Gautama: Dharmasutra 1

ॐ गौतमगृह्यसूत्रम्। मस्करिभाष्यसहितम्। प्रणिपत्यादिदेवाय वासुदेवाय भक्तितः । गौतमीयच्छलेनेदं सर्वस्मृतिनिबन्धनम् ॥ क्रियते ऽद्य मया भाष्यं सूनुना वामनस्य तु ॥ को वाभिसम्बन्धः ? अयमुच्यते-सन्ति चतुर्दश विद्यास्थानानि, तद्यथा- अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥ इति ॥ तेषां मध्ये परिगणितमिदं धर्मशास्त्रमारभ्यत इत्यभिसम्बन्धः । अथवा-पुरुषस्य सुखदुःखोपभोगार्थैः शरीरेन्द्रियविषयैः संयोगवियोगरूपो जन्मजरामरणप्रबन्धः संसारः । स च धर्माधर्मनिमित्तो नान्यनिमित्तः । तयोश्च धर्माधर्मयोरिष्टानिष्टोपभोगहेतुत्वादुपादानपरिवर्जनार्है तौ भवतः । तदुभयमपरिज्ञाने न सम्भवतीति धर्माधर्मस्वरूपावबोधनार्थं गौतमेन शास्त्रं प्रणीतमिति । प्रयोजनमपि चास्यैतदेव, धर्माधर्मोपादानपरिवर्जनयोः पुरुषार्थत्वादिति । अभिधेयमष्टकादीनि, यथा श्रौतान्यग्निष्टोमादीन्यवश्यकर्तव्यानि तथाष्टकादीन्मपीति । तत्र सर्वकार्याणां कारणतः प्रवृत्तिदर्शनात्पूर्वं कारणविशेषप्रतिपादनार्थमाह- वेदो धर्ममूलम्

oṃ gautamagṛhyasūtram. maskaribhāṣyasahitam. praṇipatyādidevāya vāsudevāya bhaktitaḥ / gautamīyacchalenedaṃ sarvasmṛtinibandhanam // kriyate 'dya mayā bhāṣyaṃ sūnunā vāmanasya tu // ko vābhisambandhaḥ ? ayamucyate-santi caturdaśa vidyāsthānāni, tadyathā- aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ / purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa // iti // teṣāṃ madhye parigaṇitamidaṃ dharmaśāstramārabhyata ityabhisambandhaḥ / athavā-puruṣasya sukhaduḥkhopabhogārthaiḥ śarīrendriyaviṣayaiḥ saṃyogaviyogarūpo janmajarāmaraṇaprabandhaḥ saṃsāraḥ / sa ca dharmādharmanimitto nānyanimittaḥ / tayośca dharmādharmayoriṣṭāniṣṭopabhogahetutvādupādānaparivarjanārhai tau bhavataḥ / tadubhayamaparijñāne na sambhavatīti dharmādharmasvarūpāvabodhanārthaṃ gautamena śāstraṃ praṇītamiti / prayojanamapi cāsyaitadeva, dharmādharmopādānaparivarjanayoḥ puruṣārthatvāditi / abhidheyamaṣṭakādīni, yathā śrautānyagniṣṭomādīnyavaśyakartavyāni tathāṣṭakādīnmapīti / tatra sarvakāryāṇāṃ kāraṇataḥ pravṛttidarśanātpūrvaṃ kāraṇaviśeṣapratipādanārthamāha- vedo dharmamūlam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चानेन वेदस्य प्रामाण्यं प्रतिपाद्यते, तस्य स्वत एव सिद्धेः अन्यथा येन प्रामाण्यं प्रतिपाद्यते तस्याप्यन्येन प्रामाण्यं तस्याप्यन्येनेत्यनवस्था स्यादिति ॥ उच्यते-वेदस्य धर्ममूलत्वानुवादः तद्द्वारेण स्मृतिशीलयोरपि धर्ममूलत्वप्रतिपादनार्थः । कथमिति चेदुच्यते-वेदवचनादुच्चरितात्तत्पदार्थविदां विशिष्टेर्ऽथे या प्रतिपत्तिर्निःसंदिग्धा जायते न च कालान्तरे देशान्तरे पुरुषान्तरे ऽवस्थान्तरे वा विपर्येति सा धर्ममूलमिति । यच्च निःसंदिग्धमविपरीतं च ज्ञानमुत्पद्यते तस्य प्रामाण्यमध्यवसितुं शक्यते । न च वेदजनितप्रत्ययस्य कारणदोषकृतं मिथ्यात्वं, कर्तुरनभ्युपगमात् । कर्तृगतो हि दोषः शब्दजनितस्य प्रत्ययस्य मिथ्यात्वमापादयति । एवमुत्तरार्थो ऽनुवादः ॥ इदानीं सूत्रं विब्रीयते-तत्र वेदो मन्त्रब्राह्मणाख्यो ग्रन्थराशिः । विद ज्ञाने, ज्ञायते ऽनेन धर्मादिस्वरूपमिति वेदः । यद्यपि स्मृत्यादेरेतत्तुल्यत्वम् । तथापि परिव्राजकादिवद्रूढत्वाददोषः । तथा च स्मृत्यन्तरं- श्रुतिश्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः ॥ इति ॥ स च ऋग्वेदादिभेदेन भिद्यते । जात्यपेक्षयैकवचनम् । धर्मः कर्म आचार इत्यर्थः, अपूर्वाख्यो वा । मूलं कारणं ज्ञापकं, प्रमाणमित्यर्थः । तत्र विधिप्रतिषेधात्मको हि वेदो धर्माद्यवबोधकत्वं प्रतिपद्यते, न तु मन्त्रार्थवादरूप इति चेदुच्यते- अर्थवादादेरपि विध्येकवाक्यत्वेनोपकारकत्वात् पारंपर्येण धर्ममूलत्वमविरुद्धम् । अर्थवादस्तावत् स्तुतिनिन्दाद्वारेण विधिप्रतिषेधरूपत्वं प्रतिपद्यते, मन्त्रस्त्वनुष्टानकाले विहितार्थस्मारकत्वात् । ततः सर्वप्रकार एव वेदो धर्ममूलमिति । केचिन्मन्त्रार्थवादमूलमेव प्रतिजानते यता ऽधन्वन्निव प्रपा असिऽ; इत्यत्र प्रपा कर्तव्येत्यादि । अन्ये त्वाहुः-अध्ययनमात्रादेव धर्मसिद्धिः, यथाऽह- आ हैव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः । यः स्रग्व्यपि द्विजो ऽधीते स्वाध्यायं शक्तितो ऽन्वहम् ॥ इति ॥ अतः पाठ एव धर्ममूलमिति । तदयुक्तं, कर्मफलश्रुतेः आनर्थक्यप्रसङ्गात्, मीमांसकैरध्ययनफलस्य निस्तत्वाच्च । अथवा वेदवाच्या क्रिया वेदशब्देनोच्यते, स धर्मस्य मूलमिति । श्येनादिषु न भवतीति चेत्, उच्यते-तत्रापि वैरिवधात् प्राणधनपुत्रदारादिरक्षणद्वारेण धर्मो ऽस्त्येवेति । ततश्चावगम्यते-यदिदं पुत्रपशुग्रामादि दृष्टं, यच्च सर्गाद्यदृष्टं, तत्सर्वं धर्महेतुकमिति ॥ धर्मः पञ्चप्रकारः-वर्णधर्म आश्रमधर्मो गुणधर्मो वर्णाश्रमधर्मो निमित्तधर्म इति । वर्णधर्मो ऽध्ययनादिः, आश्रमधर्मः समिदाधानादिः गुणधर्मो ऽभिषेकादिगुणयुक्तस्य रक्षणादिः, वर्णाश्रमधर्मो ब्राह्मणस्य पालाशो दण्ड इत्यादिः, निमित्तधर्मः प्रायश्चित्तादिः । मूलं कारणम् । तथा चाह-ऽवेदाद्धर्मो हि निर्बभौऽ; इति । सूत्रारम्भप्रयोजनं च-यथैव वेदो धर्ममूलं तथा स्मृतिशीले अपीति ॥ न केवलं वेद एव धर्ममूलं, किं तर्हि- तद्विदां च स्मृतिशीले

na cānena vedasya prāmāṇyaṃ pratipādyate, tasya svata eva siddheḥ anyathā yena prāmāṇyaṃ pratipādyate tasyāpyanyena prāmāṇyaṃ tasyāpyanyenetyanavasthā syāditi // ucyate-vedasya dharmamūlatvānuvādaḥ taddvāreṇa smṛtiśīlayorapi dharmamūlatvapratipādanārthaḥ / kathamiti ceducyate-vedavacanāduccaritāttatpadārthavidāṃ viśiṣṭer'the yā pratipattirniḥsaṃdigdhā jāyate na ca kālāntare deśāntare puruṣāntare 'vasthāntare vā viparyeti sā dharmamūlamiti / yacca niḥsaṃdigdhamaviparītaṃ ca jñānamutpadyate tasya prāmāṇyamadhyavasituṃ śakyate / na ca vedajanitapratyayasya kāraṇadoṣakṛtaṃ mithyātvaṃ, karturanabhyupagamāt / kartṛgato hi doṣaḥ śabdajanitasya pratyayasya mithyātvamāpādayati / evamuttarārtho 'nuvādaḥ // idānīṃ sūtraṃ vibrīyate-tatra vedo mantrabrāhmaṇākhyo grantharāśiḥ / vida jñāne, jñāyate 'nena dharmādisvarūpamiti vedaḥ / yadyapi smṛtyāderetattulyatvam / tathāpi parivrājakādivadrūḍhatvādadoṣaḥ / tathā ca smṛtyantaraṃ- śrutiśtu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tu vai smṛtiḥ // iti // sa ca ṛgvedādibhedena bhidyate / jātyapekṣayaikavacanam / dharmaḥ karma ācāra ityarthaḥ, apūrvākhyo vā / mūlaṃ kāraṇaṃ jñāpakaṃ, pramāṇamityarthaḥ / tatra vidhipratiṣedhātmako hi vedo dharmādyavabodhakatvaṃ pratipadyate, na tu mantrārthavādarūpa iti ceducyate- arthavādāderapi vidhyekavākyatvenopakārakatvāt pāraṃparyeṇa dharmamūlatvamaviruddham / arthavādastāvat stutinindādvāreṇa vidhipratiṣedharūpatvaṃ pratipadyate, mantrastvanuṣṭānakāle vihitārthasmārakatvāt / tataḥ sarvaprakāra eva vedo dharmamūlamiti / kecinmantrārthavādamūlameva pratijānate yatā 'dhanvanniva prapā asi'; ityatra prapā kartavyetyādi / anye tvāhuḥ-adhyayanamātrādeva dharmasiddhiḥ, yathā'ha- ā haiva sa nakhāgrebhyaḥ paramaṃ tapyate tapaḥ / yaḥ sragvyapi dvijo 'dhīte svādhyāyaṃ śaktito 'nvaham // iti // ataḥ pāṭha eva dharmamūlamiti / tadayuktaṃ, karmaphalaśruteḥ ānarthakyaprasaṅgāt, mīmāṃsakairadhyayanaphalasya nistatvācca / athavā vedavācyā kriyā vedaśabdenocyate, sa dharmasya mūlamiti / śyenādiṣu na bhavatīti cet, ucyate-tatrāpi vairivadhāt prāṇadhanaputradārādirakṣaṇadvāreṇa dharmo 'styeveti / tataścāvagamyate-yadidaṃ putrapaśugrāmādi dṛṣṭaṃ, yacca sargādyadṛṣṭaṃ, tatsarvaṃ dharmahetukamiti // dharmaḥ pañcaprakāraḥ-varṇadharma āśramadharmo guṇadharmo varṇāśramadharmo nimittadharma iti / varṇadharmo 'dhyayanādiḥ, āśramadharmaḥ samidādhānādiḥ guṇadharmo 'bhiṣekādiguṇayuktasya rakṣaṇādiḥ, varṇāśramadharmo brāhmaṇasya pālāśo daṇḍa ityādiḥ, nimittadharmaḥ prāyaścittādiḥ / mūlaṃ kāraṇam / tathā cāha-'vedāddharmo hi nirbabhau'; iti / sūtrārambhaprayojanaṃ ca-yathaiva vedo dharmamūlaṃ tathā smṛtiśīle apīti // na kevalaṃ veda eva dharmamūlaṃ, kiṃ tarhi- tadvidāṃ ca smṛtiśīle

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदविदां च ये स्मृतिशीले ते अपि धर्ममूले भवतः ते अपि वेदाविरोधिनी, तद्विदामित्यारम्भात् । मूलशब्दश्चेह द्वाभ्यामभिसम्बध्यमानो द्विचनान्तो द्रष्टव्यः । तच्छब्देन षडङ्गो वेदो लक्ष्यते । स्मृतिरुपनिबनन्धनं मनु-यम-वसिष्ठ-भृग्वङ्गिरो-बृहस्पत्युशनो-भारद्वाज-गौतपापस्तम्ब-संवर्त-व्यास-शतातप- शङ्ख-लिखित-हारीत-बोधायन-याज्ञवल्क्य-प्रचेतादिभिः कृतम् । शीलमनुपनिबद्धः समाचारः कौतुकमङ्गलादिः बहुत्वात्प्रतिदेशं भिद्यमानत्वाच्चानुपनिबद्धः । चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । यथाऽह मनु-- वेदो ऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनां आत्मनस्तुष्टिरेव च ॥ इति ॥ सन्ध्योपरमणकाले त्रिः प्रदक्षिणादिः शिष्टाचार । वेदविदां सकलानुष्ठानपराणां निर्देषत्वेन यद्विज्ञानमुत्पद्यते, साऽत्मतुष्टिः । वक्ष्यति-"यच्चात्मवन्तो वृद्धाः"इत्यादि ॥ केचिद्वर्णयन्ति-अष्टकादिवदेषां कौतुकमङ्गलादीनां अनुपनिबन्धो ऽकरणे प्रत्यवायाभावात् । आचारात्मतुष्टी अपि शील एवान्तर्भूते इति न पृथगुपन्यस्ते । चकारोप्युक्तसमुच्चयार्थ एवेति ॥ इदानीं पूर्वपक्षीकरोति वेदविदां शीलं धर्ममूलं न भवति यतः- दृष्टो धर्मव्यतिक्रमः

vedavidāṃ ca ye smṛtiśīle te api dharmamūle bhavataḥ te api vedāvirodhinī, tadvidāmityārambhāt / mūlaśabdaśceha dvābhyāmabhisambadhyamāno dvicanānto draṣṭavyaḥ / tacchabdena ṣaḍaṅgo vedo lakṣyate / smṛtirupanibanandhanaṃ manu-yama-vasiṣṭha-bhṛgvaṅgiro-bṛhaspatyuśano-bhāradvāja-gautapāpastamba-saṃvarta-vyāsa-śatātapa- śaṅkha-likhita-hārīta-bodhāyana-yājñavalkya-pracetādibhiḥ kṛtam / śīlamanupanibaddhaḥ samācāraḥ kautukamaṅgalādiḥ bahutvātpratideśaṃ bhidyamānatvāccānupanibaddhaḥ / cakāro 'nuktasamuccayārthaḥ / yathā'ha manu-- vedo 'khilo dharmamūlaṃ smṛtiśīle ca tadvidām / ācāraścaiva sādhūnāṃ ātmanastuṣṭireva ca // iti // sandhyoparamaṇakāle triḥ pradakṣiṇādiḥ śiṣṭācāra / vedavidāṃ sakalānuṣṭhānaparāṇāṃ nirdeṣatvena yadvijñānamutpadyate, sā'tmatuṣṭiḥ / vakṣyati-"yaccātmavanto vṛddhāḥ"ityādi // kecidvarṇayanti-aṣṭakādivadeṣāṃ kautukamaṅgalādīnāṃ anupanibandho 'karaṇe pratyavāyābhāvāt / ācārātmatuṣṭī api śīla evāntarbhūte iti na pṛthagupanyaste / cakāropyuktasamuccayārtha eveti // idānīṃ pūrvapakṣīkaroti vedavidāṃ śīlaṃ dharmamūlaṃ na bhavati yataḥ- dṛṣṭo dharmavyatikramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्ममूलत्वं न प्राप्नोतीति शेषः । यथा प्रजापतिः स्वां दिहितरमभ्यध्यायत्,यथेन्द्रस्याहल्यागमनादिः यथा व्यासभीष्मादीनामनाश्रमावस्थानम् ॥ किञ्च- साहसं च महताम्

