इदानीं क्रमप्राप्तस्य गृहस्थस्य धर्मा वक्तव्याः, तान्विलङ्घ्य किमर्थं भिक्षोरभिधीयत इति चेत्,अत्रोच्यते- बहुवक्तव्यो गृहस्थः । तस्याभिधीयमानाः धर्माः अविरुद्धाः केचित्कथं नाम पूर्वेषां स्युरिति तदर्थं व्युत्क्रमेणाभिधानम् । तर्हि वैखानसस्य वक्तव्य इति चेत्, उपन्यासक्रमेणोक्तत्वाददोषः ॥ अतो भिक्षोस्तावदुच्यते । अनिचयशब्देनौपचयिकद्रव्यस्य त्याग उच्यते, न नित्यद्रव्यस्य शिखायज्ञोपवीतादेः ॥ ननु च नित्यस्यैव त्यागो युक्तः उपवीतशब्देन न्यासविशेषो ऽभिधीयते- उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवीत्युच्यते बुधैः ॥ इति ॥ यथार्थमुपवीतं यज्ञोपवीतम् । अस्य यज्ञाधिकाराभावात् । न कुण्ड्यां नोदके सङ्गे न चेले न त्रिपुष्करे ॥ नागारे नासने नान्ने यस्य स्यान्मोक्षवित्तु सः ॥ इति कुण्ड्यादीनां त्यागोपदेशात् । जाबालश्रुतावपि-ऽनखानि निकृत्य यज्ञोपवीतं विसृज्यऽ; इति यज्ञोपवीतस्य त्यागोपदेशाच्चेति ॥ उच्यते-प्रथमं तावद्यदुक्तं यज्ञाधिकाराभावात् इति तत्र यागशब्दो देवपूजनादावपि वर्तते देवपूजनं त्वस्य ध्यानेन परमात्मपूजनामस्त्येव कुतः ? अरण्यनित्यस्य जितेन्द्रियस्य सर्वात्मकप्रीतनिवर्तकस्य । अध्यात्मचिन्तागतमानसस्य ध्रुवा ह्यनावृत्तिरुपेक्षकस्य ॥ इति स्मृत्यन्तरदर्शनात् औत्मयाग एवाधिकारात् । तथाच श्रूयते श्रुतौ-ऽधर्माधर्मौ हविर्मनःस्रुवः प्राणो ऽध्वर्युरिन्द्रियाण्युद्गातारः शब्दादयो होता एतै ऋत्विग्भिस्तेन स्रुवेण तद्धविरहरहर्यतिना परमात्मन्यग्नौ होतव्यम्ऽ; इति । अतो योगाधिकारसद्भावाददोषः । यच्चोक्तम्- ऽन कुण्ड्यां नोदके सङ्गःऽ; इति तत्रापि कुण्डिकादीनां वैचित्र्यवर्जनार्थः सङ्गस्यैव परित्यागः, न कुण्डिकादेः । कुतः ? तत्रैव ऽयज्ञोपवीत्युदककमण्डलुहस्तःऽ; इति वक्ष्यमाणत्वात् । तत्र ऽसर्वाश्रयाणां धर्मिष्ठंऽ; इति सर्वाश्रमाधिकारात् सामान्यत्वेन वर्तमानो ऽपि विशेषधर्मेण बाध्यत इति चेत्, न, यदि सर्वाश्रमाधिकारस्तत्रेष्यते तत्र प्रकरणे वाक्यार्थघटनार्थं ऽयज्ञोपवीत्युदककमण्डलुहस्तत्वम्ऽ; इति भावप्रत्ययेनैवावक्ष्यत् ऽपैशुनमत्सराभिमानाहंकारानार्जवात्मस्तवपरगर्हदम्भलोभक्रोधमोहविवर्जनं सर्वाश्रमाणां धर्मिष्ठम्ऽ; इति पूर्वमुक्त्वा ततश्चाभावप्रत्ययेन विशेषोद्देशेन ऽयज्ञोपवीत्युदककमण्डलुहस्तःऽ; इति निर्देशः सर्वाश्रमाधिकारनिवृत्त्यर्थ इति ज्ञातुं शक्यते । ततस्तत्र सर्वाश्रमाधिकाराभावात् पूर्वापरविरोधप्रसङ्गो मा भूदिति ऽन कुण्ड्यां नोदके सङ्गःऽ; इति सङ्गमात्रस्यैव त्यागः क्रियत इति ग्रहीतुं शक्यत एवेति । तदर्थ एव सङ्गशब्दस्यापि निर्देशः । तस्मात्तेनापि न कुण्ड्यादीनां त्यागः यच्चोक्तम्-ऽनखानि निकृत्य यज्ञोपवीतं विसृज्यऽ; इति तत्रापि प्रथमं संन्यासाश्रमप्रवेशकाले पुराणस्य यज्ञोपवीतस्य त्यागमात्रं क्रियते, न तदानीं गृह्यमाणस्य प्रतिषेधः । कुतः ? ऽनखानि निकृत्य पुराणं वस्त्रं यज्ञोपवीतं कमण्डलुं त्यक्त्वा नवानि गृहीत्वाऽश्रमं प्रविशेत्ऽ; इति स्मृत्यन्तरश्रवणात् । तस्मादौपचयिकतद्द्रव्यस्य त्यागः ॥ किञ्च-नित्यद्रव्यत्यागे भिक्षोराचमनाभावश्च प्राप्नोति, ऽआचमने यज्ञोपवीतिऽ; इत्यारम्भात् तदभावे आचमनस्याप्यभावः प्राप्नोतीति । ऽमुण्डशिखी वाऽ; इति मुण्डपक्षे आचमनाङ्गशिखावर्जितस्यापि आचमनं युष्माभिरभ्युपगम्यते, तद्वदस्माभिरपीति चेत्, न, तत्र वचनाददोषः ऽमुण्डःशिखी वाऽ; इति । युष्माकं तु यज्ञोपवीतं त्यक्तव्यमिति वचनाभावाद्दोष एवेति ॥ भिक्षुरनिचय इति वक्तव्ये धर्मास्यादावभिधानं नित्यस्याग्निहोत्रदारादेरपि त्यागार्थम् । एवं च गार्हस्थ्यादेव यः प्रव्रजेत् तेन श्रौतस्य च स्मार्तस्य चाग्नेः दारपुत्रप्रपञ्चयज्ञादिसहितस्य त्यागः कर्तव्यः । वैसानसादेव यः प्रव्रजेत् तत्रापि सपत्नीकपक्षे प्राप्तस्य दारस्य श्रामणकाग्निसहितस्य पञ्चयज्ञादेरपि त्यागः कर्तव्यः ॥ केचिन्नैष्ठिकस्याप्यनिचयत्वविधानार्थमादाबभिधानमिति वर्णयन्ति । तदयुक्तं, ऽगुरोः कर्मशेषेण जपेत्ऽ; इति जपस्यैव प्रधानत्वेनोपदिष्टत्वात् तेनैवाग्निपरिग्रहादेरप्यभावो ज्ञातुं शक्यत एवेति ॥ ऊर्ध्वरेताः
idānīṃ kramaprāptasya gṛhasthasya dharmā vaktavyāḥ, tānvilaṅghya kimarthaṃ bhikṣorabhidhīyata iti cet,atrocyate- bahuvaktavyo gṛhasthaḥ / tasyābhidhīyamānāḥ dharmāḥ aviruddhāḥ kecitkathaṃ nāma pūrveṣāṃ syuriti tadarthaṃ vyutkrameṇābhidhānam / tarhi vaikhānasasya vaktavya iti cet, upanyāsakrameṇoktatvādadoṣaḥ // ato bhikṣostāvaducyate / anicayaśabdenaupacayikadravyasya tyāga ucyate, na nityadravyasya śikhāyajñopavītādeḥ // nanu ca nityasyaiva tyāgo yuktaḥ upavītaśabdena nyāsaviśeṣo 'bhidhīyate- uddhṛte dakṣiṇe pāṇāvupavītyucyate budhaiḥ // iti // yathārthamupavītaṃ yajñopavītam / asya yajñādhikārābhāvāt / na kuṇḍyāṃ nodake saṅge na cele na tripuṣkare // nāgāre nāsane nānne yasya syānmokṣavittu saḥ // iti kuṇḍyādīnāṃ tyāgopadeśāt / jābālaśrutāvapi-'nakhāni nikṛtya yajñopavītaṃ visṛjya'; iti yajñopavītasya tyāgopadeśācceti // ucyate-prathamaṃ tāvadyaduktaṃ yajñādhikārābhāvāt iti tatra yāgaśabdo devapūjanādāvapi vartate devapūjanaṃ tvasya dhyānena paramātmapūjanāmastyeva kutaḥ ? araṇyanityasya jitendriyasya sarvātmakaprītanivartakasya / adhyātmacintāgatamānasasya dhruvā hyanāvṛttirupekṣakasya // iti smṛtyantaradarśanāt autmayāga evādhikārāt / tathāca śrūyate śrutau-'dharmādharmau havirmanaḥsruvaḥ prāṇo 'dhvaryurindriyāṇyudgātāraḥ śabdādayo hotā etai ṛtvigbhistena sruveṇa taddhaviraharaharyatinā paramātmanyagnau