Haribhatta: Jatakamala, Jatakas 1-8, 11-12, 19-20, 22, 24, 26, 32, 35. 35

विजहति दिव्यम् अपि सुखं त्रिभुवनहितकाम्यया महात्मानः । परदुःखं हि गरीयो दुःखयति दयावतां चेतः

vijahati divyam api sukhaṃ tribhuvanahitakāmyayā mahātmānaḥ / paraduḥkhaṃ hi garīyo duḥkhayati dayāvatāṃ cetaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यथानुश्रूयते सकलपारमिताधिगमात् प्रत्यासन्नबोधिः स्वप्रभयावभासिताङ्गः कदाचिद् बोधिसत्त्वस् तुषितभवने समुदपादि । स च महात्मा तन्निवासिनां देवानां धर्म्यया कथया सन्मार्गम् अभिप्रकाश्यैवम् अचिन्तयत् । कृतयुगे हि धर्मपरायणो लोकः सुखम् अवतार्यते सत्पथम् । अस्मिंस् तु कलियुगे मदमानलोभरागद्वेषमोहवशीकृताः प्राणिनः सुखलवमोहितात्मानो दुर्गतिपरायणाः । तन् मया युक्तं बोधिम् अवगम्य संसाराज् जगद् उद्धर्तुम् इति । मध्यदेशे च श्रद्धाविशुद्धमना लोकः । यश् चैष शुद्धोदनः कपिलवस्तुनि महानगरे नरपतिर् अयम् अतीव सच्चरितेन महर्षीन् अप्य् अतिशेते । तद् अस्यैवाग्रमहिष्या मायायाः कुक्षौ जन्मपरिग्रहं करिष्यामीति विचिन्त्य निशि सुप्तायाः स्वप्ने । कृत्वा हिमाद्रिधवलं गुरुषड्विषाणं दानाधिवासितमुखं द्विरदस्य रूपम् । शुद्धोदनस्य वसुधाधिपतेर् महिष्याः कुक्षिं विवेश स जगद्व्यसनक्षयाय

tadyathānuśrūyate sakalapāramitādhigamāt pratyāsannabodhiḥ svaprabhayāvabhāsitāṅgaḥ kadācid bodhisattvas tuṣitabhavane samudapādi | sa ca mahātmā tannivāsināṃ devānāṃ dharmyayā kathayā sanmārgam abhiprakāśyaivam acintayat | kṛtayuge hi dharmaparāyaṇo lokaḥ sukham avatāryate satpatham | asmiṃs tu kaliyuge madamānalobharāgadveṣamohavaśīkṛtāḥ prāṇinaḥ sukhalavamohitātmāno durgatiparāyaṇāḥ | tan mayā yuktaṃ bodhim avagamya saṃsārāj jagad uddhartum iti | madhyadeśe ca śraddhāviśuddhamanā lokaḥ | yaś caiṣa śuddhodanaḥ kapilavastuni mahānagare narapatir ayam atīva saccaritena maharṣīn apy atiśete | tad asyaivāgramahiṣyā māyāyāḥ kukṣau janmaparigrahaṃ kariṣyāmīti vicintya niśi suptāyāḥ svapne | kṛtvā himādridhavalaṃ guruṣaḍviṣāṇaṃ dānādhivāsitamukhaṃ dviradasya rūpam / śuddhodanasya vasudhādhipater mahiṣyāḥ kukṣiṃ viveśa sa jagadvyasanakṣayāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ देवी महामाया राज्ञे तं स्वप्नं निवेदयामास । देव स्वप्ने किल ममाद्य शरदम्बुधरावदातः षड्दन्तो गजेन्द्रो दक्षिणं कुक्षिं भित्त्वोदरं प्रविष्ट इति । ततः स राजा तं स्वप्नं स्वप्नफलविदां द्विजातीनां पुरस्ताद् वर्णयामास । ते च ब्राह्मणास् तम् ऊचुः । महाराज चक्रवर्ती ते पुत्रो भविष्यतीति । स च राजा प्रतीतमनास् तान् द्विजातीन् सत्कृत्य विससर्ज । सान्तःपुरजना देवी कदाचिद् अथ लुम्बिनीम् । जगामानुमते राज्ञः संभूतोत्तमदोहदा