dharmamūlatvaṃ na prāpnotīti śeṣaḥ / yathā prajāpatiḥ svāṃ dihitaramabhyadhyāyat,yathendrasyāhalyāgamanādiḥ yathā vyāsabhīṣmādīnāmanāśramāvasthānam // kiñca- sāhasaṃ ca mahatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापि धर्ममूलत्वं न प्राप्नोतीति शेषः चशब्दोपादानात् । सहःशब्देन बलमुच्यते । यथा च नारदः-"सहो बलमिहोच्यते"इति । तेन शास्त्रं लोकसंव्यवहारं चानवेक्ष्य यत् क्रियते तत् साहसम् । महतां लोकविख्यातानामित्यर्थः । यथा रामस्य ताटकादिस्त्रीवधः । जामदग्न्यस्य मातुःशिरचश्छेदः, वसिष्ठस्य जलप्रवेशः इत्यादि । तेन अयुक्तं शीलस्य धर्ममूलत्वमिति ॥ कथं पुनर्धर्मव्यतिक्रमसाहसयोः भेदः-विषयाभिलाषेण यदयुक्तमाचर्यते, स धर्मव्यतिक्रमः, क्रोधाद्यभिभवेन यत् क्रियते तत् साहसम् ॥ अत्रोत्तरमाह- न तु दृष्टार्थे ऽवरदौर्बल्यात्

atrāpi dharmamūlatvaṃ na prāpnotīti śeṣaḥ caśabdopādānāt / sahaḥśabdena balamucyate / yathā ca nāradaḥ-"saho balamihocyate"iti / tena śāstraṃ lokasaṃvyavahāraṃ cānavekṣya yat kriyate tat sāhasam / mahatāṃ lokavikhyātānāmityarthaḥ / yathā rāmasya tāṭakādistrīvadhaḥ / jāmadagnyasya mātuḥśiracaśchedaḥ, vasiṣṭhasya jalapraveśaḥ ityādi / tena ayuktaṃ śīlasya dharmamūlatvamiti // kathaṃ punardharmavyatikramasāhasayoḥ bhedaḥ-viṣayābhilāṣeṇa yadayuktamācaryate, sa dharmavyatikramaḥ, krodhādyabhibhavena yat kriyate tat sāhasam // atrottaramāha- na tu dṛṣṭārthe 'varadaurbalyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुशब्द- पक्षनिवृत्त्यर्थः । दृष्टार्थो दृष्टप्रयोजनः तस्मिन् दृष्टप्रयोजने शीलं धर्ममूलं न भवति । तथा च वसिष्ठः-"अगृह्यमाणकारणो धर्मः"इति । नैताद्विवचनं, दृष्टार्थे धर्मव्यतिक्रमसाहसे इति । तस्मिन् गृह्यमाणे"ईदुदेत्"इत्यादिना प्रगृह्यसंज्ञायां सत्यां"दृष्टार्थे अवरदौर्बल्यात्"इति पाठः प्राप्नोति । अवरदौर्बल्यात् न वरः अवरो निकृष्टः द्वेषाद्यभिभूतः अपरमार्थज्ञान इत्यर्थः तस्य दौर्बल्यात् धर्माधर्मपरिज्ञानाशक्तेरित्यर्थः । एतच्चानेन ज्ञापितं भवति- महतामपि तद्विदां कदा चिदभिभवो ऽस्तीति, शरीरवत- प्रियाप्रिययोरवश्यंभावित्वात् । तस्माद्यावदेतेषां रागादिदोषेणाभिभवः, तावत्तेषां आचारो ऽपि न ग्राह्यः । तथाच वसिष्ठः--"शिष्टः पुनरकामात्मा"इति । अथवा-अवरशब्देनेदानींतनाः कलियुगपुरुषा उच्यन्ते, तेषां दौर्बल्यात् असार्मथ्यात् ॥ एवं स्मृतिप्रमाणमुक्त्वा अधुना एकार्थोपनिपतितानां वाक्यानां परस्परविरोधे सति किं क्रव्यमित्यात आह- तुल्यबलविरोधे विकल्पः

tuśabda- pakṣanivṛttyarthaḥ / dṛṣṭārtho dṛṣṭaprayojanaḥ tasmin dṛṣṭaprayojane śīlaṃ dharmamūlaṃ na bhavati / tathā ca vasiṣṭhaḥ-"agṛhyamāṇakāraṇo dharmaḥ"iti / naitādvivacanaṃ, dṛṣṭārthe dharmavyatikramasāhase iti / tasmin gṛhyamāṇe"īdudet"ityādinā pragṛhyasaṃjñāyāṃ satyāṃ"dṛṣṭārthe avaradaurbalyāt"iti pāṭhaḥ prāpnoti / avaradaurbalyāt na varaḥ avaro nikṛṣṭaḥ dveṣādyabhibhūtaḥ aparamārthajñāna ityarthaḥ tasya daurbalyāt dharmādharmaparijñānāśakterityarthaḥ / etaccānena jñāpitaṃ bhavati- mahatāmapi tadvidāṃ kadā cidabhibhavo 'stīti, śarīravata- priyāpriyayoravaśyaṃbhāvitvāt / tasmādyāvadeteṣāṃ rāgādidoṣeṇābhibhavaḥ, tāvatteṣāṃ ācāro 'pi na grāhyaḥ / tathāca vasiṣṭhaḥ--"śiṣṭaḥ punarakāmātmā"iti / athavā-avaraśabdenedānīṃtanāḥ kaliyugapuruṣā ucyante, teṣāṃ daurbalyāt asārmathyāt // evaṃ smṛtipramāṇamuktvā adhunā ekārthopanipatitānāṃ vākyānāṃ parasparavirodhe sati kiṃ kravyamityāta āha- tulyabalavirodhe vikalpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को विशेषः ? तुल्यबलयोरेव विरोधे विकल्पः, अतुल्यबलयोस्तु बाध एवेति । तेन श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे स्मृतिरेव बाध्यते । श्रुतौ हि प्रत्यक्षः शब्दः स्मृतावानुमानिकः । न चानुमानं प्रत्यक्षविरोधे प्रमाणीभवति । एवं स्मृत्याचारविरोधे च मातुलदुहितृपरिणयनाद्याचारो बाध्यत इति, तत्र ह्याचारात् स्मृत्यनुमानमिति । विरोधे विकल्पवचनात्, अविरोधे तु तुल्यप्रमाणशिष्टानां समुच्चयः यथा आचमनादीनां श्रौतेषु कर्मस्विति ॥ ननु च यदि वेदलिङ्गप्रभवत्वाभ्युपगम एव स्मृतेः श्रुत्या सहातुल्यबलत्वमुपपाद्यते, तदा हि मन्त्रार्थवादवाक्येष्वन्यपरेष्वपि यानि स्मार्तधर्ममबलभूतानि लिङ्गानि"कुमारा विशिखा इव"इत्येवमादीनि तेषां प्रत्यक्षवेदवाक्यविरोधे सति विरोधिवाक्यानुमानविरोधात् दुर्बलत्वं प्रसज्यते । यदा तूत्सन्नशाखापूर्विका स्मृतिरभ्युपगमे-यथाऽहापस्तम्बः-"ब्राह्मणोक्ता विधयस्तेषामुत्सन्नाः पाठाः प्रयोगादनुमीयन्ते"इति तदोभयोश्च वैदिकत्वात् तुल्यबलतैव प्रसज्यते । न ह्यनुमितस्य वेदवाक्यस्य प्रत्यक्षस्य च बलाबलविशेषो ऽस्ति प्रत्यक्षानुमानपरिच्छिन्नाग्निवदिति । स्यादेतत् यत्र स्मृतिवचने वेदविरोधो ऽस्ति तन्नैव वेदवाक्यानुमापकं भवति, किं तर्हि भ्रान्त्यादिप्रभवमेवैतदिति । तच्च न युक्तं, धर्मशास्त्रप्रणेतुरनाप्तत्वाभ्युपगमे अविश्वासप्रसङ्गात् । यदापि वेदवदविच्छिन्नपारंपर्येणागता स्मृतिरभ्युपगम्यते तदापि तुल्यबलत्वमुपपद्यत इति तत्रापि तन्नैवोपपद्यते । यस्तावन्मातुलदुहितृपरिणयनादिकः समाचार उपन्यस्तः स कामाद्यभिभवे सति दुष्टाचारत्वाच्छिष्टाचार एव नोपपद्यते । यस्त्वविगानेनोक्तलक्षणैः शिष्टैराचर्यते तस्य वेदमूलत्वाविशेषात् स्मृत्या सह तुल्यबलत्वमेव प्राप्नोति । विबन्धनानिबन्धनयोस्त्वन्यदेव प्रयोजनमुपदिष्टम् । न च समाचारस्य स्मृतिवाक्यान्तरितरूप्सय वेदवाक्यानुमानसंनिकर्षकृतं बलाबलत्वं सिध्यति ॥ अत्रोच्यते-अतुल्यबलत्वं तावत् वेदादीनां सूत्रारम्भसार्मथ्यादेवावगम्यते । यदि हि तुल्यबलान्येतानि स्युः तदा विरोधे विकल्पः सार्मथ्यादेव सिद्धः, किमनेन सूत्रेणेति तुल्यबलग्रहणं चानर्थकं स्यादिति । अस्मिनपि वेदाद्युर्बलतरत्वं स्मृतेरुपपद्यते । तत्र लिङ्गप्रभवत्वमुपपद्यते इत्युक्तम् । तेनायमेव पक्षोयुक्तः वस्तु स्वतन्त्रपक्षो ऽभिहितः, स पक्षः"तद्विदां च स्मृतिशीले"इत्येतस्मिन् सति दुरुपपाद एवेति । तस्माद्वेदलिङ्गप्रभवत्वमेव स्मृतीनां निर्देषतरमिति ॥ ननु चैवमपि नोपपद्यते, क्वचित् स्मृत्या श्रुतेर्बाधदर्शनात् यथा सामान्येन प्रवृत्तो वैदिककर्माधिकारः स्मृत्या उपनीतादिपुरुषविशेष एवाधिक्रियते । तथा संस्कारैकदेशेनाप्यात्मगुणयोगे सति विशिष्टफलाभिधानात्, तथा गामालभेतेति श्रुतिचोदितो ऽपि गोवधः स्मार्तप्रतिषेधबलीयस्त्वान्न क्रियते, तथाग्निहोत्रादिकं चोदितजीवनोपाधिकं कर्म द्रव्यसाध्यमपि न स्मार्तचौर्यादिप्रतिषद्धेनापि द्रव्यमार्जयित्वा तत्क्रियते । अतः श्रुत्या स्मृतिर्बाध्यत इत्ययुक्तमुक्तमिति ॥ उच्यते-विरोधे सत प्रमाणानां बलाबलचिन्ता युज्यते । यत्र तु विरोधाभावः तत्र दुर्बलोपि नैव बाध्यत इति । यस्तावदुपनीतस्य कर्माधिकारः सः श्रुत्या नैव विरुध्यते, उपनयनस्य वेदग्रहणार्थत्वात्, तस्य च कर्मार्थत्वात्, न चापूर्वसंयोगमन्तरेण प्रधानसिद्धिः । यच्चोक्तं गोवर्धेस्तु श्रुतिचोदितोपि न क्रियत इति, तदपि न केवलं स्मृत्या, किन्तु मन्त्रवर्णाच्च ऽमा गाः प्रमापयाश्वान् प्रमापयऽ; इत्यादि । अतः स्मृत्या श्रुतिर्नैव बाध्यते । केचिदुत्सन्नशाखापूर्विकां स्मृतिमाहुः । तदयुक्तम् । तत्र विचार्यते-किं स्मरणात्पूर्वमेव नष्टाः शाखाः उतोत्तरकालमिति । यादे पूर्वं तत्र स्मरणं नोपपद्यते, विनष्टत्वात्, पूर्वविज्ञानसदृशत्वात् स्मृतेः । यद्युत्तरकालं, तदोत्सन्नशाखापूर्वकत्वं वक्तुं न युज्यते, तदानीमुपलभ्यमानत्वात् । आपस्तम्बोक्तस्याप्ययमभिप्रायः-उत्सन्नाः क्वचित्क्वचिद्देशे न सर्वत्रेति ऽतेषामुत्सन्नाः पाठाः प्रयोगादनुमीयन्तेऽ; इत्यत्रापि व्याख्या कर्तव्या ॥ एवमियं धर्मप्रमाणपरिभाषोक्ता । इदानीं स्मृत्या यत्प्रमीयते तदभिधानार्थमाह- उपनयनं ब्राह्मणस्याष्टमे