hotavyam'; iti / ato yogādhikārasadbhāvādadoṣaḥ / yaccoktam- 'na kuṇḍyāṃ nodake saṅgaḥ'; iti tatrāpi kuṇḍikādīnāṃ vaicitryavarjanārthaḥ saṅgasyaiva parityāgaḥ, na kuṇḍikādeḥ / kutaḥ ? tatraiva 'yajñopavītyudakakamaṇḍaluhastaḥ'; iti vakṣyamāṇatvāt / tatra 'sarvāśrayāṇāṃ dharmiṣṭhaṃ'; iti sarvāśramādhikārāt sāmānyatvena vartamāno 'pi viśeṣadharmeṇa bādhyata iti cet, na, yadi sarvāśramādhikārastatreṣyate tatra prakaraṇe vākyārthaghaṭanārthaṃ 'yajñopavītyudakakamaṇḍaluhastatvam'; iti bhāvapratyayenaivāvakṣyat 'paiśunamatsarābhimānāhaṃkārānārjavātmastavaparagarhadambhalobhakrodhamohavivarjanaṃ sarvāśramāṇāṃ dharmiṣṭham'; iti pūrvamuktvā tataścābhāvapratyayena viśeṣoddeśena 'yajñopavītyudakakamaṇḍaluhastaḥ'; iti nirdeśaḥ sarvāśramādhikāranivṛttyartha iti jñātuṃ śakyate / tatastatra sarvāśramādhikārābhāvāt pūrvāparavirodhaprasaṅgo mā bhūditi 'na kuṇḍyāṃ nodake saṅgaḥ'; iti saṅgamātrasyaiva tyāgaḥ kriyata iti grahītuṃ śakyata eveti / tadartha eva saṅgaśabdasyāpi nirdeśaḥ / tasmāttenāpi na kuṇḍyādīnāṃ tyāgaḥ yaccoktam-'nakhāni nikṛtya yajñopavītaṃ visṛjya'; iti tatrāpi prathamaṃ saṃnyāsāśramapraveśakāle purāṇasya yajñopavītasya tyāgamātraṃ kriyate, na tadānīṃ gṛhyamāṇasya pratiṣedhaḥ / kutaḥ ? 'nakhāni nikṛtya purāṇaṃ vastraṃ yajñopavītaṃ kamaṇḍaluṃ tyaktvā navāni gṛhītvā'śramaṃ praviśet'; iti smṛtyantaraśravaṇāt / tasmādaupacayikataddravyasya tyāgaḥ // kiñca-nityadravyatyāge bhikṣorācamanābhāvaśca prāpnoti, 'ācamane yajñopavīti'; ityārambhāt tadabhāve ācamanasyāpyabhāvaḥ prāpnotīti / 'muṇḍaśikhī vā'; iti muṇḍapakṣe ācamanāṅgaśikhāvarjitasyāpi ācamanaṃ yuṣmābhirabhyupagamyate, tadvadasmābhirapīti cet, na, tatra vacanādadoṣaḥ 'muṇḍaḥśikhī vā'; iti / yuṣmākaṃ tu yajñopavītaṃ tyaktavyamiti vacanābhāvāddoṣa eveti // bhikṣuranicaya iti vaktavye dharmāsyādāvabhidhānaṃ nityasyāgnihotradārāderapi tyāgārtham / evaṃ ca gārhasthyādeva yaḥ pravrajet tena śrautasya ca smārtasya cāgneḥ dāraputraprapañcayajñādisahitasya tyāgaḥ kartavyaḥ / vaisānasādeva yaḥ pravrajet tatrāpi sapatnīkapakṣe prāptasya dārasya śrāmaṇakāgnisahitasya pañcayajñāderapi tyāgaḥ kartavyaḥ // kecinnaiṣṭhikasyāpyanicayatvavidhānārthamādābabhidhānamiti varṇayanti / tadayuktaṃ, 'guroḥ karmaśeṣeṇa japet'; iti japasyaiva pradhānatvenopadiṣṭatvāt tenaivāgniparigrahāderapyabhāvo jñātuṃ śakyata eveti // ūrdhvaretāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.