atha devī mahāmāyā rājñe taṃ svapnaṃ nivedayāmāsa | deva svapne kila mamādya śaradambudharāvadātaḥ ṣaḍdanto gajendro dakṣiṇaṃ kukṣiṃ bhittvodaraṃ praviṣṭa iti | tataḥ sa rājā taṃ svapnaṃ svapnaphalavidāṃ dvijātīnāṃ purastād varṇayāmāsa | te ca brāhmaṇās tam ūcuḥ | mahārāja cakravartī te putro bhaviṣyatīti | sa ca rājā pratītamanās tān dvijātīn satkṛtya visasarja | sāntaḥpurajanā devī kadācid atha lumbinīm / jagāmānumate rājñaḥ saṃbhūtottamadohadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाखाम् आलम्बमानायाः पुष्पभारावलम्बिनीम् । देव्याः कुक्षिं विभिद्याशु बोधिसत्त्वो विनिर्ययौ

śākhām ālambamānāyāḥ puṣpabhārāvalambinīm / devyāḥ kukṣiṃ vibhidyāśu bodhisattvo viniryayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं जातमात्रम् अथ काञ्चनयूपगौरः प्रीतः सहस्रनयनः शनकैर् अगृह्णात् । मान्दारपुष्पनिकरैः सह तस्य मूर्ध्नि खान् निर्मले च विनिपेततुर् अम्बुधारे

taṃ jātamātram atha kāñcanayūpagauraḥ prītaḥ sahasranayanaḥ śanakair agṛhṇāt / māndārapuṣpanikaraiḥ saha tasya mūrdhni khān nirmale ca vinipetatur ambudhāre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्थापितो बलभिदा जगदेकनाथो धीरः क्रमेण भुवि सप्तपदानि गत्वा । अत्यद्भुतां गिरम् इमां निजगाद शान्तां जन्मेदम् अन्त्यम् इति मे तमसाम् अभावात्

saṃsthāpito balabhidā jagadekanātho dhīraḥ krameṇa bhuvi saptapadāni gatvā / atyadbhutāṃ giram imāṃ nijagāda śāntāṃ janmedam antyam iti me tamasām abhāvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य प्रभाथ मुषिताशिशिरांशुदीप्तिः शान्तात्मनो वसुमतीम् अवभासयन्ती । इद्धैः पतङ्गशशिनोः किरणैर् अभेद्यं भीमान्धकारनरकेषु तमो बिभेद

tasya prabhātha muṣitāśiśirāṃśudīptiḥ śāntātmano vasumatīm avabhāsayantī / iddhaiḥ pataṅgaśaśinoḥ kiraṇair abhedyaṃ bhīmāndhakāranarakeṣu tamo bibheda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयम् अयम् महात्मा धर्मराजो ऽभिषिक्त इति प्रमुदितमनोभिर् अमरैश् चाम्बरतले दुन्दुभयो ऽभिजघ्निरे । शिबिकाम् चाधिरुह्य देवी बोधिसत्त्वम् आदाय स्वभवनम् अगमत् । अथात्यद्भुतविस्मितमनाः शुद्धोदनः सर्वबन्धनमोक्षं कारयित्वा समुच्छ्रितध्वजपताकविचित्रविपणिमार्गम् अतिसुरभिगन्धोदकोक्षितवसुधातलम् अभिनवकुसुमोपहारशबलरथ्यान्तरं कपिलवस्तुनगरम् अकारयत् । शबलहरिणकृत्तिच्छादितस्कन्धदेशं निचयम् अनलभासाम् उद्वहन्तम् जटानाम् । असितम् अनसितानां कर्मणाम् संनिधानं क्षितिपतिर् अशृणोत् खाद् आपतन्तं जनेभ्यः

ayam ayam mahātmā dharmarājo 'bhiṣikta iti pramuditamanobhir amaraiś cāmbaratale dundubhayo 'bhijaghnire | śibikām cādhiruhya devī bodhisattvam ādāya svabhavanam agamat | athātyadbhutavismitamanāḥ śuddhodanaḥ sarvabandhanamokṣaṃ kārayitvā samucchritadhvajapatākavicitravipaṇimārgam atisurabhigandhodakokṣitavasudhātalam abhinavakusumopahāraśabalarathyāntaraṃ kapilavastunagaram akārayat | śabalahariṇakṛtticchāditaskandhadeśaṃ nicayam analabhāsām udvahantam jaṭānām / asitam anasitānāṃ karmaṇām saṃnidhānaṃ kṣitipatir aśṛṇot khād āpatantaṃ janebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स राजाभ्युत्थाय तं महर्षिं विदितबोधिसत्त्वजन्मानं प्रविशन्तम् अभिगम्याभिवाद्यार्घप्रदानादिना च सत्कारेण सत्कृत्य कृतासनपरिग्रहं चैनं कुशलं पृष्ट्वा धात्र्यङ्कगतं बोधिसत्त्वं दर्शयन्न् उवाच । भगवन् दृश्यतां तावद् अयं मे तनयः किं दीर्घायुः स्याद् इति । अथासितो बोधिसत्त्वम् आलोक्य चैवम् अचिन्तयत् । यथायं लक्षणैः स्पष्टैर् भूषणैर् इव भूषितः । जगद्दुःखापनोदाय तथा बुद्धो भविष्यति