ko viśeṣaḥ ? tulyabalayoreva virodhe vikalpaḥ, atulyabalayostu bādha eveti / tena śrutismṛtyorvirodhe smṛtireva bādhyate / śrutau hi pratyakṣaḥ śabdaḥ smṛtāvānumānikaḥ / na cānumānaṃ pratyakṣavirodhe pramāṇībhavati / evaṃ smṛtyācāravirodhe ca mātuladuhitṛpariṇayanādyācāro bādhyata iti, tatra hyācārāt smṛtyanumānamiti / virodhe vikalpavacanāt, avirodhe tu tulyapramāṇaśiṣṭānāṃ samuccayaḥ yathā ācamanādīnāṃ śrauteṣu karmasviti // nanu ca yadi vedaliṅgaprabhavatvābhyupagama eva smṛteḥ śrutyā sahātulyabalatvamupapādyate, tadā hi mantrārthavādavākyeṣvanyapareṣvapi yāni smārtadharmamabalabhūtāni liṅgāni"kumārā viśikhā iva"ityevamādīni teṣāṃ pratyakṣavedavākyavirodhe sati virodhivākyānumānavirodhāt durbalatvaṃ prasajyate / yadā tūtsannaśākhāpūrvikā smṛtirabhyupagame-yathā'hāpastambaḥ-"brāhmaṇoktā vidhayasteṣāmutsannāḥ pāṭhāḥ prayogādanumīyante"iti tadobhayośca vaidikatvāt tulyabalataiva prasajyate / na hyanumitasya vedavākyasya pratyakṣasya ca balābalaviśeṣo 'sti pratyakṣānumānaparicchinnāgnivaditi / syādetat yatra smṛtivacane vedavirodho 'sti tannaiva vedavākyānumāpakaṃ bhavati, kiṃ tarhi bhrāntyādiprabhavamevaitaditi / tacca na yuktaṃ, dharmaśāstrapraṇeturanāptatvābhyupagame aviśvāsaprasaṅgāt / yadāpi vedavadavicchinnapāraṃparyeṇāgatā smṛtirabhyupagamyate tadāpi tulyabalatvamupapadyata iti tatrāpi tannaivopapadyate / yastāvanmātuladuhitṛpariṇayanādikaḥ samācāra upanyastaḥ sa kāmādyabhibhave sati duṣṭācāratvācchiṣṭācāra eva nopapadyate / yastvavigānenoktalakṣaṇaiḥ śiṣṭairācaryate tasya vedamūlatvāviśeṣāt smṛtyā saha tulyabalatvameva prāpnoti / vibandhanānibandhanayostvanyadeva prayojanamupadiṣṭam / na ca samācārasya smṛtivākyāntaritarūpsaya vedavākyānumānasaṃnikarṣakṛtaṃ balābalatvaṃ sidhyati // atrocyate-atulyabalatvaṃ tāvat vedādīnāṃ sūtrārambhasārmathyādevāvagamyate / yadi hi tulyabalānyetāni syuḥ tadā virodhe vikalpaḥ sārmathyādeva siddhaḥ, kimanena sūtreṇeti tulyabalagrahaṇaṃ cānarthakaṃ syāditi / asminapi vedādyurbalataratvaṃ smṛterupapadyate / tatra liṅgaprabhavatvamupapadyate ityuktam / tenāyameva pakṣoyuktaḥ vastu svatantrapakṣo 'bhihitaḥ, sa pakṣaḥ"tadvidāṃ ca smṛtiśīle"ityetasmin sati durupapāda eveti / tasmādvedaliṅgaprabhavatvameva smṛtīnāṃ nirdeṣataramiti // nanu caivamapi nopapadyate, kvacit smṛtyā śruterbādhadarśanāt yathā sāmānyena pravṛtto vaidikakarmādhikāraḥ smṛtyā upanītādipuruṣaviśeṣa evādhikriyate / tathā saṃskāraikadeśenāpyātmaguṇayoge sati viśiṣṭaphalābhidhānāt, tathā gāmālabheteti śruticodito 'pi govadhaḥ smārtapratiṣedhabalīyastvānna kriyate, tathāgnihotrādikaṃ coditajīvanopādhikaṃ karma dravyasādhyamapi na smārtacauryādipratiṣaddhenāpi dravyamārjayitvā tatkriyate / ataḥ śrutyā smṛtirbādhyata ityayuktamuktamiti // ucyate-virodhe sata pramāṇānāṃ balābalacintā yujyate / yatra tu virodhābhāvaḥ tatra durbalopi naiva bādhyata iti / yastāvadupanītasya karmādhikāraḥ saḥ śrutyā naiva virudhyate, upanayanasya vedagrahaṇārthatvāt, tasya ca karmārthatvāt, na cāpūrvasaṃyogamantareṇa pradhānasiddhiḥ / yaccoktaṃ govardhestu śruticoditopi na kriyata iti, tadapi na kevalaṃ smṛtyā, kintu mantravarṇācca 'mā gāḥ pramāpayāśvān pramāpaya'; ityādi / ataḥ smṛtyā śrutirnaiva bādhyate / kecidutsannaśākhāpūrvikāṃ smṛtimāhuḥ / tadayuktam / tatra vicāryate-kiṃ smaraṇātpūrvameva naṣṭāḥ śākhāḥ utottarakālamiti / yāde pūrvaṃ tatra smaraṇaṃ nopapadyate, vinaṣṭatvāt, pūrvavijñānasadṛśatvāt smṛteḥ / yadyuttarakālaṃ, tadotsannaśākhāpūrvakatvaṃ vaktuṃ na yujyate, tadānīmupalabhyamānatvāt / āpastamboktasyāpyayamabhiprāyaḥ-utsannāḥ kvacitkvaciddeśe na sarvatreti 'teṣāmutsannāḥ pāṭhāḥ prayogādanumīyante'; ityatrāpi vyākhyā kartavyā // evamiyaṃ dharmapramāṇaparibhāṣoktā / idānīṃ smṛtyā yatpramīyate tadabhidhānārthamāha- upanayanaṃ brāhmaṇasyāṣṭame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदस्य अग्नेराचार्यस्य यमनियमानां वा समीपे नयनमुपनयनम् । तदष्टमे वर्षे, वर्षगणनासार्मथ्यात् । नित्यो ऽयमुपनयनकालः, काम्यापत्कल्पयोरूर्ध्वमभिधानात् । क्षत्रियवैश्ययोरूर्ध्वमभिधानात् शूद्रस्यैकजातित्वादर्थसिद्धस्यापि ब्राह्मणग्रहणस्य जातिनिमित्तत्वप्रसिद्ध्यर्थमारम्भः । न च द्विजत्ववत् ब्राह्मणत्वं क्रियत इति । एवं च सुरापस्य ब्राह्मणस्य ऽसुरापस्य ब्राह्मणस्योष्णामासिंचेयुःऽ; इत्येवमादयो ब्राह्मणोद्देशेन विधीयमाना अनुपनीतस्यापि भवन्ति । यद्वा-ब्राह्मणग्रहणेन विना त्रयाणामप्येतन्नित्यं स्यात्, काम्यं तु ब्राह्मणस्य नवमे पञ्चमे वा स्यात्, इतरयोस्त्वेकादशद्वादशयोः स्यातां, काम्यानन्तरमभिधानात् । पूर्वसंस्कारभावे ऽपि उपनयनेनाधिक्रियते, न त्वनेन विनोपरितनैरिति गर्भाधानादिमनुक्त्वा उपनयनस्यैवेहारम्भः ॥ नवमे पञ्चमे वा काम्यम्

vedasya agnerācāryasya yamaniyamānāṃ vā samīpe nayanamupanayanam / tadaṣṭame varṣe, varṣagaṇanāsārmathyāt / nityo 'yamupanayanakālaḥ, kāmyāpatkalpayorūrdhvamabhidhānāt / kṣatriyavaiśyayorūrdhvamabhidhānāt śūdrasyaikajātitvādarthasiddhasyāpi brāhmaṇagrahaṇasya jātinimittatvaprasiddhyarthamārambhaḥ / na ca dvijatvavat brāhmaṇatvaṃ kriyata iti / evaṃ ca surāpasya brāhmaṇasya 'surāpasya brāhmaṇasyoṣṇāmāsiṃceyuḥ'; ityevamādayo brāhmaṇoddeśena vidhīyamānā anupanītasyāpi bhavanti / yadvā-brāhmaṇagrahaṇena vinā trayāṇāmapyetannityaṃ syāt, kāmyaṃ tu brāhmaṇasya navame pañcame vā syāt, itarayostvekādaśadvādaśayoḥ syātāṃ, kāmyānantaramabhidhānāt / pūrvasaṃskārabhāve 'pi upanayanenādhikriyate, na tvanena vinoparitanairiti garbhādhānādimanuktvā upanayanasyaivehārambhaḥ // navame pañcame vā kāmyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामाय हितं काम्यं तदुपत्पादनसमर्थम् । पञ्चमे नवम इति वाच्ये क्रमभेदः अनयोरन्तरा क्षत्रियवैश्ययोः काम्यकालपरिग्रहार्थः । तथा च मनुः- राज्ञो बलार्थिनष्षष्ठे वैश्यस्यार्थार्थिनो ऽष्टमे ॥ विसमासः काम्यभेदज्ञापनार्थः । तथाचच स्मृत्यन्तरं-ऽनवमे त्वायुष्माकं पञ्चमे ब्रह्मवर्चसकामम्ऽ; इति । वाशब्दो विकल्पार्थः । स इच्छातो द्रष्टव्यः ॥ गर्भादिःसङ्ख्या वर्षाणाम्

kāmāya hitaṃ kāmyaṃ tadupatpādanasamartham / pañcame navama iti vācye kramabhedaḥ anayorantarā kṣatriyavaiśyayoḥ kāmyakālaparigrahārthaḥ / tathā ca manuḥ- rājño balārthinaṣṣaṣṭhe vaiśyasyārthārthino 'ṣṭame // visamāsaḥ kāmyabhedajñāpanārthaḥ / tathācaca smṛtyantaraṃ-'navame tvāyuṣmākaṃ pañcame brahmavarcasakāmam'; iti / vāśabdo vikalpārthaḥ / sa icchāto draṣṭavyaḥ // garbhādiḥsaṅkhyā varṣāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भसहचरिता दश मासा गर्भ इत्युच्यते । तत्प्रभृति वर्षगणना कर्तव्या, न तु जन्मत आरभ्य । ततश्च ऽउपनयनं ब्राह्मणस्यऽ; इत्येवमादौ ऽगर्भाष्टमेऽ; इत्येवमादि योज्यम् ॥ तद्द्वितीयं जन्म

garbhasahacaritā daśa māsā garbha ityucyate / tatprabhṛti varṣagaṇanā kartavyā, na tu janmata ārabhya / tataśca 'upanayanaṃ brāhmaṇasya'; ityevamādau 'garbhāṣṭame'; ityevamādi yojyam // taddvitīyaṃ janma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् उपनयनं द्वितीयं जन्म । तेन संस्कृतो द्विजो भवतीत्यर्थः । ऽद्विजातीनामध्ययनम्ऽ; इत्येवमादौ व्यवहारार्थं द्विजसंज्ञाकरणम् । तद्ग्रहणं नित्यकाम्योपनयनसंग्रहणार्थम् ॥ तद्यस्मात्स आचार्यः

tat upanayanaṃ dvitīyaṃ janma / tena saṃskṛto dvijo bhavatītyarthaḥ / 'dvijātīnāmadhyayanam'; ityevamādau vyavahārārthaṃ dvijasaṃjñākaraṇam / tadgrahaṇaṃ nityakāmyopanayanasaṃgrahaṇārtham // tadyasmātsa ācāryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्ग्रहणं नित्यकाम्योपनयनसंग्रहणार्थम् । ऽआचार्यः श्रेष्ठो गुरूणाम्ऽ; इत्यादौ व्यवहारार्थं संज्ञाकरणम् ॥ वेदानुवचनाच्च

tadgrahaṇaṃ nityakāmyopanayanasaṃgrahaṇārtham / 'ācāryaḥ śreṣṭho gurūṇām'; ityādau vyavahārārthaṃ saṃjñākaraṇam // vedānuvacanācca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदानुवचनं समस्तवेदानुचनम् । अदृष्टार्थमेकदेशाध्यापनेन गुरुः । तथा च मनुः- अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्योपकरोति यः । तमपीह गुरुं विद्यात् श्रुतोपक्रियया तया ॥ इति ॥ दृष्टार्थं चेदुपाध्यायः । तथाच वसिष्ठः-ऽयस्त्वेकदेशं स उपाध्यायःऽ; इति । चकारात् अङ्गव्याख्यातापि । तथाच यास्कः-ऽआचार्य आचारानाचिनोति, अर्थानाचिनोति, बुद्धिं वाऽ; इति । केचिच्चकारं पूर्वसूत्रेण समुच्चयार्थं व्याचक्षते । तेनोभयकरणादेवाचार्यः । तथाच मनुः- उपनीय तु यःशिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते ॥ इति ॥ एकादशद्वादशयोः क्षत्रियवैश्ययोः

vedānuvacanaṃ samastavedānucanam / adṛṣṭārthamekadeśādhyāpanena guruḥ / tathā ca manuḥ- alpaṃ vā bahu vā yasya śrutasyopakaroti yaḥ / tamapīha guruṃ vidyāt śrutopakriyayā tayā // iti // dṛṣṭārthaṃ cedupādhyāyaḥ / tathāca vasiṣṭhaḥ-'yastvekadeśaṃ sa upādhyāyaḥ'; iti / cakārāt aṅgavyākhyātāpi / tathāca yāskaḥ-'ācārya ācārānācinoti, arthānācinoti, buddhiṃ vā'; iti / keciccakāraṃ pūrvasūtreṇa samuccayārthaṃ vyācakṣate / tenobhayakaraṇādevācāryaḥ / tathāca manuḥ- upanīya tu yaḥśiṣyaṃ vedamadhyāpayeddvijaḥ / sakalpaṃ sarahasyaṃ ca tamācāryaṃ pracakṣate // iti // ekādaśadvādaśayoḥ kṣatriyavaiśyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यो ऽयं कालः, काम्यापकत्कल्पयोरूर्ध्वमभिधानात् ॥ यदा तु नित्यकाम्ययोः केनचिद्दुर्भिक्षादिना निमित्तेनातिक्रमः स्यात् तदानीमापत्कल्पमाह- आ षोडशाद्ब्राह्मणस्यापतिता सावित्री

nityo 'yaṃ kālaḥ, kāmyāpakatkalpayorūrdhvamabhidhānāt // yadā tu nityakāmyayoḥ kenaciddurbhikṣādinā nimittenātikramaḥ syāt tadānīmāpatkalpamāha- ā ṣoḍaśādbrāhmaṇasyāpatitā sāvitrī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आङ्त्राभिविध्यर्थः, सहषोडसेन वर्षेणेति, ऽद्व्यधिकायाःऽ; इति लिङ्गात् ऽषोडशे सर्वकामम्ऽ; इति स्मृत्यन्तरदर्शनाच्च । अपतिता अनपगता । सावित्रीशब्देन तत्साधनमुपनयमुच्यते, उपनयनस्याधिकृतो भवतीत्यर्थः । एवं च पित्रादिष्वनुपनीतेष्वपि प्रायश्चित्तेनोपनयने ऽधिक्रियते । तथाचापस्तम्बः-ऽयस्य पिता॥। पितामहः॥॥प्रपितामहःऽ; इत्यादि ॥ द्वावंशते राजन्यस्य

