को विशेषः ? तुल्यबलयोरेव विरोधे विकल्पः, अतुल्यबलयोस्तु बाध एवेति । तेन श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे स्मृतिरेव बाध्यते । श्रुतौ हि प्रत्यक्षः शब्दः स्मृतावानुमानिकः । न चानुमानं प्रत्यक्षविरोधे प्रमाणीभवति । एवं स्मृत्याचारविरोधे च मातुलदुहितृपरिणयनाद्याचारो बाध्यत इति, तत्र ह्याचारात् स्मृत्यनुमानमिति । विरोधे विकल्पवचनात्, अविरोधे तु तुल्यप्रमाणशिष्टानां समुच्चयः यथा आचमनादीनां श्रौतेषु कर्मस्विति ॥ ननु च यदि वेदलिङ्गप्रभवत्वाभ्युपगम एव स्मृतेः श्रुत्या सहातुल्यबलत्वमुपपाद्यते, तदा हि मन्त्रार्थवादवाक्येष्वन्यपरेष्वपि यानि स्मार्तधर्ममबलभूतानि लिङ्गानि"कुमारा विशिखा इव"इत्येवमादीनि तेषां प्रत्यक्षवेदवाक्यविरोधे सति विरोधिवाक्यानुमानविरोधात् दुर्बलत्वं प्रसज्यते । यदा तूत्सन्नशाखापूर्विका स्मृतिरभ्युपगमे-यथाऽहापस्तम्बः-"ब्राह्मणोक्ता विधयस्तेषामुत्सन्नाः पाठाः प्रयोगादनुमीयन्ते"इति तदोभयोश्च वैदिकत्वात् तुल्यबलतैव प्रसज्यते । न ह्यनुमितस्य वेदवाक्यस्य प्रत्यक्षस्य च बलाबलविशेषो ऽस्ति प्रत्यक्षानुमानपरिच्छिन्नाग्निवदिति । स्यादेतत् यत्र स्मृतिवचने वेदविरोधो ऽस्ति तन्नैव वेदवाक्यानुमापकं भवति, किं तर्हि भ्रान्त्यादिप्रभवमेवैतदिति । तच्च न युक्तं, धर्मशास्त्रप्रणेतुरनाप्तत्वाभ्युपगमे अविश्वासप्रसङ्गात् । यदापि वेदवदविच्छिन्नपारंपर्येणागता स्मृतिरभ्युपगम्यते तदापि तुल्यबलत्वमुपपद्यत इति तत्रापि तन्नैवोपपद्यते । यस्तावन्मातुलदुहितृपरिणयनादिकः समाचार उपन्यस्तः स कामाद्यभिभवे सति दुष्टाचारत्वाच्छिष्टाचार एव नोपपद्यते । यस्त्वविगानेनोक्तलक्षणैः शिष्टैराचर्यते तस्य वेदमूलत्वाविशेषात् स्मृत्या सह तुल्यबलत्वमेव प्राप्नोति । विबन्धनानिबन्धनयोस्त्वन्यदेव प्रयोजनमुपदिष्टम् । न च समाचारस्य स्मृतिवाक्यान्तरितरूप्सय वेदवाक्यानुमानसंनिकर्षकृतं बलाबलत्वं सिध्यति ॥ अत्रोच्यते-अतुल्यबलत्वं तावत् वेदादीनां सूत्रारम्भसार्मथ्यादेवावगम्यते । यदि हि तुल्यबलान्येतानि स्युः तदा विरोधे विकल्पः सार्मथ्यादेव सिद्धः, किमनेन सूत्रेणेति तुल्यबलग्रहणं चानर्थकं स्यादिति । अस्मिनपि वेदाद्युर्बलतरत्वं स्मृतेरुपपद्यते । तत्र लिङ्गप्रभवत्वमुपपद्यते इत्युक्तम् । तेनायमेव पक्षोयुक्तः वस्तु स्वतन्त्रपक्षो ऽभिहितः, स पक्षः"तद्विदां च स्मृतिशीले"इत्येतस्मिन् सति दुरुपपाद एवेति । तस्माद्वेदलिङ्गप्रभवत्वमेव स्मृतीनां निर्देषतरमिति ॥ ननु चैवमपि नोपपद्यते, क्वचित् स्मृत्या श्रुतेर्बाधदर्शनात् यथा सामान्येन प्रवृत्तो वैदिककर्माधिकारः स्मृत्या उपनीतादिपुरुषविशेष एवाधिक्रियते । तथा संस्कारैकदेशेनाप्यात्मगुणयोगे सति विशिष्टफलाभिधानात्, तथा गामालभेतेति श्रुतिचोदितो ऽपि गोवधः स्मार्तप्रतिषेधबलीयस्त्वान्न क्रियते, तथाग्निहोत्रादिकं चोदितजीवनोपाधिकं कर्म द्रव्यसाध्यमपि न स्मार्तचौर्यादिप्रतिषद्धेनापि द्रव्यमार्जयित्वा तत्क्रियते । अतः श्रुत्या स्मृतिर्बाध्यत इत्ययुक्तमुक्तमिति ॥ उच्यते-विरोधे सत प्रमाणानां बलाबलचिन्ता युज्यते । यत्र तु विरोधाभावः तत्र दुर्बलोपि नैव बाध्यत इति । यस्तावदुपनीतस्य कर्माधिकारः सः श्रुत्या नैव विरुध्यते, उपनयनस्य वेदग्रहणार्थत्वात्, तस्य च कर्मार्थत्वात्, न चापूर्वसंयोगमन्तरेण प्रधानसिद्धिः । यच्चोक्तं गोवर्धेस्तु श्रुतिचोदितोपि न क्रियत इति, तदपि न केवलं स्मृत्या, किन्तु मन्त्रवर्णाच्च ऽमा गाः प्रमापयाश्वान् प्रमापयऽ; इत्यादि । अतः स्मृत्या श्रुतिर्नैव बाध्यते । केचिदुत्सन्नशाखापूर्विकां स्मृतिमाहुः । तदयुक्तम् । तत्र विचार्यते-किं स्मरणात्पूर्वमेव नष्टाः शाखाः उतोत्तरकालमिति । यादे पूर्वं तत्र स्मरणं नोपपद्यते, विनष्टत्वात्, पूर्वविज्ञानसदृशत्वात् स्मृतेः । यद्युत्तरकालं, तदोत्सन्नशाखापूर्वकत्वं वक्तुं न युज्यते, तदानीमुपलभ्यमानत्वात् । आपस्तम्बोक्तस्याप्ययमभिप्रायः-उत्सन्नाः क्वचित्क्वचिद्देशे न सर्वत्रेति ऽतेषामुत्सन्नाः पाठाः प्रयोगादनुमीयन्तेऽ; इत्यत्रापि व्याख्या कर्तव्या ॥ एवमियं धर्मप्रमाणपरिभाषोक्ता । इदानीं स्मृत्या यत्प्रमीयते तदभिधानार्थमाह- उपनयनं ब्राह्मणस्याष्टमे
ko viśeṣaḥ ? tulyabalayoreva virodhe vikalpaḥ, atulyabalayostu bādha eveti / tena śrutismṛtyorvirodhe smṛtireva bādhyate / śrutau hi pratyakṣaḥ śabdaḥ smṛtāvānumānikaḥ / na cānumānaṃ pratyakṣavirodhe pramāṇībhavati / evaṃ smṛtyācāravirodhe ca mātuladuhitṛpariṇayanādyācāro bādhyata iti, tatra hyācārāt smṛtyanumānamiti / virodhe vikalpavacanāt, avirodhe tu tulyapramāṇaśiṣṭānāṃ samuccayaḥ yathā ācamanādīnāṃ śrauteṣu karmasviti // nanu ca yadi vedaliṅgaprabhavatvābhyupagama eva smṛteḥ śrutyā sahātulyabalatvamupapādyate, tadā hi mantrārthavādavākyeṣvanyapareṣvapi yāni smārtadharmamabalabhūtāni liṅgāni"kumārā viśikhā iva"ityevamādīni teṣāṃ pratyakṣavedavākyavirodhe sati virodhivākyānumānavirodhāt durbalatvaṃ prasajyate / yadā tūtsannaśākhāpūrvikā smṛtirabhyupagame-yathā'hāpastambaḥ-"brāhmaṇoktā vidhayasteṣāmutsannāḥ pāṭhāḥ prayogādanumīyante"iti tadobhayośca vaidikatvāt tulyabalataiva prasajyate / na hyanumitasya vedavākyasya pratyakṣasya ca balābalaviśeṣo 'sti pratyakṣānumānaparicchinnāgnivaditi / syādetat yatra smṛtivacane vedavirodho 'sti tannaiva vedavākyānumāpakaṃ bhavati, kiṃ tarhi bhrāntyādiprabhavamevaitaditi / tacca na yuktaṃ, dharmaśāstrapraṇeturanāptatvābhyupagame aviśvāsaprasaṅgāt / yadāpi vedavadavicchinnapāraṃparyeṇāgatā smṛtirabhyupagamyate tadāpi tulyabalatvamupapadyata iti tatrāpi tannaivopapadyate / yastāvanmātuladuhitṛpariṇayanādikaḥ samācāra upanyastaḥ sa kāmādyabhibhave sati duṣṭācāratvācchiṣṭācāra eva nopapadyate / yastvavigānenoktalakṣaṇaiḥ śiṣṭairācaryate tasya vedamūlatvāviśeṣāt smṛtyā saha tulyabalatvameva prāpnoti / vibandhanānibandhanayostvanyadeva prayojanamupadiṣṭam / na ca samācārasya smṛtivākyāntaritarūpsaya vedavākyānumānasaṃnikarṣakṛtaṃ balābalatvaṃ sidhyati // atrocyate-atulyabalatvaṃ tāvat vedādīnāṃ sūtrārambhasārmathyādevāvagamyate / yadi hi tulyabalānyetāni syuḥ tadā virodhe vikalpaḥ sārmathyādeva siddhaḥ, kimanena sūtreṇeti tulyabalagrahaṇaṃ cānarthakaṃ syāditi / asminapi vedādyurbalataratvaṃ smṛterupapadyate / tatra liṅgaprabhavatvamupapadyate ityuktam / tenāyameva pakṣoyuktaḥ vastu svatantrapakṣo 'bhihitaḥ, sa pakṣaḥ"tadvidāṃ ca smṛtiśīle"ityetasmin sati durupapāda eveti / tasmādvedaliṅgaprabhavatvameva smṛtīnāṃ nirdeṣataramiti // nanu caivamapi nopapadyate, kvacit smṛtyā śruterbādhadarśanāt yathā sāmānyena pravṛtto vaidikakarmādhikāraḥ smṛtyā upanītādipuruṣaviśeṣa evādhikriyate / tathā saṃskāraikadeśenāpyātmaguṇayoge sati viśiṣṭaphalābhidhānāt, tathā gāmālabheteti śruticodito 'pi govadhaḥ smārtapratiṣedhabalīyastvānna kriyate, tathāgnihotrādikaṃ coditajīvanopādhikaṃ karma dravyasādhyamapi na smārtacauryādipratiṣaddhenāpi dravyamārjayitvā tatkriyate / ataḥ śrutyā smṛtirbādhyata ityayuktamuktamiti // ucyate-virodhe sata pramāṇānāṃ balābalacintā yujyate / yatra tu virodhābhāvaḥ tatra durbalopi naiva bādhyata iti / yastāvadupanītasya karmādhikāraḥ saḥ śrutyā naiva virudhyate, upanayanasya vedagrahaṇārthatvāt, tasya ca karmārthatvāt, na cāpūrvasaṃyogamantareṇa pradhānasiddhiḥ / yaccoktaṃ govardhestu śruticoditopi na kriyata iti, tadapi na kevalaṃ smṛtyā, kintu mantravarṇācca 'mā gāḥ pramāpayāśvān pramāpaya'; ityādi / ataḥ smṛtyā śrutirnaiva bādhyate / kecidutsannaśākhāpūrvikāṃ smṛtimāhuḥ / tadayuktam / tatra vicāryate-kiṃ smaraṇātpūrvameva naṣṭāḥ śākhāḥ utottarakālamiti / yāde pūrvaṃ tatra smaraṇaṃ nopapadyate, vinaṣṭatvāt, pūrvavijñānasadṛśatvāt smṛteḥ / yadyuttarakālaṃ, tadotsannaśākhāpūrvakatvaṃ vaktuṃ na yujyate, tadānīmupalabhyamānatvāt / āpastamboktasyāpyayamabhiprāyaḥ-utsannāḥ kvacitkvaciddeśe na sarvatreti 'teṣāmutsannāḥ pāṭhāḥ prayogādanumīyante'; ityatrāpi vyākhyā kartavyā // evamiyaṃ dharmapramāṇaparibhāṣoktā / idānīṃ smṛtyā yatpramīyate tadabhidhānārthamāha- upanayanaṃ brāhmaṇasyāṣṭame
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.