atha sa rājābhyutthāya taṃ maharṣiṃ viditabodhisattvajanmānaṃ praviśantam abhigamyābhivādyārghapradānādinā ca satkāreṇa satkṛtya kṛtāsanaparigrahaṃ cainaṃ kuśalaṃ pṛṣṭvā dhātryaṅkagataṃ bodhisattvaṃ darśayann uvāca | bhagavan dṛśyatāṃ tāvad ayaṃ me tanayaḥ kiṃ dīrghāyuḥ syād iti | athāsito bodhisattvam ālokya caivam acintayat | yathāyaṃ lakṣaṇaiḥ spaṣṭair bhūṣaṇair iva bhūṣitaḥ / jagadduḥkhāpanodāya tathā buddho bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदायं भविता बुद्धो यास्यामि मरणं तदा । श्रोष्यन्त्य् अस्मात् कथां धर्म्यां ये ते धन्याः शरीरिणः

yadāyaṃ bhavitā buddho yāsyāmi maraṇaṃ tadā / śroṣyanty asmāt kathāṃ dharmyāṃ ye te dhanyāḥ śarīriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति चिन्तयतस् तस्य महर्षेः शुद्धचेतसः । नयने नतपक्ष्माग्रे बभूवतुर् उदश्रुणी

iti cintayatas tasya maharṣeḥ śuddhacetasaḥ / nayane natapakṣmāgre babhūvatur udaśruṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शुद्धोदनः साश्रुनयनम् असितम् अवलोक्य ससंभ्रमम् उवा- च । नियतम् अयम् अल्पायुः । तेन भगवान् साश्रुलोचनः सम्वृत्तः । कष्टम् अविकसितम् एव मे तनयकमलम् इदम् अन्तकद्विरदपतिर् उन्मूलयिष्यति । असितो ऽब्रवीत् । अलम् अलं महाराज शोकेन । अहम् आत्मानम् अनुशोचामि । यदायं विषयान् उत्सृज्य जरामरणग्रस्तान् देहिनो ऽवलोक्य संविग्नमनास् तपोवनं गत्वा बुद्धो भविष्यति तदाहं पञ्चत्वम् उपयास्यामीत्य् अतो मम शोकेन साश्रुम् इदं चक्षुः कृतम् इत्य् अभिधाय गते तस्मिन् महर्षौ सिद्धार्थ इति नाम बोधिसत्त्वस्य कृत्वाचिरेणैव कालेन गुरुसकाशाद् अधिगतसर्वविज्ञानस्य तस्य सदृशात् कुलाद् यशोधरां नाम वरयित्वा वधूम् आनिनाय । कथम् अयं जरामरणरोगानभिज्ञ एव मे तनयः स्याद् इति विचिन्त्य शुद्धोदनो ऽन्तर्भवन एवान्तःपुरमध्यवर्तिनम् अविच्छिन्ननृत्तगीतावलोकनश्रवणपरायणं बोधिसत्त्वं कारयामास । स च यशोधरायां राहुलं नाम तनयं जनयित्वा कदाचिद् गीतोपनिबद्धानि प्रमदवनानि श्रुत्वा बहिर्निष्क्रमणाय बुद्धिं कृत्वा पित्राभ्यनुज्ञातो रथवरम् अधिरुह्य कृतशोभां कपिलवस्तुवीथीम् आलोकयन् परिचचार । श्रुत्वाथ तं परिजनान् नयनाभिरामं साक्षान् मनोभवम् इव श्रवणायताक्षम् । तद्दर्शनं प्रति समुत्सुकमानसानां चेष्टा बभूव विविधा नगराङ्गनानाम्