āṅtrābhividhyarthaḥ, sahaṣoḍasena varṣeṇeti, 'dvyadhikāyāḥ'; iti liṅgāt 'ṣoḍaśe sarvakāmam'; iti smṛtyantaradarśanācca / apatitā anapagatā / sāvitrīśabdena tatsādhanamupanayamucyate, upanayanasyādhikṛto bhavatītyarthaḥ / evaṃ ca pitrādiṣvanupanīteṣvapi prāyaścittenopanayane 'dhikriyate / tathācāpastambaḥ-'yasya pitā... pitāmahaḥ....prapitāmahaḥ'; ityādi // dvāvaṃśate rājanyasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राप्याङ्नुवर्तते वर्षसहितम् । राजन्यशब्दप्रयोगो राजत्वप्रसिद्ध्यर्थः, तस्योपनीतस्यैव राज्याधिकार इति ॥ द्व्यधिकाया वैश्यस्य

atrāpyāṅnuvartate varṣasahitam / rājanyaśabdaprayogo rājatvaprasiddhyarthaḥ, tasyopanītasyaiva rājyādhikāra iti // dvyadhikāyā vaiśyasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाभ्यामधिकाभ्यां सहिता या द्वाविंशतिः सा द्व्यधिकाः, चतुर्विंशातेरित्यर्थः । चतुर्विंशतेरिति वक्तव्ये एवमभिधानं पूर्वत्राङो ऽभिविधिज्ञापनार्थम् ॥ उक्त उपनयनकालः । इदानीं तत्साधनाभिधित्सयाऽह- मौञ्जीज्यामौर्वीसौत्रयो मेखलाः क्रमेण

dvābhyāmadhikābhyāṃ sahitā yā dvāviṃśatiḥ sā dvyadhikāḥ, caturviṃśāterityarthaḥ / caturviṃśateriti vaktavye evamabhidhānaṃ pūrvatrāṅo 'bhividhijñāpanārtham // ukta upanayanakālaḥ / idānīṃ tatsādhanābhidhitsayā'ha- mauñjījyāmaurvīsautrayo mekhalāḥ krameṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुञ्जविकारा मौञ्जी । मूर्वा प्रसिद्धा, तद्विकारा मौर्वी । ज्याचासौ मौर्वी चेति समानाधिकरणसमासः । ततश्च धनुषो ऽपनीय ग्राह्या । सूत्रं शणसूत्रम् । एकगुणा मौर्वी, इतरे त्रिवृतौ । यथाऽह मनुः- मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला । क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शणतान्तवी ॥ इति ॥ ज्यामौर्व्योर्द्वित्वव्यावृत्त्यर्थं क्रमग्रहणम् । केचिदभावे वैकल्पिकार्थमिति वर्णयन्ति । तथाच मनुः- मुञ्जाभावे तु कर्तव्या कुशाश्मन्तकबल्बजैः । त्रिवृता ग्रन्थिनैकेन त्रिभिः पञ्चभिरेव वेति ॥ न्यायसिद्धे क्रमग्रहणस्यान्यार्थत्वादिति ॥ कृष्णरुरुबस्ताजिनानि

muñjavikārā mauñjī / mūrvā prasiddhā, tadvikārā maurvī / jyācāsau maurvī ceti samānādhikaraṇasamāsaḥ / tataśca dhanuṣo 'panīya grāhyā / sūtraṃ śaṇasūtram / ekaguṇā maurvī, itare trivṛtau / yathā'ha manuḥ- mauñjī trivṛt samā ślakṣṇā kāryā viprasya mekhalā / kṣatriyasya tu maurvī jyā vaiśyasya śaṇatāntavī // iti // jyāmaurvyordvitvavyāvṛttyarthaṃ kramagrahaṇam / kecidabhāve vaikalpikārthamiti varṇayanti / tathāca manuḥ- muñjābhāve tu kartavyā kuśāśmantakabalbajaiḥ / trivṛtā granthinaikena tribhiḥ pañcabhireva veti // nyāyasiddhe kramagrahaṇasyānyārthatvāditi // kṛṣṇarurubastājināni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजिनशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । कृष्णः कृष्णमृगः, रुरुः पृषन्मृगः, बस्तः प्रसिद्धः । एतानि क्रमेणोत्तरीयाणि । तथा च स्मृत्यन्तरम्-ऽअजिनमेवोत्तरीयं धारयेयुःऽ; इति ॥ वासांसि शाणक्षौमचीरकुतपाःसर्वेषाम्

ajinaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate / kṛṣṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ, ruruḥ pṛṣanmṛgaḥ, bastaḥ prasiddhaḥ / etāni krameṇottarīyāṇi / tathā ca smṛtyantaram-'ajinamevottarīyaṃ dhārayeyuḥ'; iti // vāsāṃsi śāṇakṣaumacīrakutapāḥsarveṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शणाधिकारःशाणः । क्षुमा अतसी,तद्विकारः क्षौमः । दर्भादिपरिनिष्पन्नं चीरम् । कुतपः पार्वतीयच्छागरोमनिष्पन्नः । एतान्यधोवसनानि । विषमसङ्ख्यत्वादेव सर्वेषां सिद्धेः स्मृत्यन्तरे ऽशाणं क्षौमं वासो ब्राह्मणस्यऽ; इति तदाश्रित्य यद्यथासङ्ख्यं तन्निवृत्त्यर्थं सर्वेषां ग्रहणं, अधिकारार्थं वा ॥ कार्पासं चाविकृतम्

śaṇādhikāraḥśāṇaḥ / kṣumā atasī,tadvikāraḥ kṣaumaḥ / darbhādipariniṣpannaṃ cīram / kutapaḥ pārvatīyacchāgaromaniṣpannaḥ / etānyadhovasanāni / viṣamasaṅkhyatvādeva sarveṣāṃ siddheḥ smṛtyantare 'śāṇaṃ kṣaumaṃ vāso brāhmaṇasya'; iti tadāśritya yadyathāsaṅkhyaṃ tannivṛttyarthaṃ sarveṣāṃ grahaṇaṃ, adhikārārthaṃ vā // kārpāsaṃ cāvikṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामित्यनुवर्तते, वास इति च । अविकृतमरागसम्बन्धम् । स्वभावतः शुक्लमेवेत्यर्थः । पूर्वेषामप्यविकृतत्वज्ञापनार्थश्चशब्दः ॥ काषायमप्येके

sarveṣāmityanuvartate, vāsa iti ca / avikṛtamarāgasambandham / svabhāvataḥ śuklamevetyarthaḥ / pūrveṣāmapyavikṛtatvajñāpanārthaścaśabdaḥ // kāṣāyamapyeke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागसम्बन्धमपि केचिदिच्छन्ति । अपिशब्दो निन्दार्थः । अतः पूर्वेषामभावे द्रष्टव्यम् ॥ इदानीं काषायपक्षे नियमार्थमाह- वार्क्षं ब्राह्मणस्य

rāgasambandhamapi kecidicchanti / apiśabdo nindārthaḥ / ataḥ pūrveṣāmabhāve draṣṭavyam // idānīṃ kāṣāyapakṣe niyamārthamāha- vārkṣaṃ brāhmaṇasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृषकषायकृतं वार्क्षं तदेव ब्राह्मणस्य वासः ॥ माञ्जिष्ठहारिद्रे इतरयोः

vṛṣakaṣāyakṛtaṃ vārkṣaṃ tadeva brāhmaṇasya vāsaḥ // māñjiṣṭhahāridre itarayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मञ्जिष्ठया विकृतं क्षत्रियस्य । हरिद्रया विकृतं वैश्यस्य ॥ बैल्वपालाशौ ब्राह्मणदण्डौ

mañjiṣṭhayā vikṛtaṃ kṣatriyasya / haridrayā vikṛtaṃ vaiśyasya // bailvapālāśau brāhmaṇadaṇḍau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बैल्वः पालाशो वा ब्राह्मणस्य दण्डः । यद्यपि द्वन्द्वनिर्देशैः, तथापि ऽयज्ञियो वा सर्वेषाम्ऽ; इत्येकवचननिर्देशात्, ऽप्रतिगृह्येप्सितं दण्डम्ऽ; इति स्मृत्यन्तरदर्शनाच्च एकस्यैव धारणं युक्तम् ॥ आश्वत्थपैलवो शेषे

bailvaḥ pālāśo vā brāhmaṇasya daṇḍaḥ / yadyapi dvandvanirdeśaiḥ, tathāpi 'yajñiyo vā sarveṣām'; ityekavacananirdeśāt, 'pratigṛhyepsitaṃ daṇḍam'; iti smṛtyantaradarśanācca ekasyaiva dhāraṇaṃ yuktam // āśvatthapailavo śeṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वत्थः प्रसिद्धः, पीलुः कल्किः, शेषे क्षत्रियवैश्यविषये । तत्रापि क्षत्रियस्याश्वत्थः, वैश्यस्य पैलवः ॥ यज्ञियो वा सर्वेषाम्

aśvatthaḥ prasiddhaḥ, pīluḥ kalkiḥ, śeṣe kṣatriyavaiśyaviṣaye / tatrāpi kṣatriyasyāśvatthaḥ, vaiśyasya pailavaḥ // yajñiyo vā sarveṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञार्हे वा स्यात् विभीतकबिल्वकयावकादिर्वर्जितो वृक्षविशेष इत्यर्थः । वाशब्दो ऽभावविकल्पार्थः, अतः पूर्वेषामभावे । अन्यथापार्थो वाशब्दः । सर्वेषांग्रहणमनन्तरयोरेव मा भूदिति ॥ इदानीं दण्डगुणमाह- अपीडिता यूपवक्राःसशल्काः

yajñārhe vā syāt vibhītakabilvakayāvakādirvarjito vṛkṣaviśeṣa ityarthaḥ / vāśabdo 'bhāvavikalpārthaḥ, ataḥ pūrveṣāmabhāve / anyathāpārtho vāśabdaḥ / sarveṣāṃgrahaṇamanantarayoreva mā bhūditi // idānīṃ daṇḍaguṇamāha- apīḍitā yūpavakrāḥsaśalkāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपीडिता वल्लीवेष्टनकीटाग्न्यादिभिरनुपहता इत्यर्थः । यूपवक्राः यूपवन्नताग्रा इत्यर्थः । सशल्काः सत्वचः । असमासात् सर्व एवंरूपाः, न तु यथासङ्ख्यम् । तथा चाह मनुः- ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाःसौम्यदर्शनाः । अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचो ऽनग्निदूषिताः ॥ इति ॥ मूर्घललाटनासाग्रप्रमाणाः

apīḍitā vallīveṣṭanakīṭāgnyādibhiranupahatā ityarthaḥ / yūpavakrāḥ yūpavannatāgrā ityarthaḥ / saśalkāḥ satvacaḥ / asamāsāt sarva evaṃrūpāḥ, na tu yathāsaṅkhyam / tathā cāha manuḥ- ṛjavaste tu sarve syuravraṇāḥsaumyadarśanāḥ / anudvegakarā nṝṇāṃ satvaco 'nagnidūṣitāḥ // iti // mūrghalalāṭanāsāgrapramāṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणशब्दः प्रत्येकं सम्बध्यते । मूर्धप्रमाणा ब्रह्मणस्य, ललाटप्रमाणाः क्षत्रियस्य, नासाग्रप्रमाणा वैश्यस्य । तथा च मनुः - केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः । ललाटसम्मितो राज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विशः ॥ इति ॥ इदानीं ब्रह्मचारिवेषमाह- मुण्डजटिलशिखाजटाश्च

pramāṇaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate / mūrdhapramāṇā brahmaṇasya, lalāṭapramāṇāḥ kṣatriyasya, nāsāgrapramāṇā vaiśyasya / tathā ca manuḥ - keśāntiko brāhmaṇasya daṇḍaḥ kāryaḥ pramāṇataḥ / lalāṭasammito rājñaḥ syāttu nāsāntiko viśaḥ // iti // idānīṃ brahmacāriveṣamāha- muṇḍajaṭilaśikhājaṭāśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुण्डो मुण्डितशिरस्कः । जटिलः सकेशः । शिखा एव जटा यस्य स शिखाजटः । एवं मुण्डशब्देन समस्तमुण्डनमुच्यते । चकारो वार्ऽथः प्रत्येकमभिसम्बध्यते-मुण्डो वा जटिलो वा शिखाजटो वेति । ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याभिप्रायं बहुवचनम् । यथाक्रमनिवृत्त्यर्थं वेति नोक्तम् । तथा च मनुः- मुण्डो वा जटिलो वा स्यादस्य वा स्याच्छिखाजटः ॥ इति ॥ इदानीं शौचतो ऽध्ययनाधिकारात् शौचार्थं पूर्वं द्रव्यशुद्धिरुच्यते- द्रव्यहस्त उच्छिष्टो निधायाचामेत्

muṇḍo muṇḍitaśiraskaḥ / jaṭilaḥ sakeśaḥ / śikhā eva jaṭā yasya sa śikhājaṭaḥ / evaṃ muṇḍaśabdena samastamuṇḍanamucyate / cakāro vār'thaḥ pratyekamabhisambadhyate-muṇḍo vā jaṭilo vā śikhājaṭo veti / brāhmaṇakṣatriyavaiśyābhiprāyaṃ bahuvacanam / yathākramanivṛttyarthaṃ veti noktam / tathā ca manuḥ- muṇḍo vā jaṭilo vā syādasya vā syācchikhājaṭaḥ // iti // idānīṃ śaucato 'dhyayanādhikārāt śaucārthaṃ pūrvaṃ dravyaśuddhirucyate- dravyahasta ucchiṣṭo nidhāyācāmet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणभोजनादौ प्रवृत्तो द्रव्यहस्तः पूर्वमनुच्छिष्टः केनचित्कारणेनोच्छिष्टस्पर्शादप्रयतो भवति, तदा तद्द्रव्यं भूमौ निधाय स्थापयित्वाऽचामेत् । तथा च वसिष्ठः- प्रचरन्नभ्यवहार्येषु उच्छिष्टं यदि संस्पृशेत् । भूमौ निधाय तद्द्रव्यमाचम्य प्रचरेत्पुनः ॥ इति ॥ पुरुषशौचविवक्षायां द्रव्यहस्तग्रहणमनर्थकम् । अतो द्रव्यस्य निधानमात्रादेव शुद्धिः, पुरुषस्याचमनात् । यत्तु द्रव्यस्य स्मृत्यन्तरे प्रोक्षणमुक्त-ऽभूमौ निक्षिप्य प्रोक्षणाद्द्रव्यं शुद्ध्यतिऽ; इति तदभ्यवहार्यपक्वद्रव्यविषयमेव द्रष्टव्यम् । कथं पुनस्तुल्यसंहिते सूत्रे विशेषो ऽवगम्यते-निधायाचचमनं न पुनरनिधायेति । उच्यते-यद्यनिधायाचमनमिष्टं स्यात्ततो ऽद्रव्यहस्त उच्छिष्ट आचामेत्ऽ; इत्येतावदेव वक्तव्यं स्यात्, किं निधानेन क्रियत इति, ततः सूत्रातिरेकान्निधानपक्ष एवाभीष्ट इत्यवगम्यते । यत्तु मनुनोक्तं- उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तः कथंचन । अनिधायैव तद्द्रव्यमाचान्तःशुचितामियात् ॥ इति ॥ तदनभ्यवहार्यद्रव्यविषयं द्रष्टव्यम् । एवंचाभ्यवहार्यद्रव्यस्यापक्वस्य कदलीफलादेः निधानमात्रादेव शुद्धिः । पक्वस्य भूमौ निक्षिप्य प्रोक्षणाच्छुद्धिः । अनभ्यवहार्यद्रव्यस्य वस्त्रादेरनिधायाचमनाच्छुद्धिः ॥ इदानीं द्रव्यशुद्धिमाह- द्रव्यशुद्धिः परिमार्जनप्रदाहतक्षणनिर्णेजनानि तैजसमार्त्तिकदारवतान्तवानाम्

brāhmaṇabhojanādau pravṛtto dravyahastaḥ pūrvamanucchiṣṭaḥ kenacitkāraṇenocchiṣṭasparśādaprayato bhavati, tadā taddravyaṃ bhūmau nidhāya sthāpayitvā'cāmet / tathā ca vasiṣṭhaḥ- pracarannabhyavahāryeṣu ucchiṣṭaṃ yadi saṃspṛśet / bhūmau nidhāya taddravyamācamya pracaretpunaḥ // iti // puruṣaśaucavivakṣāyāṃ dravyahastagrahaṇamanarthakam / ato dravyasya nidhānamātrādeva śuddhiḥ, puruṣasyācamanāt / yattu dravyasya smṛtyantare prokṣaṇamukta-'bhūmau nikṣipya prokṣaṇāddravyaṃ śuddhyati'; iti tadabhyavahāryapakvadravyaviṣayameva draṣṭavyam / kathaṃ punastulyasaṃhite sūtre viśeṣo 'vagamyate-nidhāyācacamanaṃ na punaranidhāyeti / ucyate-yadyanidhāyācamanamiṣṭaṃ syāttato 'dravyahasta ucchiṣṭa ācāmet'; ityetāvadeva vaktavyaṃ syāt, kiṃ nidhānena kriyata iti, tataḥ sūtrātirekānnidhānapakṣa evābhīṣṭa ityavagamyate / yattu manunoktaṃ- ucchiṣṭena tu saṃspṛṣṭo dravyahastaḥ kathaṃcana / anidhāyaiva taddravyamācāntaḥśucitāmiyāt // iti // tadanabhyavahāryadravyaviṣayaṃ draṣṭavyam / evaṃcābhyavahāryadravyasyāpakvasya kadalīphalādeḥ nidhānamātrādeva śuddhiḥ / pakvasya bhūmau nikṣipya prokṣaṇācchuddhiḥ / anabhyavahāryadravyasya vastrāderanidhāyācamanācchuddhiḥ // idānīṃ dravyaśuddhimāha- dravyaśuddhiḥ parimārjanapradāhatakṣaṇanirṇejanāni taijasamārttikadāravatāntavānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैजसादीनां द्रव्याणां परिमार्जनादिना क्रमेण शुद्धिः । द्रव्यत्वे सिद्धे तेषां द्रव्यवचनं स्वकार्यनिष्पादनसार्मथ्यार्थम् । ततश्च भिन्नभाण्डादीनां न शौचम् । तेजसा हेतुभूतेन यानि क्रियन्ते तानि तैजसानि सौवर्णादीनि । तेषां तैजसानामुच्छिष्टलिप्तानाम् । कुत एतत् ? मूत्राद्युपहतानां स्मृत्यन्तरे शुद्ध्यन्तरविधानात् । तथा चौशनसं-ऽतैजसानां मूत्रपुरीषरेतः कुणपोपहतानां आवर्तनमुल्लेखनं भस्मना त्रिः सप्तकृत्वः परिमार्जनम् । अतैजसानामेवंभूतानामुत्सर्गःऽ; इति । तथा अन्यशरीरमलदूषिते कण्ववचनमारब्धम्- ऽश्लेष्माद्युपहतानामेकविंशतिपरिमार्जनच्छुद्धिःऽ; इति । तथाचास्पृश्योछिष्टानामौशनसं वचनं संगतमारब्धम्- ऽअनुलोमशूद्रश्वकाकोपहतानामुल्लेखनं प्रतिलोमेषु स्पृश्योपहतानोमकविंशतिपरिमर्जनमस्पृश्योपहतानामावर्तनम्ऽ; इति । तथा मांसरुधिरोपहतानां शङ्खवचनमारब्धं-ऽमृदरिष्टकेङ्गुदबिल्वसर्षपकल्कगोमूत्रगोमयादीनि शौचद्रव्याणिऽ; इति । तथा ऽरजस्वलादुष्टानामेकदिनं पञ्चगव्ये निक्षिप्य एकविंशतिपरिमार्जनाच्छुद्धिःऽ; इति पैठीनसिवचनम् । एवमन्येष्वपि स्मृत्यन्तरेषु मलान्तरदूषितेषु तैजसेषु शुद्ध्यन्तराण्याम्नातानि । अतोत्रोच्छिष्टलिप्तानामेव कल्पयितुं न्याय्यमिति । तेषामुच्छिष्टलिप्तानां परिमार्जनं भस्मना परितः सर्वतः । मार्त्तिकानां मृन्मयानामस्पृश्योपहतानाम् । कुतः? स्मृत्यन्तरे विशेषदर्शनात् । तथोशनसो वचनं-ऽमृन्मयानामुच्छिष्टलिप्तानामपमार्जनमुच्छष्टस्पृष्टानां प्रोक्षणम्ऽ; इति । तथा वसिष्ठवचनम्- मद्यमूत्रपुरीषैश्च श्लेष्मपूयाश्रुशोणितैः । संस्पृष्टं नैव शुद्ध्येत पुनःपाकेन मृन्मयम् ॥ इति मद्यादिदूषितानां त्याग उक्तः । अतोत्र चण्डालाद्युपहतानामेव कल्पयितुं न्याय्यमिति । प्रदाहः प्रकर्षेण दाहः पूर्वस्वभावोत्पादनमित्यर्थः । दारवाणां आसनशयनादीनां अणेध्याद्युपहतानां तक्षणं तनूकरणं यावन्मात्रमुपहतम् । अस्पृश्यस्पृष्टानां प्रोक्षणम् । कुतः ? ऽप्रोक्षणं संहतानाम्ऽ; इति मनुवचनात् । प्रक्षालनशक्यानां प्रक्षालनम् । तान्तवानां तन्तुमयानां कार्पासादिविकाराणां अस्पृश्यदूषितानाम् । मलदूषिते स्मृत्यन्तरं द्रष्टव्यम्-ऽधावनं तन्मात्रच्छेदनमुत्सर्गःऽ; इति । ऽचेलादीनां मलादिदूषितानाम्ऽ; इति पैठीनसिवचनम् । तथा ऽश्रीफलैरंशुपट्टानाम्ऽ; इत्येवमादीनि मनुनोक्तानि द्रष्टव्यानि,अस्पृश्यदूषितानां बहूनां वस्त्राणां प्रोक्षणम् ऽबहूनां धान्यवाससामऽ; इति मनुना प्रोक्षणेनैव शुद्धिविधानात् । अतोल्पानामस्पृश्यदूषितानां निर्णेजनम् ॥ तैजसवदुपलमणिशङ्खशुक्तीनाम्

taijasādīnāṃ dravyāṇāṃ parimārjanādinā krameṇa śuddhiḥ / dravyatve siddhe teṣāṃ dravyavacanaṃ svakāryaniṣpādanasārmathyārtham / tataśca bhinnabhāṇḍādīnāṃ na śaucam / tejasā hetubhūtena yāni kriyante tāni taijasāni sauvarṇādīni / teṣāṃ taijasānāmucchiṣṭaliptānām / kuta etat ? mūtrādyupahatānāṃ smṛtyantare śuddhyantaravidhānāt / tathā cauśanasaṃ-'taijasānāṃ mūtrapurīṣaretaḥ kuṇapopahatānāṃ āvartanamullekhanaṃ bhasmanā triḥ saptakṛtvaḥ parimārjanam / ataijasānāmevaṃbhūtānāmutsargaḥ'; iti / tathā anyaśarīramaladūṣite kaṇvavacanamārabdham- 'śleṣmādyupahatānāmekaviṃśatiparimārjanacchuddhiḥ'; iti / tathācāspṛśyochiṣṭānāmauśanasaṃ vacanaṃ saṃgatamārabdham- 'anulomaśūdraśvakākopahatānāmullekhanaṃ pratilomeṣu spṛśyopahatānomakaviṃśatiparimarjanamaspṛśyopahatānāmāvartanam'; iti / tathā māṃsarudhiropahatānāṃ śaṅkhavacanamārabdhaṃ-'mṛdariṣṭakeṅgudabilvasarṣapakalkagomūtragomayādīni śaucadravyāṇi'; iti / tathā 'rajasvalāduṣṭānāmekadinaṃ pañcagavye nikṣipya ekaviṃśatiparimārjanācchuddhiḥ'; iti paiṭhīnasivacanam / evamanyeṣvapi smṛtyantareṣu malāntaradūṣiteṣu taijaseṣu śuddhyantarāṇyāmnātāni / atotrocchiṣṭaliptānāmeva kalpayituṃ nyāyyamiti / teṣāmucchiṣṭaliptānāṃ parimārjanaṃ bhasmanā paritaḥ sarvataḥ / mārttikānāṃ mṛnmayānāmaspṛśyopahatānām / kutaḥ? smṛtyantare viśeṣadarśanāt / tathośanaso vacanaṃ-'mṛnmayānāmucchiṣṭaliptānāmapamārjanamucchaṣṭaspṛṣṭānāṃ prokṣaṇam'; iti / tathā vasiṣṭhavacanam- madyamūtrapurīṣaiśca śleṣmapūyāśruśoṇitaiḥ / saṃspṛṣṭaṃ naiva śuddhyeta punaḥpākena mṛnmayam // iti madyādidūṣitānāṃ tyāga uktaḥ / atotra caṇḍālādyupahatānāmeva kalpayituṃ nyāyyamiti / pradāhaḥ prakarṣeṇa dāhaḥ pūrvasvabhāvotpādanamityarthaḥ / dāravāṇāṃ āsanaśayanādīnāṃ aṇedhyādyupahatānāṃ takṣaṇaṃ tanūkaraṇaṃ yāvanmātramupahatam / aspṛśyaspṛṣṭānāṃ prokṣaṇam / kutaḥ ? 'prokṣaṇaṃ saṃhatānām'; iti manuvacanāt / prakṣālanaśakyānāṃ prakṣālanam / tāntavānāṃ tantumayānāṃ kārpāsādivikārāṇāṃ aspṛśyadūṣitānām / maladūṣite smṛtyantaraṃ draṣṭavyam-'dhāvanaṃ tanmātracchedanamutsargaḥ'; iti / 'celādīnāṃ malādidūṣitānām'; iti paiṭhīnasivacanam / tathā 'śrīphalairaṃśupaṭṭānām'; ityevamādīni manunoktāni draṣṭavyāni,aspṛśyadūṣitānāṃ bahūnāṃ vastrāṇāṃ prokṣaṇam 'bahūnāṃ dhānyavāsasāma'; iti manunā prokṣaṇenaiva śuddhividhānāt / atolpānāmaspṛśyadūṣitānāṃ nirṇejanam // taijasavadupalamaṇiśaṅkhaśuktīnām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैजसवच्छुद्धिरुपलादीनाम् । अतिदेशः स्मृत्यन्तरोक्तशुद्ध्यपेक्षार्थः । उपलानां मणीनां तावच्छ्रूयते- निर्लेपं काञ्चनं भाण्डं अद्भिरेव विशुद्ध्यति । अब्जमश्ममयं चैव राजतं चानुपस्कृतम् ॥ शङ्खशुक्तिमणीनां च गोमूत्रेणोदकेन वा ॥ इति मनुवचनम् । ऽपयसा शङ्खशुक्तीनाम्ऽ; इति पैठीनसिवचनम् ॥ दारुवदस्थिभूम्योः

taijasavacchuddhirupalādīnām / atideśaḥ smṛtyantaroktaśuddhyapekṣārthaḥ / upalānāṃ maṇīnāṃ tāvacchrūyate- nirlepaṃ kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ adbhireva viśuddhyati / abjamaśmamayaṃ caiva rājataṃ cānupaskṛtam // śaṅkhaśuktimaṇīnāṃ ca gomūtreṇodakena vā // iti manuvacanam / 'payasā śaṅkhaśuktīnām'; iti paiṭhīnasivacanam // dāruvadasthibhūmyoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थि हस्तिदन्तादिसंव्यवहार्यद्रव्याणि । भूमिः, गृहादिः दारुवदिति प्रकृतिद्रव्येणातिदेशं ब्रुवन् एतत् ज्ञापयति-यत् विकारस्य शोचमुच्यते प्रकृतिद्रव्यस्यापि तदेव भवतीति । इतरथा दारववदिति वक्तव्यमासीदिति । अस्थिभूम्योः स्मृत्यन्तरोपदिष्टापेक्षार्थो ऽतिदेशः । तथा च स्मृत्यन्तरोपदिष्टापेक्षार्थो ऽतिदेशः । तथा च स्मृत्यन्तरम्-ऽअस्पृश्यस्पृष्टानां भूम्यस्थ्नां प्रोक्षणाच्छुद्धिःऽ; इति कण्ववचनम् ॥ आवपनं च भूमेः

asthi hastidantādisaṃvyavahāryadravyāṇi / bhūmiḥ, gṛhādiḥ dāruvaditi prakṛtidravyeṇātideśaṃ bruvan etat jñāpayati-yat vikārasya śocamucyate prakṛtidravyasyāpi tadeva bhavatīti / itarathā dāravavaditi vaktavyamāsīditi / asthibhūmyoḥ smṛtyantaropadiṣṭāpekṣārtho 'tideśaḥ / tathā ca smṛtyantaropadiṣṭāpekṣārtho 'tideśaḥ / tathā ca smṛtyantaram-'aspṛśyaspṛṣṭānāṃ bhūmyasthnāṃ prokṣaṇācchuddhiḥ'; iti kaṇvavacanam // āvapanaṃ ca bhūmeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिग्रहणमस्थिनिवृत्त्यर्थम् । चकोरात् स्मृत्यन्तरोक्तान्यपि द्रष्टव्यानि । तथाचोक्तं वसिष्ठेन- खननाद्दहनाद्धर्षात् गोभिराक्रमणादपि । चतुर्भिःशुद्ध्यते भूमिः पञ्चमाच्चोपलेपनात् ॥ इति । तथा च मनुः- सम्मार्जनेन सेकेन दाहेनोल्लेखनेन च । गवां च परिवासेन भूमिःशुद्ध्यति पञ्चभिः ॥ इति । यथालेपं विकल्पेन समुच्चयेन वा शौचं कर्तव्यम् ॥ चेलवद्रज्जुविदलचर्मणाम्

bhūmigrahaṇamasthinivṛttyartham / cakorāt smṛtyantaroktānyapi draṣṭavyāni / tathācoktaṃ vasiṣṭhena- khananāddahanāddharṣāt gobhirākramaṇādapi / caturbhiḥśuddhyate bhūmiḥ pañcamāccopalepanāt // iti / tathā ca manuḥ- sammārjanena sekena dāhenollekhanena ca / gavāṃ ca parivāsena bhūmiḥśuddhyati pañcabhiḥ // iti / yathālepaṃ vikalpena samuccayena vā śaucaṃ kartavyam // celavadrajjuvidalacarmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रज्जुः दर्भादिनिष्पन्नः । विदलः वंशमयूरपक्षादिनिष्पन्नः चर्म व्याघ्रचर्मादि तेषामस्पृश्यस्पृष्टानां चेलवत् वस्त्रवच्छौचम् । चर्मशब्देन प्रकृतिग्रहणेन विकारस्यापि ग्रहणम् । रज्ज्वादीनां प्रोक्षणस्यापि प्रवेशार्थमतिदेशः । अतोस्पृश्यस्पृष्टानां प्रोक्षणमपि कर्तव्यम् । तथा च पैठनसिः-ऽरज्जुविदलचर्मणामस्पृश्यस्पृष्टानां प्रोक्षणाच्छुद्धिःऽ; इति ॥ उत्सर्गो वात्यन्तोपहतानाम्

rajjuḥ darbhādiniṣpannaḥ / vidalaḥ vaṃśamayūrapakṣādiniṣpannaḥ carma vyāghracarmādi teṣāmaspṛśyaspṛṣṭānāṃ celavat vastravacchaucam / carmaśabdena prakṛtigrahaṇena vikārasyāpi grahaṇam / rajjvādīnāṃ prokṣaṇasyāpi praveśārthamatideśaḥ / atospṛśyaspṛṣṭānāṃ prokṣaṇamapi kartavyam / tathā ca paiṭhanasiḥ-'rajjuvidalacarmaṇāmaspṛśyaspṛṣṭānāṃ prokṣaṇācchuddhiḥ'; iti // utsargo vātyantopahatānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रज्ज्वादीनां त्यागो वा । व्यवस्थैतविकल्पो ऽयम् । अतो ऽत्यन्तोपहतानां त्यागः । इतरेषां शौचमिति ॥ इदानीं ऽद्रव्यहस्त उच्छिष्टो निधायाचामेत्ऽ; इत्युक्तं, तदाचमनविधित्सयाऽह- प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा शौचमारभेत

rajjvādīnāṃ tyāgo vā / vyavasthaitavikalpo 'yam / ato 'tyantopahatānāṃ tyāgaḥ / itareṣāṃ śaucamiti // idānīṃ 'dravyahasta ucchiṣṭo nidhāyācāmet'; ityuktaṃ, tadācamanavidhitsayā'ha- prāṅmukha udaṅmukho vā śaucamārabheta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राङ्मुख उदङ्मुखो वेतीच्छातो विकल्पः । ननु च शौच ग्रहणमनर्थकम्, उत्तरत्राचामोदिति वक्ष्यति, तेनैवार्थसिद्धत्वादिति । उच्यते-अन्यदपि शौचाङ्गमेतद्दिगभिमुख एव कुर्यादिति । एवं च पादप्रक्षालनादिकमपि तद्दिगभिमुख एव कुर्यादिति । आरभेतेति समाहितार्थम्, अतो यावदाचमनपरिसमाप्तिः तावन्तं कालमनन्यचित्तो भवेत् ॥ शुचौ देश आसीनो दक्षिणं बाहुं जान्वन्तरा कृत्वा यज्ञोपवीत्या मणिबन्धात्पाणी प्रक्षाल्य वाग्यतो हृदयस्पृशस्त्रिश्चतुर्वाप आचामेत्

