किमर्थमिदं सूत्रमारभ्यते ? भैक्षचरणं तावदनेन न विधीयते ऽअग्नीन्धनभैक्षचरणेऽ; इत्यनेन विहितत्वात् । अभिशस्तपतिवर्जनं च ऽप्रशस्तानां स्वकर्मसुऽ; इत्यनेनोक्तत्वादिति ॥ अत्रैक आहुः-शूद्रप्रापणार्थो ऽयमारम्भः, ऽप्रशस्तानां स्वकर्मसुऽ; इत्यनेनाप्राप्तत्वादिति । न चैतद्युक्तं, ऽवृत्तिश्चेन्नान्तरेण शूद्रात् इत्यनेनापदि शूद्राभ्यनुज्ञानसिद्धेः । न चानापद्यपि ब्रह्मचारिणः शूद्राभ्यनुज्ञानमनेन कल्पयितुं युक्तं, स्मृत्यन्तरे अत्यन्तप्रतिषिद्धत्वात्,ऽ- शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गो योधीयानोपि नित्यशः । जुह्वन्नपि जपन्वापि गतिमूर्ध्वां न विन्दति ॥ इति ॥ तस्मादनापद्येव ब्रह्मचारिणः अप्रशस्तद्विजातिप्रापणार्थोयमारम्भः अप्रशस्तानामविशेषेण प्राप्तौ सत्यां ऽअभिशस्तपतितवर्जंऽ; इति युज्यते च प्रतिषेधः । इतरथा शूद्रप्रापणे सति अभिशस्तादीनां प्राप्त्यभावादेव प्रतिषेधो न युज्यत इति न च शक्यते वक्तुं शूद्रविषय एवायमपवाद इति, यत्र हि द्विजातयः प्रशस्ता अधिक्रियन्ते तत्र शूद्रो ऽपि प्रशस्त एवेति इतरस्य प्रसङ्ग एव नास्तीति ॥ तेन प्रथमकल्पस्तावत् ब्रह्मचारिणः प्रशस्तेभ्य एव भैक्षचरणं, तदलाभे अप्रशस्तेभ्यः, तदलाभे आचार्यादिभ्यः, सर्वाभावे आपदि शूद्रादिति स्थितम् ॥ सर्ववर्णानर्हतीति सार्ववर्णिकं, सर्वेषां भवतीत्यर्थः । सर्वग्रहणं क्षत्रियवैश्यप्रापणार्थं, अन्यथा ब्राह्मणस्यैव प्रतिग्रहाधिकारात् तस्यैव स्यादिति । वर्णग्रहणं शूद्रस्यापि प्रापणार्थं असति वर्णग्रहणे सर्वग्रहणं तयोरेव स्यादिति तदर्थं वर्णग्रहणं कृतम् । तेन शूद्रस्याप्राप्तौ तत्प्रापणार्थं वर्णग्रहणम् । ततश्च शूद्रस्यापि वृत्तिहीनस्य भिक्षाचरणे न दोषः । भिक्षासमूहो भैक्षं, ततश्च बहुभ्यो गृहेभ्य आहर्तव्यम् । अभिशस्त उपपातकदोषेणाभिशस्तो गृह्यते, पातकदोषेणाभिशस्तस्य पतितग्रहणेनैव सिद्धत्वात् । तथाच वसिष्ठः- ऽब्राह्मणमनृतेनाभिशस्य पतनीयेनोपपतनीयेन वाऽ; इति ॥ केचित्सर्वेषु वर्णेषु भवं सार्ववर्णिकमिति विग्रहं कुर्वन्ति तेषां सर्वशब्दस्य प्रयोजनं न विद्मः । अप्रशस्तद्विजातिप्रापणार्थं चेन्न सूत्रारम्भस्यापि तस्यैव प्रयोजनत्वात् । शूद्रप्रापणार्थत्वे ऽप्युक्त एव परिहारः तस्मात्तद्भूसुरैर्विचारणीयम् ॥ अदिमध्यान्तेषु भवच्छब्दः प्रयोज्यो वर्णानुपूर्व्येण