atha śuddhodanaḥ sāśrunayanam asitam avalokya sasaṃbhramam uvā- ca | niyatam ayam alpāyuḥ | tena bhagavān sāśrulocanaḥ samvṛttaḥ | kaṣṭam avikasitam eva me tanayakamalam idam antakadviradapatir unmūlayiṣyati | asito 'bravīt | alam alaṃ mahārāja śokena | aham ātmānam anuśocāmi | yadāyaṃ viṣayān utsṛjya jarāmaraṇagrastān dehino 'valokya saṃvignamanās tapovanaṃ gatvā buddho bhaviṣyati tadāhaṃ pañcatvam upayāsyāmīty ato mama śokena sāśrum idaṃ cakṣuḥ kṛtam ity abhidhāya gate tasmin maharṣau siddhārtha iti nāma bodhisattvasya kṛtvācireṇaiva kālena gurusakāśād adhigatasarvavijñānasya tasya sadṛśāt kulād yaśodharāṃ nāma varayitvā vadhūm ānināya | katham ayaṃ jarāmaraṇarogānabhijña eva me tanayaḥ syād iti vicintya śuddhodano 'ntarbhavana evāntaḥpuramadhyavartinam avicchinnanṛttagītāvalokanaśravaṇaparāyaṇaṃ bodhisattvaṃ kārayāmāsa | sa ca yaśodharāyāṃ rāhulaṃ nāma tanayaṃ janayitvā kadācid gītopanibaddhāni pramadavanāni śrutvā bahirniṣkramaṇāya buddhiṃ kṛtvā pitrābhyanujñāto rathavaram adhiruhya kṛtaśobhāṃ kapilavastuvīthīm ālokayan paricacāra | śrutvātha taṃ parijanān nayanābhirāmaṃ sākṣān manobhavam iva śravaṇāyatākṣam / taddarśanaṃ prati samutsukamānasānāṃ ceṣṭā babhūva vividhā nagarāṅganānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ काचिद् असमाप्तमण्डनार्द्रतिलकाभ्यलंकृतललाटमध्या श्रवणपरिच्युतकुवलयोत्थायाञ्जितैकविलोचना गृहीतशलाकेन कमलानुकारिणा हस्तेन पश्यैनम् अनङ्गानुकारिणम् कुमारं गच्छन्तम् इति सख्यै दर्शयामास । काचित् पुनर् अहो भाग्यवती यशोधरा यास्य धर्मचारिणीति विचिन्त्य चिरम् एनं स्तिमितनयनापश्यत् । अपरा पुनः करद्वयावलम्बितगवाक्षस्तम्भशालभञ्जिकेव भृशम् अशोभत । किम् एवं राजपुत्रदर्शनकुतूहलाद् अतित्वरितं गच्छसि । समुत्क्षिपैनम् अर्धबद्धं स्तनतटात् पतन्तं हारम् अयं त्वम् अहो चपलेति ब्रुवाणः कुपितो गुरुजनः पश्यति । किम् इति निर्व्रीडासीति काचिद् अपराम् उपालब्धवती । काचित् पुनर् गुरुपयोधरैकदेशे संस्पर्शेनार्धापावृतं कपाटम् अनुजग्राहेव । नैकाकिन्यास् तवैव कुमारदर्शनकुतूहलं दीयताम् तावद् अन्तरम् अहम् अपि कुतूहलवती राजपुत्रं द्रष्टुकामा काचिद् इत्य् अभाषत । कुमारं द्रष्टुकामानां तासाम् इति विसर्पणात् । मेखलानूपुरध्वानो भवनेषु व्यतन्यत

atha kācid asamāptamaṇḍanārdratilakābhyalaṃkṛtalalāṭamadhyā śravaṇaparicyutakuvalayotthāyāñjitaikavilocanā gṛhītaśalākena kamalānukāriṇā hastena paśyainam anaṅgānukāriṇam kumāraṃ gacchantam iti sakhyai darśayāmāsa | kācit punar aho bhāgyavatī yaśodharā yāsya dharmacāriṇīti vicintya ciram enaṃ stimitanayanāpaśyat | aparā punaḥ karadvayāvalambitagavākṣastambhaśālabhañjikeva bhṛśam aśobhata | kim evaṃ rājaputradarśanakutūhalād atitvaritaṃ gacchasi | samutkṣipainam ardhabaddhaṃ stanataṭāt patantaṃ hāram ayaṃ tvam aho capaleti bruvāṇaḥ kupito gurujanaḥ paśyati | kim iti nirvrīḍāsīti kācid aparām upālabdhavatī | kācit punar gurupayodharaikadeśe saṃsparśenārdhāpāvṛtaṃ kapāṭam anujagrāheva | naikākinyās tavaiva kumāradarśanakutūhalaṃ dīyatām tāvad antaram aham api kutūhalavatī rājaputraṃ draṣṭukāmā kācid ity abhāṣata | kumāraṃ draṣṭukāmānāṃ tāsām iti visarpaṇāt / mekhalānūpuradhvāno bhavaneṣu vyatanyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गच्छन् नरेन्द्रतनयो ऽथ पथि क्रमेण दण्डार्पितप्रचलपाणिम् अपेतकान्तिम् । वृद्धं व्यलोकयद् अतीव सितोत्तमाङ्गं शुद्धाधिवासपरिनिर्मितम् आनताङ्गम्

