वस्तुविशेषप्रतीतेः प्रत्याख्यातुमशक्यत्वादित्यर्थः । पुनरुक्तिवैचित्र्यादित्यत्रत्यपुनश्शब्दस्य व्याख्यानम्---भूय इति । ऽयश्चायम्ऽ इत्यादिग्रन्थस्य भावार्थविवरणम्--उपमेत्यादि । उपमा हि विचित्रीभवत्येवेति सम्बन्धः । ननु निभप्रतिमादिशब्दानां समानार्थकत्वात् कथं त चित्र्यमित्यत आह---वस्तुत इत्यादि । उपसंहरति---एवमिति । तदिति । रलङ्कारवर्गः प्रसिद्ध स भणितिवैचित्र्यादुपनिबध्यमानः स्वयमेवानवधिर्धत्ते पुनः शतशाखताम् । भणितिश्च स्वभाषाभेदेन व्यवस्थिता सती प्रतिनियतभाषागोचरार्थवैचित्र्यनिबन्धनं पुनरपरं काव्यार्थानामानन्त्यमापादयति । यथा ममैव--- महमह इत्ति भणन्तौ वज्जदि कालो जणस्स । तोइ ण देउ जणद्दण गोअरी भोदि मणसो ॥ ॥ इत्थं यथा यथा निरूप्यते तथा तथा न लभ्यते ऽन्तः काव्यार्थानाम् । इदं तूच्यते--- अवस्थादिविभिन्नानां वाच्यानां विनिबन्धनम् । यत्प्रदर्शितं प्राक् लोचनम् तदनुकारतया तु प्रतिमशब्द इत्येवं सर्वत्र वाच्यं केवलं बालोपयोगि काव्यटीकापरिशीलनदौरात्म्यादेषु पर्यायत्वभ्रम इति भावः । एवमर्थानन्त्यमलङ्कारानन्त्यञ्च भणितिवैचित्र्याद्भवति । अन्यथापि च तत्ततो भवतीति दर्शययि---भणितिश्चेति । प्रतिनियताया भाषाया गोचरो वाच्योयो ऽर्थस्तत्कृतं यद्वैचित्र्यं तन्निबन्धनं निमित्तं यस्य, अलङ्काराणां काव्यार्थानाञ्चानन्त्यस्य । तत्कर्मभूतं भणितिवैचित्र्यं कर्तृभूतमापादयतीति सम्बन्धः । कर्मणो विशेषणच्छलेन हेतुर्दर्शितः । मम मम इति भणतो व्रजति कालो हेतुर्दर्शितः । तथापि न देवो जनार्दनो गोचरो भवति मनसः ॥ ॥ मधुमथन इति यो अनवरतं भणति, तस्य कथन्न देवो मनोगोचरो भवतीति वीरोधालङ्कारच्छाया । सौन्धवभाषया महमह इत्यनया भणित्या समुन्मेषिता ॥ ७ ॥ अवस्थादिविभिन्नानां वाच्यानां विनिबन्धनम् । बालप्रिया अर्थाद्यानन्त्यमित्यर्थः । तत इति । भणितिवैचित्र्यादित्यर्थः । यस्तेत्यन्यपदार्थविवररणम्--अलङ्काराणामित्यादि । विशेषणच्छलेनेति । प्रतिनियतेत्यादिविशेषणव्याजेनेत्यर्थः । ऽमहेऽत्यादेः छायामाह--ममेत्यादि । मम मम इति भणतः ममायं ममेदमित्यादि भणतः । अत्र ममेति प्रकृतार्थः । मधुमथन इति प्रतीयमानो विरुद्धार्थः । तथापीति विरोधद्योतकम् । समुन्मिषितेति । महमह इत्यस्य मम मम इति मधुमथन इति च छाया भवतीति भावः ॥ ७ ॥ ॥ ॥ इत ऊर्ध्वङ्कारिकावृत्योर्भेदस्य दुर्ग्रहतया तदुभयं पृथक्प्रदर्शयन् विवृणोति--अवस्थेत्यादि । भूम्नैव दृश्यते लक्ष्ये न तच् छक्यम् अपोहितुम् । । । । । । । । । । । ।तत् तु भाति रसाश्रयात्