kimarthamidaṃ sūtramārabhyate ? bhaikṣacaraṇaṃ tāvadanena na vidhīyate 'agnīndhanabhaikṣacaraṇe'; ityanena vihitatvāt / abhiśastapativarjanaṃ ca 'praśastānāṃ svakarmasu'; ityanenoktatvāditi // atraika āhuḥ-śūdraprāpaṇārtho 'yamārambhaḥ, 'praśastānāṃ svakarmasu'; ityanenāprāptatvāditi / na caitadyuktaṃ, 'vṛttiścennāntareṇa śūdrāt ityanenāpadi śūdrābhyanujñānasiddheḥ / na cānāpadyapi brahmacāriṇaḥ śūdrābhyanujñānamanena kalpayituṃ yuktaṃ, smṛtyantare atyantapratiṣiddhatvāt,'- śūdrānnarasapuṣṭāṅgo yodhīyānopi nityaśaḥ / juhvannapi japanvāpi gatimūrdhvāṃ na vindati // iti // tasmādanāpadyeva brahmacāriṇaḥ apraśastadvijātiprāpaṇārthoyamārambhaḥ apraśastānāmaviśeṣeṇa prāptau satyāṃ 'abhiśastapatitavarjaṃ'; iti yujyate ca pratiṣedhaḥ / itarathā śūdraprāpaṇe sati abhiśastādīnāṃ prāptyabhāvādeva pratiṣedho na yujyata iti na ca śakyate vaktuṃ śūdraviṣaya evāyamapavāda iti, yatra hi dvijātayaḥ praśastā adhikriyante tatra śūdro 'pi praśasta eveti itarasya prasaṅga eva nāstīti // tena prathamakalpastāvat brahmacāriṇaḥ praśastebhya eva bhaikṣacaraṇaṃ, tadalābhe apraśastebhyaḥ, tadalābhe ācāryādibhyaḥ, sarvābhāve āpadi śūdrāditi sthitam // sarvavarṇānarhatīti sārvavarṇikaṃ, sarveṣāṃ bhavatītyarthaḥ / sarvagrahaṇaṃ kṣatriyavaiśyaprāpaṇārthaṃ, anyathā brāhmaṇasyaiva pratigrahādhikārāt tasyaiva syāditi / varṇagrahaṇaṃ śūdrasyāpi prāpaṇārthaṃ asati varṇagrahaṇe sarvagrahaṇaṃ tayoreva syāditi tadarthaṃ varṇagrahaṇaṃ kṛtam / tena śūdrasyāprāptau tatprāpaṇārthaṃ varṇagrahaṇam / tataśca śūdrasyāpi vṛttihīnasya bhikṣācaraṇe na doṣaḥ / bhikṣāsamūho bhaikṣaṃ, tataśca bahubhyo gṛhebhya āhartavyam / abhiśasta upapātakadoṣeṇābhiśasto gṛhyate, pātakadoṣeṇābhiśastasya patitagrahaṇenaiva siddhatvāt / tathāca vasiṣṭhaḥ- 'brāhmaṇamanṛtenābhiśasya patanīyenopapatanīyena vā'; iti // kecitsarveṣu varṇeṣu bhavaṃ sārvavarṇikamiti vigrahaṃ kurvanti teṣāṃ sarvaśabdasya prayojanaṃ na vidmaḥ / apraśastadvijātiprāpaṇārthaṃ cenna sūtrārambhasyāpi tasyaiva prayojanatvāt / śūdraprāpaṇārthatve 'pyukta eva parihāraḥ tasmāttadbhūsurairvicāraṇīyam // adimadhyānteṣu bhavacchabdaḥ prayojyo varṇānupūrvyeṇa
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.