prāṅmukha udaṅmukho vetīcchāto vikalpaḥ / nanu ca śauca grahaṇamanarthakam, uttaratrācāmoditi vakṣyati, tenaivārthasiddhatvāditi / ucyate-anyadapi śaucāṅgametaddigabhimukha eva kuryāditi / evaṃ ca pādaprakṣālanādikamapi taddigabhimukha eva kuryāditi / ārabheteti samāhitārtham, ato yāvadācamanaparisamāptiḥ tāvantaṃ kālamananyacitto bhavet // śucau deśa āsīno dakṣiṇaṃ bāhuṃ jānvantarā kṛtvā yajñopavītyā maṇibandhātpāṇī prakṣālya vāgyato hṛdayaspṛśastriścaturvāpa ācāmet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुचौ देशे स्थाने अनुपहते । एवं च पादप्रक्षालनमप्यर्थसिद्धं मा भूत् अशुद्धिपादसम्बन्धाद्देशस्याप्यशुचिभाव इति । तथा च वखिष्ठः- ऽप्रक्षाल्य पादौ पाणो चा मणिबन्धनात्ऽ; इति । आसीन एव, नान्यावस्थः । तथाच वसिष्ठः-ऽव्रजन् तिष्ठन् शयानः प्रणतो वा नाचामेत्ऽ; इति । दाक्षिणं बाहुं जान्वोर्मध्ये कृत्वा । यज्ञोपवीतोति । यदि कदाचित् अयज्ञोपवीति भूत्वाप्यास्ते तथाप्याचमने अवश्यं यज्ञोपवीतिना भवितव्यमिति । तथा चापस्पम्बः-ऽउपासने गुरूणां वृद्धानामतिथीनां होमे जप्यकर्मणि भोजन आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीति स्यात्ऽ; इति । आचमनाङ्गत्वेनान्ययज्ञोपवीतोत्पादनार्थं वा । तथा च वसिष्ठः- स्नातकानां तु नित्यं स्यादन्तर्वासस्तथोत्तरम् । यज्ञोपवीते द्दे यष्टिः सोदकश्च कमण्डलुः ॥ इति ॥ मणिर्यस्मिन्देशे बध्यते स मणिबन्धः । तस्मादामणिबन्धनात्पाणी प्रक्षाल्य वाग्यतस्तूर्ष्णीं हृदयस्पृशो हृदयंगमाः । अपांपरिमाणार्थमिदम् । माषनिमज्जनमात्रास्तावत्यो भवन्ति । तथाचाहोशना ऽमाषनिमज्जनमात्रा हृदयंगमा भवन्तिऽ; इति । त्रिश्चतुर्वेत्यत्र विकल्पो व्यवस्थितः- यदा ऽआपः पुनन्तुऽ; इत्यादिमन्त्रमुक्त्वाऽचम्यते तदा चतुः अन्यत्र त्रिरिति । अब्ग्रहणं गोमूत्रादिनिवृत्त्यर्थं तेषां शुद्धिहेतुत्वसामान्याद्ग्रहणं मा भूदिति । उष्णबुद्धुदफेनकषायादिवर्जनार्थं वा । पिबेदिति वक्तव्ये आचामेदिति गुरुसूत्रकरणं विध्यन्तरोपसङ्ग्रहार्थम् । तत्र तूशनाऽह- ऽदक्षिणं हस्ततलं गोकर्णाकारं विन्यस्य ब्राह्मेण तीर्थेनाशब्दं पिबेदृग्यजुःसामवेदान् ध्यायन्ऽ; इति ॥ द्विः परिमृज्यात्

śucau deśe sthāne anupahate / evaṃ ca pādaprakṣālanamapyarthasiddhaṃ mā bhūt aśuddhipādasambandhāddeśasyāpyaśucibhāva iti / tathā ca vakhiṣṭhaḥ- 'prakṣālya pādau pāṇo cā maṇibandhanāt'; iti / āsīna eva, nānyāvasthaḥ / tathāca vasiṣṭhaḥ-'vrajan tiṣṭhan śayānaḥ praṇato vā nācāmet'; iti / dākṣiṇaṃ bāhuṃ jānvormadhye kṛtvā / yajñopavītoti / yadi kadācit ayajñopavīti bhūtvāpyāste tathāpyācamane avaśyaṃ yajñopavītinā bhavitavyamiti / tathā cāpaspambaḥ-'upāsane gurūṇāṃ vṛddhānāmatithīnāṃ home japyakarmaṇi bhojana ācamane svādhyāye ca yajñopavīti syāt'; iti / ācamanāṅgatvenānyayajñopavītotpādanārthaṃ vā / tathā ca vasiṣṭhaḥ- snātakānāṃ tu nityaṃ syādantarvāsastathottaram / yajñopavīte dde yaṣṭiḥ sodakaśca kamaṇḍaluḥ // iti // maṇiryasmindeśe badhyate sa maṇibandhaḥ / tasmādāmaṇibandhanātpāṇī prakṣālya vāgyatastūrṣṇīṃ hṛdayaspṛśo hṛdayaṃgamāḥ / apāṃparimāṇārthamidam / māṣanimajjanamātrāstāvatyo bhavanti / tathācāhośanā 'māṣanimajjanamātrā hṛdayaṃgamā bhavanti'; iti / triścaturvetyatra vikalpo vyavasthitaḥ- yadā 'āpaḥ punantu'; ityādimantramuktvā'camyate tadā catuḥ anyatra tririti / abgrahaṇaṃ gomūtrādinivṛttyarthaṃ teṣāṃ śuddhihetutvasāmānyādgrahaṇaṃ mā bhūditi / uṣṇabuddhudaphenakaṣāyādivarjanārthaṃ vā / pibediti vaktavye ācāmediti gurusūtrakaraṇaṃ vidhyantaropasaṅgrahārtham / tatra tūśanā'ha- 'dakṣiṇaṃ hastatalaṃ gokarṇākāraṃ vinyasya brāhmeṇa tīrthenāśabdaṃ pibedṛgyajuḥsāmavedān dhyāyan'; iti // dviḥ parimṛjyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृताबोष्ठौ, अत्रानुक्तत्वात्, स्मृत्यन्तरदर्शनाच्च, ब्राह्मेणैव तीर्थेन । परित्युपसर्गो विध्यन्तरोपसंग्रहार्थः । तत्र तूक्तं कण्वेन-ऽअथर्ववेदेतिहासपुराणानि ध्यायन् ब्राह्मेण तीर्थेनोष्ठयोः सलोमप्रदेशं मृज्यात्ऽ; इति ॥ पादौ चाभ्युक्षेत्

prakṛtāboṣṭhau, atrānuktatvāt, smṛtyantaradarśanācca, brāhmeṇaiva tīrthena / parityupasargo vidhyantaropasaṃgrahārthaḥ / tatra tūktaṃ kaṇvena-'atharvavedetihāsapurāṇāni dhyāyan brāhmeṇa tīrthenoṣṭhayoḥ salomapradeśaṃ mṛjyāt'; iti // pādau cābhyukṣet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चकारात् मुखं च । अभ्युपसर्गो विध्यन्तरोपसंग्रहार्थः । तत्राह भार्गवः-ऽओष्ठौ परिमृज्यात्ततो मुखं परिमृजेदग्नान्ध्यायं स्ततः पादावभ्युक्षेत् विष्णुं ध्यान्ऽइति ॥ खानि चोपस्पृशेच्छीर्षण्यानि

cakārāt mukhaṃ ca / abhyupasargo vidhyantaropasaṃgrahārthaḥ / tatrāha bhārgavaḥ-'oṣṭhau parimṛjyāttato mukhaṃ parimṛjedagnāndhyāyaṃ stataḥ pādāvabhyukṣet viṣṇuṃ dhyān'iti // khāni copaspṛśecchīrṣaṇyāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खानि शीर्षण्यानि नयननासिकाकर्णानि । चकाराद्धृदयं च । तथाच मनुः- त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विरुन्मृज्यात्ततो मुखम् । खानि चोपस्पृशेदद्भिरात्मानं हृदयं शिरः ॥ इति ॥ उपोपसर्गो विध्यन्तरोपसंग्रहार्थः तन्नोशना ऽअङ्गुष्ठोपकनिष्टिकाभ्यां नयने चन्द्रादित्यौ ध्यात्वा तत उपस्पृश्य तर्जन्यङ्गुष्ठाभ्यां नासिकावकाशौ प्राणान् ध्यात्वा तत उपस्पृश्य कनिष्ठिकाङ्गुष्ठाभ्यां कर्णौ दिशो ध्यात्वा तत उपस्पृश्याङ्गुष्ठेन केवलेन हृदयमुपस्पृशेदात्मानं ध्यायन्ऽ; इति ॥ मूर्धनि च दद्यात्

khāni śīrṣaṇyāni nayananāsikākarṇāni / cakārāddhṛdayaṃ ca / tathāca manuḥ- trirācāmedapaḥ pūrvaṃ dvirunmṛjyāttato mukham / khāni copaspṛśedadbhirātmānaṃ hṛdayaṃ śiraḥ // iti // upopasargo vidhyantaropasaṃgrahārthaḥ tannośanā 'aṅguṣṭhopakaniṣṭikābhyāṃ nayane candrādityau dhyātvā tata upaspṛśya tarjanyaṅguṣṭhābhyāṃ nāsikāvakāśau prāṇān dhyātvā tata upaspṛśya kaniṣṭhikāṅguṣṭhābhyāṃ karṇau diśo dhyātvā tata upaspṛśyāṅguṣṭhena kevalena hṛdayamupaspṛśedātmānaṃ dhyāyan'; iti // mūrdhani ca dadyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्धनि चेत् वक्तव्ये दद्यादिति ग्रहणं सर्वाङ्गुल्यर्थम् । तथाच स्मृत्यन्तरं ऽसर्वाङ्गुलिभिः श्रियं ध्यात्वा मूर्धनि प्रक्षिपेत्ऽ; इति । चकारात्सव्ये च पाणौ । तथा च वसिष्ठः-ऽमूर्धनि च दद्यात्सव्ये पाणौऽ; इति । क्षत्रियवैश्ययोरप्येतदेवाचमनं विशेषानभिधानात् स्त्रीशूद्रौ च सकृत्सकृत्ऽ; इति स्मृत्यन्तराभिधानात् स्त्रीशूद्रयोश्च सकृत्पानात् सकृदोष्ठस्पर्शनाच्च शुद्धिर्द्रष्टव्या अत्रानुक्तापि ॥ न केवलमुच्छिष्टस्पर्श एवाचमनं, अन्यदप्याचमननिमित्तमिदानीमाह- सुप्त्वा भुक्त्वा क्षुत्वा च पुनः

mūrdhani cet vaktavye dadyāditi grahaṇaṃ sarvāṅgulyartham / tathāca smṛtyantaraṃ 'sarvāṅgulibhiḥ śriyaṃ dhyātvā mūrdhani prakṣipet'; iti / cakārātsavye ca pāṇau / tathā ca vasiṣṭhaḥ-'mūrdhani ca dadyātsavye pāṇau'; iti / kṣatriyavaiśyayorapyetadevācamanaṃ viśeṣānabhidhānāt strīśūdrau ca sakṛtsakṛt'; iti smṛtyantarābhidhānāt strīśūdrayośca sakṛtpānāt sakṛdoṣṭhasparśanācca śuddhirdraṣṭavyā atrānuktāpi // na kevalamucchiṣṭasparśa evācamanaṃ, anyadapyācamananimittamidānīmāha- suptvā bhuktvā kṣutvā ca punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्ग्रहणं आदावन्ते चाचमनं कुर्यादित्येवमर्थम् । चकारात् स्नात्वा रुदित्वा च । तथा च वसिष्ठः- ऽसुप्त्वा भुक्त्वा क्षुत्वा स्नात्वा पीत्वा रुदित्वा चाचान्तः पुनराचामेत्ऽ; इति ॥ तत्र क्षुतस्यानियतकालत्वात् आदावशक्यमाचमनमिति चेत् तत्रापि नित्यप्रायत्यार्थ आरम्भः । यथाऽहापस्तम्बः-ऽमुहूर्तमपि शक्तिविषये नाप्रयतस्तिष्ठेत्ऽ; इति । स्वापादौ प्रयतस्याप्याचमनमारम्भसार्मथ्यात् । अतस्तत्रादावन्ते चाचमनं कुर्यात् तत्र भोजने केचिदादावपि द्विराचमनमिच्छन्ति । तथाचापस्तम्बः ऽभोक्ष्यमाणस्तु प्रयतो द्विराचामेत्ऽ; इति । अन्ये स्वापादावन्त एव द्विराचमनमिच्छन्ति यथाऽहोशना- ऽसुप्त्वा भुक्त्वा क्षुत्वा स्नात्वा पीत्वा रुदित्वा चाचान्तः पुनराचामेद्द्विऽ; इति । एवं च भोजने आदावन्ते च्च द्विराचमनं स्वापादावेकमन्ते च द्विः । क्षुतस्यानियतत्वादन्त एव द्विरिति सिद्धान्तः ॥ इदानीनुच्छिष्टसंश्लेषे अशुचित्वे प्राप्ते आह- दन्तश्लिष्टेषु दन्तवदन्यत्र जिह्वाभिमर्शनात् ॥ दशनान्तरलग्नेषु भक्ष्यभोज्यावयवेषु दन्तवत् अनुच्छिष्टो भवतीत्यर्थः । न चेज्जिह्वया संस्पृश्यन्ते ॥ अत्रापि- प्राक्च्युतेरित्येके

punargrahaṇaṃ ādāvante cācamanaṃ kuryādityevamartham / cakārāt snātvā ruditvā ca / tathā ca vasiṣṭhaḥ- 'suptvā bhuktvā kṣutvā snātvā pītvā ruditvā cācāntaḥ punarācāmet'; iti // tatra kṣutasyāniyatakālatvāt ādāvaśakyamācamanamiti cet tatrāpi nityaprāyatyārtha ārambhaḥ / yathā'hāpastambaḥ-'muhūrtamapi śaktiviṣaye nāprayatastiṣṭhet'; iti / svāpādau prayatasyāpyācamanamārambhasārmathyāt / atastatrādāvante cācamanaṃ kuryāt tatra bhojane kecidādāvapi dvirācamanamicchanti / tathācāpastambaḥ 'bhokṣyamāṇastu prayato dvirācāmet'; iti / anye svāpādāvanta eva dvirācamanamicchanti yathā'hośanā- 'suptvā bhuktvā kṣutvā snātvā pītvā ruditvā cācāntaḥ punarācāmeddvi'; iti / evaṃ ca bhojane ādāvante cca dvirācamanaṃ svāpādāvekamante ca dviḥ / kṣutasyāniyatatvādanta eva dviriti siddhāntaḥ // idānīnucchiṣṭasaṃśleṣe aśucitve prāpte āha- dantaśliṣṭeṣu dantavadanyatra jihvābhimarśanāt // daśanāntaralagneṣu bhakṣyabhojyāvayaveṣu dantavat anucchiṣṭo bhavatītyarthaḥ / na cejjihvayā saṃspṛśyante // atrāpi- prākcyuterityeke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यपि जिह्वाभिमर्शने यावत् स्वस्थानान्न च्यवन्ति तावच्छुचिरित्येके मन्यन्ते ॥ च्युतेष्वास्राववद्विद्यान्निगिरन्नेव तच्छुचिः

satyapi jihvābhimarśane yāvat svasthānānna cyavanti tāvacchucirityeke manyante // cyuteṣvāsrāvavadvidyānnigiranneva tacchuciḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

