अराड उवाच । श्रोतुम् अर्हति महाभाग इति । प्रकृतिविकारयोर् जन्मजरामृत्यवस् तत्त्वम् इत्य् अभिहितम् । प्रकृतिश् च पञ्च महाभूतान्य् अहंकारो व्यक्तं चेति । विकारश् चेन्द्रियाणि तदर्थाश् च पाणिपादवाक्पायूपस्थं मन इत्य् अस्य क्षेत्रं विजानाति । तत् क्षेत्रज्ञ इत्य् अभिधीयते । क्षेत्रज्ञं चात्मानम् अवचक्षते तत्त्वविदः । यच् चोत्पादावसानान् मरणधर्मात्मकं तद् व्यक्तम् इति बोद्धव्यम् अव्यक्तम् एतद्विपर्ययाद् इति । अज्ञानं कर्म तृष्णा च संसारहेतवो विज्ञेयाः । त्रितये चावस्थितो जन्तुर् न सत्त्वम् अतिक्रम्य वर्तते । विप्रत्ययाहंकारसंदेहाभिसंप्लवाविशेषानुपायसङ्गाभ्यवपाताः । विप्रत्ययो नाम विपरीतप्रवर्तनम् । अहम् अभिदधाम्य् अहं वेद्मीत्य् एवमाद्य् अहंकारः । यस् त्व् असंदिग्धान् अपि भावान् मृत्पिण्डवद् एकीभावेन पश्यति स संदेह इति मन्तव्यः । यद् एव चाहं तान्य् एवामूनि मनोबुद्धिकर्माणि । यश् चैष गणः सो ऽहम् इत्य् अभिसंप्लवम् उदाहरन्ति । अविशेषः पुनः प्रतिबुद्धाप्रतिबुद्धयोर् अविशेषज्ञता प्रकृतीनां च सो ऽविशेष इति बोद्धव्यः । स्वाहाकारवषट्कारप्रोक्षणाभ्युक्षणादयो ह्य् अनुपाय इति बोद्धव्यः । यत्र वस्तुनि सक्तिम् उपेत्य् अमेधा मनोवाग्बुद्धिकर्मभिः सो ऽभिष्वङ्ग इत्य् अभिधीयते । ममेदम् अस्याहम् इति यद् दुःखम् अभिमन्यते सो ऽभ्यवपातः । प्राणिनां संसारहेतुर् आलस्यं नाम । तमो मोहो मृत्युजन्मनी । महामोहः काम इति संज्ञितः । तामिस्रं च क्रोध इत्य् अवगम्यताम् । विषादः पुनर् अन्धतामिस्रम् अभिधीयते । अनयाविद्यया पञ्चपर्वया बालिशो बद्धमना जात्यादौ महति दुःखे पुनः पुनर् आवर्तते । तत्र चाहं द्रष्टा श्रोता मन्ता कार्यकारणं चेत्य् एवम् अवगम्य संसारे परिभ्रमति । एभिश् च हेतुभिर् जन्मस्रोतःप्रवृत्तिर् दृष्टा हेत्वभावाज् जन्माभाव इति । तत्र च मोक्षकामः प्रतिबुद्धाप्रतिबुद्धौ व्यक्ताव्यक्ते च जानीयात् । एतच् चतुष्टयम् अवगम्य क्षेत्रज्ञः सर्वदुःखनिर्मुक्तः पदम् अक्षरम् अवाप्नोतीति । त्यक्त्वादितो भवनिबन्धनम् आदिबीजम् आदाय लिङ्गम् अपवृत्तसुखाभिलाषः । संतोषवान् पदम् अनुत्तमम् आप्तुकामः शीलं विशुद्धम् उपगृह्य वसेद् वनान्ते
arāḍa uvāca | śrotum arhati mahābhāga iti | prakṛtivikārayor janmajarāmṛtyavas tattvam ity abhihitam | prakṛtiś ca pañca mahābhūtāny ahaṃkāro vyaktaṃ ceti | vikāraś cendriyāṇi tadarthāś ca pāṇipādavākpāyūpasthaṃ mana ity asya kṣetraṃ vijānāti | tat kṣetrajña ity abhidhīyate | kṣetrajñaṃ cātmānam avacakṣate tattvavidaḥ | yac cotpādāvasānān maraṇadharmātmakaṃ tad vyaktam iti boddhavyam avyaktam etadviparyayād iti | ajñānaṃ karma tṛṣṇā ca saṃsārahetavo vijñeyāḥ | tritaye cāvasthito jantur na sattvam atikramya vartate | vipratyayāhaṃkārasaṃdehābhisaṃplavāviśeṣānupāyasaṅgābhyavapātāḥ | vipratyayo nāma viparītapravartanam | aham abhidadhāmy ahaṃ vedmīty evamādy ahaṃkāraḥ | yas tv asaṃdigdhān api bhāvān mṛtpiṇḍavad ekībhāvena paśyati sa saṃdeha iti mantavyaḥ | yad eva cāhaṃ tāny evāmūni manobuddhikarmāṇi | yaś caiṣa gaṇaḥ so 'ham ity abhisaṃplavam udāharanti | aviśeṣaḥ punaḥ pratibuddhāpratibuddhayor aviśeṣajñatā prakṛtīnāṃ ca so 'viśeṣa iti boddhavyaḥ | svāhākāravaṣaṭkāraprokṣaṇābhyukṣaṇādayo hy anupāya iti boddhavyaḥ | yatra vastuni saktim upety amedhā manovāgbuddhikarmabhiḥ so 'bhiṣvaṅga ity abhidhīyate | mamedam asyāham iti yad duḥkham abhimanyate so 'bhyavapātaḥ | prāṇināṃ saṃsārahetur ālasyaṃ nāma | tamo moho mṛtyujanmanī | mahāmohaḥ kāma iti saṃjñitaḥ | tāmisraṃ ca krodha ity avagamyatām | viṣādaḥ punar andhatāmisram abhidhīyate | anayāvidyayā pañcaparvayā bāliśo baddhamanā jātyādau mahati duḥkhe punaḥ punar āvartate | tatra cāhaṃ draṣṭā śrotā mantā kāryakāraṇaṃ cety evam avagamya saṃsāre paribhramati | ebhiś ca hetubhir janmasrotaḥpravṛttir dṛṣṭā hetvabhāvāj janmābhāva iti | tatra ca mokṣakāmaḥ pratibuddhāpratibuddhau vyaktāvyakte ca jānīyāt | etac catuṣṭayam avagamya kṣetrajñaḥ sarvaduḥkhanirmuktaḥ padam akṣaram avāpnotīti | tyaktvādito bhavanibandhanam ādibījam ādāya liṅgam apavṛttasukhābhilāṣaḥ / saṃtoṣavān padam anuttamam āptukāmaḥ śīlaṃ viśuddham upagṛhya vased vanānte
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.