vastuviśeṣapratīteḥ pratyākhyātumaśakyatvādityarthaḥ / punaruktivaicitryādityatratyapunaśśabdasya vyākhyānam---bhūya iti / 'yaścāyam' ityādigranthasya bhāvārthavivaraṇam--upametyādi / upamā hi vicitrībhavatyeveti sambandhaḥ / nanu nibhapratimādiśabdānāṃ samānārthakatvāt kathaṃ ta citryamityata āha---vastuta ityādi / upasaṃharati---evamiti / taditi / ralaṅkāravargaḥ prasiddha sa bhaṇitivaicitryādupanibadhyamānaḥ svayamevānavadhirdhatte punaḥ śataśākhatām / bhaṇitiśca svabhāṣābhedena vyavasthitā satī pratiniyatabhāṣāgocarārthavaicitryanibandhanaṃ punaraparaṃ kāvyārthānāmānantyamāpādayati / yathā mamaiva--- mahamaha itti bhaṇantau vajjadi kālo jaṇassa / toi ṇa deu jaṇaddaṇa goarī bhodi maṇaso // // itthaṃ yathā yathā nirūpyate tathā tathā na labhyate 'ntaḥ kāvyārthānām / idaṃ tūcyate--- avasthādivibhinnānāṃ vācyānāṃ vinibandhanam / yatpradarśitaṃ prāk locanam tadanukāratayā tu pratimaśabda ityevaṃ sarvatra vācyaṃ kevalaṃ bālopayogi kāvyaṭīkāpariśīlanadaurātmyādeṣu paryāyatvabhrama iti bhāvaḥ / evamarthānantyamalaṅkārānantyañca bhaṇitivaicitryādbhavati / anyathāpi ca tattato bhavatīti darśayayi---bhaṇitiśceti / pratiniyatāyā bhāṣāyā gocaro vācyoyo 'rthastatkṛtaṃ yadvaicitryaṃ tannibandhanaṃ nimittaṃ yasya, alaṅkārāṇāṃ kāvyārthānāñcānantyasya / tatkarmabhūtaṃ bhaṇitivaicitryaṃ kartṛbhūtamāpādayatīti sambandhaḥ / karmaṇo viśeṣaṇacchalena heturdarśitaḥ / mama mama iti bhaṇato vrajati kālo heturdarśitaḥ / tathāpi na devo janārdano gocaro bhavati manasaḥ // // madhumathana iti yo anavarataṃ bhaṇati, tasya kathanna devo manogocaro bhavatīti vīrodhālaṅkāracchāyā / saundhavabhāṣayā mahamaha ityanayā bhaṇityā samunmeṣitā // 7 // avasthādivibhinnānāṃ vācyānāṃ vinibandhanam / bālapriyā arthādyānantyamityarthaḥ / tata iti / bhaṇitivaicitryādityarthaḥ / yastetyanyapadārthavivararaṇam--alaṅkārāṇāmityādi / viśeṣaṇacchaleneti / pratiniyatetyādiviśeṣaṇavyājenetyarthaḥ / 'mahe'tyādeḥ chāyāmāha--mametyādi / mama mama iti bhaṇataḥ mamāyaṃ mamedamityādi bhaṇataḥ / atra mameti prakṛtārthaḥ / madhumathana iti pratīyamāno viruddhārthaḥ / tathāpīti virodhadyotakam / samunmiṣiteti / mahamaha ityasya mama mama iti madhumathana iti ca chāyā bhavatīti bhāvaḥ // 7 // // // ita ūrdhvaṅkārikāvṛtyorbhedasya durgrahatayā tadubhayaṃ pṛthakpradarśayan vivṛṇoti--avasthetyādi / bhūmnaiva dṛśyate lakṣye na tac chakyam apohitum / . . . . . . . . . . .tat tu bhāti rasāśrayāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.