च्युतेषु आस्ये यज्जलं तदास्रावे यद्वद्विजातीयात् तन्निगिरन् शुचचिरेव भवति । आचमनशङ्का नास्तीत्यर्थः । एवं चास्रावमपि निगिरन् शुचिरेव भवति । कुतः च्युतेषु निगिरन् शुचिरिति वक्तव्ये आस्राववद्विद्यादित्यारम्भात् । गौतमस्तु दन्तश्लिष्टानां सति जिह्वाभिमर्शने अशुचिर्भवतीति । अन्यमतं तु प्राक्च्युतेरिति । सो ऽयं व्यवस्थितविकल्पः, कर्मानुष्ठानाधिकृतस्याचमननमन्यस्य नेति ॥ यथोच्छिष्टावयवो बहिर्भूतः अशुचित्वमापादयति तद्वदास्रावस्यापि प्राप्त आह- न मुख्या विप्रुष उच्छिष्टं कुर्वन्ति न चेदङ्गे निपतन्ति

cyuteṣu āsye yajjalaṃ tadāsrāve yadvadvijātīyāt tannigiran śucacireva bhavati / ācamanaśaṅkā nāstītyarthaḥ / evaṃ cāsrāvamapi nigiran śucireva bhavati / kutaḥ cyuteṣu nigiran śuciriti vaktavye āsrāvavadvidyādityārambhāt / gautamastu dantaśliṣṭānāṃ sati jihvābhimarśane aśucirbhavatīti / anyamataṃ tu prākcyuteriti / so 'yaṃ vyavasthitavikalpaḥ, karmānuṣṭhānādhikṛtasyācamananamanyasya neti // yathocchiṣṭāvayavo bahirbhūtaḥ aśucitvamāpādayati tadvadāsrāvasyāpi prāpta āha- na mukhyā vipruṣa ucchiṣṭaṃ kurvanti na cedaṅge nipatanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखे भवा मुख्याः विप्रुष आस्राबावयवाः ते मन्त्रयमाणस्य विनिर्गता नाप्रायत्यं जनयन्ति यद्यङ्गे स्तनोदरादौ न निपतन्ति । निशब्दो निश्चयार्थः अतो निश्चयेन यद्यङ्गे पतन्ति तदानीमेवोच्छिष्टं जनयन्ति नाशङ्कामात्रेणेति । एवं चोच्छिष्टावयवो यत्रकुत्रचिन्निपतन्नुच्छिष्टं जनयति, आस्रावो ऽङ्ग एवेति सिद्धान्तः ॥ सर्वशौचार्थमिदमधुनोच्यते- लेपगन्धापकर्षणे शौचममेध्यलिप्तस्य

mukhe bhavā mukhyāḥ vipruṣa āsrābāvayavāḥ te mantrayamāṇasya vinirgatā nāprāyatyaṃ janayanti yadyaṅge stanodarādau na nipatanti / niśabdo niścayārthaḥ ato niścayena yadyaṅge patanti tadānīmevocchiṣṭaṃ janayanti nāśaṅkāmātreṇeti / evaṃ cocchiṣṭāvayavo yatrakutracinnipatannucchiṣṭaṃ janayati, āsrāvo 'ṅga eveti siddhāntaḥ // sarvaśaucārthamidamadhunocyate- lepagandhāpakarṣaṇe śaucamamedhyaliptasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेपगन्धयोरपनयने कृते अमेध्यलिप्तस्य अमेध्यसम्बद्धस्य शुचित्वं भवति । अमेध्यशब्देन द्वादशमला उच्यन्ते ॥ यथाऽह मनुः- वसा शुक्लमसृङ्मज्जा मूत्रविड्घ्राणकर्णविट् । श्लेष्माश्रु दूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ॥ अनभिव्यक्तगन्धानां श्लेष्मादीनां लेपमात्रदर्शनात् लेपग्रहणम् । मूत्रादीनां लेपानुपलब्धेर्गन्धमात्रोपलब्धेश्च गन्धग्रहणम् । शौचाधिकारे पुनः शौचग्रहणं तैजसादीनामपि लेपगन्धापनयनयादेव शौचमित्येवमर्थम् ॥ तत् केन कर्तव्यमित्यत आह- तदद्भिः पूर्वं मृता च

lepagandhayorapanayane kṛte amedhyaliptasya amedhyasambaddhasya śucitvaṃ bhavati / amedhyaśabdena dvādaśamalā ucyante // yathā'ha manuḥ- vasā śuklamasṛṅmajjā mūtraviḍghrāṇakarṇaviṭ / śleṣmāśru dūṣikā svedo dvādaśaite nṛṇāṃ malāḥ // anabhivyaktagandhānāṃ śleṣmādīnāṃ lepamātradarśanāt lepagrahaṇam / mūtrādīnāṃ lepānupalabdhergandhamātropalabdheśca gandhagrahaṇam / śaucādhikāre punaḥ śaucagrahaṇaṃ taijasādīnāmapi lepagandhāpanayanayādeva śaucamityevamartham // tat kena kartavyamityata āha- tadadbhiḥ pūrvaṃ mṛtā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छौचमद्भिः पूर्वं ततो मृदा । चकारात्तत उभयेन । तद्ग्रहणं अन्नलेपस्यापि चूर्णादिना अपकर्षणार्थम् । तदद्भिर्मृदा चेति वक्तव्ये पूर्वग्रहणं यत्र नातीव लेपो लक्ष्यते तत्राद्भिरेव शसौचमित्येवमर्थं, यथाऽह मनुः- निर्लेपं काञ्चनं भाण्डमद्भिरेव विशुध्यति । अब्जमश्ममयं चैव राजतं चानुपस्कृतम् ॥ इति ॥ अथवा यत्र यत्र शौचमुक्तं तत्र तत्राद्भिरेव शौचं प्रथमं कार्यमित्येवमर्थम् । यथा मृदा अद्भिरिति समुच्चीयते तथा भस्मादिभिरपि समुच्चयार्थो विसमासः । तैसजादीनां द्रव्याणामुक्तत्वात् इदं शौचं शरीरावयवस्यामेध्यलिप्तस्य द्रष्टव्यम् ॥ मूत्रपुरीषस्रेहुविस्रंसनाभ्यवहारसंयोगेषु च

tacchaucamadbhiḥ pūrvaṃ tato mṛdā / cakārāttata ubhayena / tadgrahaṇaṃ annalepasyāpi cūrṇādinā apakarṣaṇārtham / tadadbhirmṛdā ceti vaktavye pūrvagrahaṇaṃ yatra nātīva lepo lakṣyate tatrādbhireva śasaucamityevamarthaṃ, yathā'ha manuḥ- nirlepaṃ kāñcanaṃ bhāṇḍamadbhireva viśudhyati / abjamaśmamayaṃ caiva rājataṃ cānupaskṛtam // iti // athavā yatra yatra śaucamuktaṃ tatra tatrādbhireva śaucaṃ prathamaṃ kāryamityevamartham / yathā mṛdā adbhiriti samuccīyate tathā bhasmādibhirapi samuccayārtho visamāsaḥ / taisajādīnāṃ dravyāṇāmuktatvāt idaṃ śaucaṃ śarīrāvayavasyāmedhyaliptasya draṣṭavyam // mūtrapurīṣasrehuvisraṃsanābhyavahārasaṃyogeṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चकारः आचमनानुकर्षणार्थः । विस्रंसनं निरसनं, तत् मूत्रपूरीषस्रेहूणां प्रत्येकं सम्बध्यते । अभ्यवहारसंयोगो ऽभ्यवहार्यद्रव्योपयोगः । तस्यानमेध्यत्वात् लेपगन्धापकर्षणार्थमभिधानं, आचमनस्य ऽसुप्त्वा भुक्त्वाऽ; इत्यनेन सिद्धत्वात् लेपगन्धापकर्षणं च मृत्सलिलप्रक्षालनेन कुर्यात् । एवं च ऽतदद्भिः पूर्वम्ऽ; इत्यत्र यदुक्तं चूर्णादिना अन्नलेपापकर्षणं तेनाशक्यमिदं द्रष्टव्यम् । अथवा-अभ्यवहारसंयोगस्यापि आचमनार्थ एवोपन्यासः । ऽसुप्त्वा भुक्त्वाऽ; इत्यनेनैव सिद्धमनूद्यते क्रमार्थम्, कथं-तद्ग्रहणेनान्नलेपापकर्षणमुक्तं तदपकर्षणं पूर्वं कृत्वा ततआचामेदित्येवमर्थं अन्यथा सन्देहः स्यादिति । तथा चापस्तम्बः ऽमूत्रं कृत्वा पूरीषं वा मूत्रपुरीषलेपानन्नलेपानुच्छिष्टलेपान् रेतसश्च ये लेपास्तान् प्रक्षाल्य पादौ चाचम्य प्रयतो भवतिऽ; इति । मूत्रपुरीषौ प्रसिद्धौ । स्रेहू रेतः । मूत्रादीनामाचमनार्थमुपन्यासः लेपगन्धापकर्षस्य ऽलेपगन्धापकर्षणे शौचम्ऽ; इत्यनेनैव सिद्धत्वात् ॥ यत्र चाम्नायो विदध्यात्

cakāraḥ ācamanānukarṣaṇārthaḥ / visraṃsanaṃ nirasanaṃ, tat mūtrapūrīṣasrehūṇāṃ pratyekaṃ sambadhyate / abhyavahārasaṃyogo 'bhyavahāryadravyopayogaḥ / tasyānamedhyatvāt lepagandhāpakarṣaṇārthamabhidhānaṃ, ācamanasya 'suptvā bhuktvā'; ityanena siddhatvāt lepagandhāpakarṣaṇaṃ ca mṛtsalilaprakṣālanena kuryāt / evaṃ ca 'tadadbhiḥ pūrvam'; ityatra yaduktaṃ cūrṇādinā annalepāpakarṣaṇaṃ tenāśakyamidaṃ draṣṭavyam / athavā-abhyavahārasaṃyogasyāpi ācamanārtha evopanyāsaḥ / 'suptvā bhuktvā'; ityanenaiva siddhamanūdyate kramārtham, kathaṃ-tadgrahaṇenānnalepāpakarṣaṇamuktaṃ tadapakarṣaṇaṃ pūrvaṃ kṛtvā tataācāmedityevamarthaṃ anyathā sandehaḥ syāditi / tathā cāpastambaḥ 'mūtraṃ kṛtvā pūrīṣaṃ vā mūtrapurīṣalepānannalepānucchiṣṭalepān retasaśca ye lepāstān prakṣālya pādau cācamya prayato bhavati'; iti / mūtrapurīṣau prasiddhau / srehū retaḥ / mūtrādīnāmācamanārthamupanyāsaḥ lepagandhāpakarṣasya 'lepagandhāpakarṣaṇe śaucam'; ityanenaiva siddhatvāt // yatra cāmnāyo vidadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तदेव भवतीति शेषः । आम्नायो वेदः, स यत्र यज्ञविषये स्फ्यादीनां प्रक्षालनमात्रादेव शुद्धिं विदध्यात् तत्र तदेव, न दारुसामान्येन तक्षणादि । अतुल्यबलत्वादेवेदं सिद्धमिति चेत् श्रुत्युक्तस्य लौकिके अननुप्रवेशनार्थ उपन्यासः, यथार् दव्या यागविषये श्रुत्या प्रक्षालनेन शुद्धिरुक्ता, तस्या लौकिके व्यापृताया अपि दर्वीसामान्येन श्रुत्युक्ता मा भूत् स्मृत्युक्तामेव कुर्यादित्येवमर्थमुपन्यासः । अथवा-आम्नायशब्देन मनुरुच्यते । स यत्र शौचं विदध्यात् तत्र तदेव, यथा ऽयतीनां तु चतुर्गुणम्ऽ; इत्यादि । तदुक्तत्वादेवासन्देह इति चेत् उच्यते- यस्मिन्विषये न किंचिदुच्यते तत्र स्मृत्यन्तरोक्तं भवति । यत्र लेपगन्धापकर्षणादि किंचिदुच्यते तत्र स्मृत्यन्तरेण विकल्पशङ्का भवतीति तन्निरासार्थमुक्तं ऽयत्र चाम्नायो विदध्यात्ऽ; इति । एवं च लेपगन्धापकर्षणे कृते ऽपि ऽद्विगुणं ब्रह्मचारिणःऽ; इत्येवमाद्याश्रयणीयम् ॥ इदानीं कृतशौचस्य ब्रह्मचारिणो ऽध्ययनार्थं गुरूपसदनविधिमाह- पाणिना सव्यमुपसङ्गृह्यानङ्गुष्ठमधीहि भो इत्यामन्त्रयेत गुरुम्

tatra tadeva bhavatīti śeṣaḥ / āmnāyo vedaḥ, sa yatra yajñaviṣaye sphyādīnāṃ prakṣālanamātrādeva śuddhiṃ vidadhyāt tatra tadeva, na dārusāmānyena takṣaṇādi / atulyabalatvādevedaṃ siddhamiti cet śrutyuktasya laukike ananupraveśanārtha upanyāsaḥ, yathār davyā yāgaviṣaye śrutyā prakṣālanena śuddhiruktā, tasyā laukike vyāpṛtāyā api darvīsāmānyena śrutyuktā mā bhūt smṛtyuktāmeva kuryādityevamarthamupanyāsaḥ / athavā-āmnāyaśabdena manurucyate / sa yatra śaucaṃ vidadhyāt tatra tadeva, yathā 'yatīnāṃ tu caturguṇam'; ityādi / taduktatvādevāsandeha iti cet ucyate- yasminviṣaye na kiṃciducyate tatra smṛtyantaroktaṃ bhavati / yatra lepagandhāpakarṣaṇādi kiṃciducyate tatra smṛtyantareṇa vikalpaśaṅkā bhavatīti tannirāsārthamuktaṃ 'yatra cāmnāyo vidadhyāt'; iti / evaṃ ca lepagandhāpakarṣaṇe kṛte 'pi 'dviguṇaṃ brahmacāriṇaḥ'; ityevamādyāśrayaṇīyam // idānīṃ kṛtaśaucasya brahmacāriṇo 'dhyayanārthaṃ gurūpasadanavidhimāha- pāṇinā savyamupasaṅgṛhyānaṅguṣṭhamadhīhi bho ityāmantrayeta gurum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाणिना दक्षिणेन सव्यं पाणिमनङ्गुष्ठवर्जितं गृहीत्वा अधीहि भो इति प्रार्थयेत गुरुमध्यापकम् । पाणिग्रहणं पादनिवृत्त्यर्थम् । पाणिप्रकरणातसव्यमपि पाणिमेवेति गम्यते । उपसङ्ग्रहणं अङ्गुलिप्रदेशे इति गम्यते अनङ्गुष्ठमित्युक्तत्वात् ॥ किञ्च- तत्र चक्षुर्मनाः

pāṇinā dakṣiṇena savyaṃ pāṇimanaṅguṣṭhavarjitaṃ gṛhītvā adhīhi bho iti prārthayeta gurumadhyāpakam / pāṇigrahaṇaṃ pādanivṛttyartham / pāṇiprakaraṇātasavyamapi pāṇimeveti gamyate / upasaṅgrahaṇaṃ aṅgulipradeśe iti gamyate anaṅguṣṭhamityuktatvāt // kiñca- tatra cakṣurmanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र गुरौ चक्षुर्मनसी व्यवस्थापयेदित्यर्थः ॥ किञ्च- प्राणोपस्पर्शनं दर्भैः

tatra gurau cakṣurmanasī vyavasthāpayedityarthaḥ // kiñca- prāṇopasparśanaṃ darbhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यमिति शेषः । साक्षात्प्राणानामुपस्पर्शनासम्भवात् प्राण इति चक्षुरादीन्द्रियाणि शीर्षण्यान्युच्यन्ते । तान्युपस्पर्शयेद्दर्भैराचमनोक्तेन क्रमेण ॥ किञ्च- प्राणायामास्त्रयः पञ्चदशमात्राः

kāryamiti śeṣaḥ / sākṣātprāṇānāmupasparśanāsambhavāt prāṇa iti cakṣurādīndriyāṇi śīrṣaṇyānyucyante / tānyupasparśayeddarbhairācamanoktena krameṇa // kiñca- prāṇāyāmāstrayaḥ pañcadaśamātrāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्या इति शेषः । प्राणायामः प्राणनिरोधः निरुच्छ्वासेनावस्थानं, ते त्रयः कार्याः । प्रत्येकं पञ्चदशमात्राः । मात्रा नाम मध्यमाङ्गुष्ठशब्देन लोके प्रसिद्धा ॥ किञ्च- प्राक्कूलेष्वासनं च

kāryā iti śeṣaḥ / prāṇāyāmaḥ prāṇanirodhaḥ nirucchvāsenāvasthānaṃ, te trayaḥ kāryāḥ / pratyekaṃ pañcadaśamātrāḥ / mātrā nāma madhyamāṅguṣṭhaśabdena loke prasiddhā // kiñca- prākkūleṣvāsanaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रागग्रेषु, प्रकरणाद्दर्भेषु, आसनमुपवेशनं, कार्यमिति शेषः । चकारात् दर्भपवित्रप्राणिश्च ॥ किञ्च- ॐपूर्वा व्याहृतयः पञ्च सत्यान्ताः

prāgagreṣu, prakaraṇāddarbheṣu, āsanamupaveśanaṃ, kāryamiti śeṣaḥ / cakārāt darbhapavitraprāṇiśca // kiñca- oṃpūrvā vyāhṛtayaḥ pañca satyāntāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदाहर्तव्या इति शेषः । प्रत्येकं प्रणवपूर्वा भूराद्यास्तिस्रः पुरुषमध्याः सत्यान्ताः । एवं जाबालिश्रुतौ प्रसिद्धः ॥ किञ्च- गुरोः पादोपसङ्ग्रहणं प्रातः

udāhartavyā iti śeṣaḥ / pratyekaṃ praṇavapūrvā bhūrādyāstisraḥ puruṣamadhyāḥ satyāntāḥ / evaṃ jābāliśrutau prasiddhaḥ // kiñca- guroḥ pādopasaṅgrahaṇaṃ prātaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यमिति शेषः । उपसङ्ग्रहणमिति वक्तव्ये पादग्रहणं स्मृत्यन्तरोपदिष्टविध्युपसङ्ग्रहणार्थम् । यथाऽह मनुः- व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसङ्ग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्पृष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः ॥ इति ॥ प्रातरुत्थायोत्थाय प्रतिदिनम् । गुरुग्रहणं आत्मनो मा भूदिति । तटः पूर्वं प्राणोपस्पर्शनमात्मनः ॥ किञ्च- ब्रह्मानुवचने चाद्यन्तयोः

kāryamiti śeṣaḥ / upasaṅgrahaṇamiti vaktavye pādagrahaṇaṃ smṛtyantaropadiṣṭavidhyupasaṅgrahaṇārtham / yathā'ha manuḥ- vyatyastapāṇinā kāryamupasaṅgrahaṇaṃ guroḥ / savyena savyaḥ spṛṣṭavyo dakṣiṇena tu dakṣiṇaḥ // iti // prātarutthāyotthāya pratidinam / gurugrahaṇaṃ ātmano mā bhūditi / taṭaḥ pūrvaṃ prāṇopasparśanamātmanaḥ // kiñca- brahmānuvacane cādyantayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदपाठस्याद्यन्तयोः आरम्भावसानयोः । चकारः पादोपसङ्ग्रहणानुकर्षणार्थः ॥ किञ्च- अनुज्ञात उपविशेत्प्राङ्मुखो दक्षिणतः शिष्य उदङ्मुखो वा

vedapāṭhasyādyantayoḥ ārambhāvasānayoḥ / cakāraḥ pādopasaṅgrahaṇānukarṣaṇārthaḥ // kiñca- anujñāta upaviśetprāṅmukho dakṣiṇataḥ śiṣya udaṅmukho vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्येणादिष्टः तस्य दक्षिणस्यां दिशि प्राङ्मुख उदङ्मुखो वोपविशेत् संभवतो विकल्पः आसीनस्याचार्यस्य यथा तदभिमुखो भवति तथा प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा उपविशेदित्यर्थः । कथं ? ऽतत्र चतुर्मनाः ऽ; इत्युक्तत्वात् । शिष्यग्रहणमन्यस्याप्युपसन्नस्यायमेव विधिरिति ज्ञापनार्थम् । ऽअनुज्ञातो दक्षिणतःऽ; इति च नियमार्थः नाननुज्ञात उपविशेन्नादक्षिणत इति ॥ किञ्च- सावित्री चानुवचनमादितो ब्रह्मण आदाने

ācāryeṇādiṣṭaḥ tasya dakṣiṇasyāṃ diśi prāṅmukha udaṅmukho vopaviśet saṃbhavato vikalpaḥ āsīnasyācāryasya yathā tadabhimukho bhavati tathā prāṅmukha udaṅmukho vā upaviśedityarthaḥ / kathaṃ ? 'tatra caturmanāḥ '; ityuktatvāt / śiṣyagrahaṇamanyasyāpyupasannasyāyameva vidhiriti jñāpanārtham / 'anujñāto dakṣiṇataḥ'; iti ca niyamārthaḥ nānanujñāta upaviśennādakṣiṇata iti // kiñca- sāvitrī cānuvacanamādito brahmaṇa ādāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सावित्री तत्सवितुरित्यादि । चकारादोङ्कारपूर्वा व्याहृतयश्च । तथाच मनुः- ओङ्कारपूर्विकास्तिस्रो महाव्याहृतयो ऽव्ययाः । त्रिपदा चैव गायत्री विज्ञेया ब्रह्मणो मुखम् ॥ इति ॥ अनुवचनमध्येतव्यम् । ब्रह्मणो वेदस्यादाने आरम्भे अध्ययनारम्भकाल इत्यर्थः । आदितः पूर्वम् ॥ किंच- ओङ्कारो ऽन्यत्रापि

sāvitrī tatsaviturityādi / cakārādoṅkārapūrvā vyāhṛtayaśca / tathāca manuḥ- oṅkārapūrvikāstisro mahāvyāhṛtayo 'vyayāḥ / tripadā caiva gāyatrī vijñeyā brahmaṇo mukham // iti // anuvacanamadhyetavyam / brahmaṇo vedasyādāne ārambhe adhyayanārambhakāla ityarthaḥ / āditaḥ pūrvam // kiṃca- oṅkāro 'nyatrāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुवचनानन्तरं ओङ्कारश्चोदाहर्तव्यः अन्यत्रापि । अत्र क्रमः प्रातरुत्थाय पादौपसङ्ग्रहणं, तदाहूय उपविशेत् दर्भेषु, ततः प्राणोपस्पर्शनं दर्भैः, ततः प्राणायामान्कृत्वा महाव्याहृतीः पञ्च उक्त्वा, अञ्जलिना ऽअधीहि भोःऽ; इति गुरुमामन्त्र्य, ओङ्कारपूर्विका व्याहृतीः सावित्रीं चोक्त्वा प्रणवपूर्वमधीयीत । प्रथमाध्ययन एवायं विधिः कुतः ? सावित्री चानुवचनं ततो ऽधीयीतेति वक्तव्ये आदितो ब्रह्मण आदान इत्यारम्भात् । प्रतिदिवसमोङ्कारमेवोक्त्वा । कुतः ? ओङ्कारो ऽन्यत्रेत्युक्तत्वात् । अन्यत्र प्रथमाध्ययनादन्यत्र । अपिशब्दः प्रथमाध्ययने ऽपि प्रणवप्रवेशनार्थः । केचिदन्यत्रापीत्यनेनाङ्गादौ प्रणवमिच्छन्ति ॥ अन्तरागमने पुनरुपसदनम्

anuvacanānantaraṃ oṅkāraścodāhartavyaḥ anyatrāpi / atra kramaḥ prātarutthāya pādaupasaṅgrahaṇaṃ, tadāhūya upaviśet darbheṣu, tataḥ prāṇopasparśanaṃ darbhaiḥ, tataḥ prāṇāyāmānkṛtvā mahāvyāhṛtīḥ pañca uktvā, añjalinā 'adhīhi bhoḥ'; iti gurumāmantrya, oṅkārapūrvikā vyāhṛtīḥ sāvitrīṃ coktvā praṇavapūrvamadhīyīta / prathamādhyayana evāyaṃ vidhiḥ kutaḥ ? sāvitrī cānuvacanaṃ tato 'dhīyīteti vaktavye ādito brahmaṇa ādāna ityārambhāt / pratidivasamoṅkāramevoktvā / kutaḥ ? oṅkāro 'nyatretyuktatvāt / anyatra prathamādhyayanādanyatra / apiśabdaḥ prathamādhyayane 'pi praṇavapraveśanārthaḥ / kecidanyatrāpītyanenāṅgādau praṇavamicchanti // antarāgamane punarupasadanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यधीयतामन्तरा मध्ये कश्चिद्गच्छेत्ततः पुनरपि पादोपसङ्ग्रहणादिप्रणवोच्चारणान्तो यो विधिस्तं कुर्यात्तस्य प्रायश्चित्तार्थम् । अप्रकरणे ऽपि प्रायश्चित्तमानन्तर्येणानुष्ठानार्थम् । मानुषाणां गमन एतत्, इतरेषामूर्ध्वमभिधानात् । अत्रानध्यायश्रवणाभावात् प्रायश्चत्तानन्तरमधीयीत । प्रथमाध्ययनापे७या पुनर्ग्रहणम्, अन्यत्रोपसदनाभावात् । अतो ऽन्यत्र प्रायश्चित्तार्थमेवोपसदनं कर्तव्यं तदनन्तरमध्ययनं कर्तव्यम् । तथाऽहापस्तम्बः- ऽअधीहि भो इत्युक्त्वाधीयीताध्यापयेद्वाऽ; इति ॥ किञ्च- श्वनकुलसर्पमण्डूकमार्जाराणां त्र्यहमुपवासो विप्रवासश्च

yadyadhīyatāmantarā madhye kaścidgacchettataḥ punarapi pādopasaṅgrahaṇādipraṇavoccāraṇānto yo vidhistaṃ kuryāttasya prāyaścittārtham / aprakaraṇe 'pi prāyaścittamānantaryeṇānuṣṭhānārtham / mānuṣāṇāṃ gamana etat, itareṣāmūrdhvamabhidhānāt / atrānadhyāyaśravaṇābhāvāt prāyaścattānantaramadhīyīta / prathamādhyayanāpe7yā punargrahaṇam, anyatropasadanābhāvāt / ato 'nyatra prāyaścittārthamevopasadanaṃ kartavyaṃ tadanantaramadhyayanaṃ kartavyam / tathā'hāpastambaḥ- 'adhīhi bho ityuktvādhīyītādhyāpayedvā'; iti // kiñca- śvanakulasarpamaṇḍūkamārjārāṇāṃ tryahamupavāso vipravāsaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते प्रसिद्धाः । श्वादीनां प्रत्येकमन्तरा मनगे त्र्यहं भक्तत्यागः प्रायश्चित्तं, विप्रवासो गुरुणा विरहितस्यावस्थानमेकाहम् । एवं च गुरुविप्रयोगोपदेशादेव एकाहमनध्यायसिद्धिः । कुत एकाहोपलब्धिरिति चेत्, विसमासात् । अन्यथा त्र्यहमुपवासविप्रवासौ चेत्यवक्ष्यत् । अत एकाहमेवानध्यायः । तथा च मनुः- पशुमण्डूकमार्जारश्वसर्पनकुलेषु च । अन्तरा गमने विद्यादनध्यायमहर्निशम् ॥ इति ॥ एवं चात्रापि श्वग्रहणं चतुष्पदां पशूनामुपलक्षणम् । चतुष्पाद्ग्रहणेन गृह्यमाणत्वात् मार्जारस्य पुनरुपन्यासः प्रायश्चित्तगौरवार्थः । यथाऽहोशना- ऽमार्जारान्तरागमने धृतं प्राश्यत्र्यहमुपवसेत्ऽ; इति । उपसदनानुकर्षणार्थश्चकारः । अतो ऽध्ययनकाले तत्कृत्वाधीयीत । केचिदुपवासमध्ययनत्यागमाहुः । तद्युक्तमयुक्तं वेति विचार्यम् ॥ किञ्च- प्राणायामा घृतप्राशनं चेतरेषाम्

ete prasiddhāḥ / śvādīnāṃ pratyekamantarā manage tryahaṃ bhaktatyāgaḥ prāyaścittaṃ, vipravāso guruṇā virahitasyāvasthānamekāham / evaṃ ca guruviprayogopadeśādeva ekāhamanadhyāyasiddhiḥ / kuta ekāhopalabdhiriti cet, visamāsāt / anyathā tryahamupavāsavipravāsau cetyavakṣyat / ata ekāhamevānadhyāyaḥ / tathā ca manuḥ- paśumaṇḍūkamārjāraśvasarpanakuleṣu ca / antarā gamane vidyādanadhyāyamaharniśam // iti // evaṃ cātrāpi śvagrahaṇaṃ catuṣpadāṃ paśūnāmupalakṣaṇam / catuṣpādgrahaṇena gṛhyamāṇatvāt mārjārasya punarupanyāsaḥ prāyaścittagauravārthaḥ / yathā'hośanā- 'mārjārāntarāgamane dhṛtaṃ prāśyatryahamupavaset'; iti / upasadanānukarṣaṇārthaścakāraḥ / ato 'dhyayanakāle tatkṛtvādhīyīta / kecidupavāsamadhyayanatyāgamāhuḥ / tadyuktamayuktaṃ veti vicāryam // kiñca- prāṇāyāmā ghṛtaprāśanaṃ cetareṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतरेषां काकादीनां प्राणायामास्त्रयः, बहुवचनश्रवणात् । घृतप्राशनं कायाप्लवनमात्रम् । उपसदनानुकर्षेणार्थः चकारः । ततस्त्रीन्प्राणायामान् धारयित्वा घृतं प्राश्योपसदनं च कृत्वाधीयीत, अनध्यायाश्रवणात् ॥ श्मशानाभ्यध्ययने चैवं श्मशानाभ्यध्ययने चैवम्

itareṣāṃ kākādīnāṃ prāṇāyāmāstrayaḥ, bahuvacanaśravaṇāt / ghṛtaprāśanaṃ kāyāplavanamātram / upasadanānukarṣeṇārthaḥ cakāraḥ / tatastrīnprāṇāyāmān dhārayitvā ghṛtaṃ prāśyopasadanaṃ ca kṛtvādhīyīta, anadhyāyāśravaṇāt // śmaśānābhyadhyayane caivaṃ śmaśānābhyadhyayane caivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.