gacchan narendratanayo 'tha pathi krameṇa daṇḍārpitapracalapāṇim apetakāntim / vṛddhaṃ vyalokayad atīva sitottamāṅgaṃ śuddhādhivāsaparinirmitam ānatāṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वः सारथिम् अपृच्छत् कथय तावत् कः पुनर् अयम् आरोपितधनुरानतपरिदुर्बलाङ्गः परिणतकाशकुसुमसितशिरसिजः शिरःप्रकम्पेण किम् अपि प्रलयन्न् इवालोक्यते । सारथिर् उवाच । कुमार जरा नाम सर्वलोकव्यापिनी शरीरेन्द्रियपाटवहारिणी मदनकथातिरस्करणी कुपितेव यूनाम् यौवनमदम् उत्सारयति ययैष इमाम् अवस्थां नीत इति । अथ स महात्मा पुनर् उवाच । यदि जरा तारुण्यम् एवं विनाशयति का नाम रतिर् अस्मिन् परिणामिनि देहे । सूत उवाच । कुमार न केवलं जरा व्याधिर् अपि धातुक्षोभसंभूतो देहिनां महान् अनर्थः । ततो ऽपरो मृत्युर् नाम सर्वक्रियापहरणपटुर् अनर्थतरो यः परिचिन्त्यमानो ऽपि शरीरिणां महद् दुःखम् उत्पादयति । बोधिसत्त्व उवाच । त्रिभिर् इमैर् अनुबद्धम् अहो जगन् मरणरोगजरारिभिर् अन्वहम् । महति नाम भये सति दारुणे कथम् इदम् विषयैकपरायणम्

atha bodhisattvaḥ sārathim apṛcchat kathaya tāvat kaḥ punar ayam āropitadhanurānataparidurbalāṅgaḥ pariṇatakāśakusumasitaśirasijaḥ śiraḥprakampeṇa kim api pralayann ivālokyate | sārathir uvāca | kumāra jarā nāma sarvalokavyāpinī śarīrendriyapāṭavahāriṇī madanakathātiraskaraṇī kupiteva yūnām yauvanamadam utsārayati yayaiṣa imām avasthāṃ nīta iti | atha sa mahātmā punar uvāca | yadi jarā tāruṇyam evaṃ vināśayati kā nāma ratir asmin pariṇāmini dehe | sūta uvāca | kumāra na kevalaṃ jarā vyādhir api dhātukṣobhasaṃbhūto dehināṃ mahān anarthaḥ | tato 'paro mṛtyur nāma sarvakriyāpaharaṇapaṭur anarthataro yaḥ paricintyamāno 'pi śarīriṇāṃ mahad duḥkham utpādayati | bodhisattva uvāca | tribhir imair anubaddham aho jagan maraṇarogajarāribhir anvaham / mahati nāma bhaye sati dāruṇe katham idam viṣayaikaparāyaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति निवर्तय सूत रथं लघु व्रज गृहाय पुनः किम् इहास्यते । मरणरोगजरापरिशङ्किनो मम भविष्यति नोपवने रतिः

iti nivartaya sūta rathaṃ laghu vraja gṛhāya punaḥ kim ihāsyate / maraṇarogajarāpariśaṅkino mama bhaviṣyati nopavane ratiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ राजा संविग्नमनसं बोधिसत्त्वं श्रुत्वा तां चासितस्य वाचम् अनुस्मृत्य भविष्यत्तनयवियोगाशङ्कितमनाः सारथये संदिदेश । प्रमदवनम् एव कुमारो नेतव्य इति । स च सारथिः प्रसभम् एनम् उपवनम् एव प्रविश्याभिहितवान् । द्रष्टुम् अर्हत्य् आयुष्मान् इह हि । किंचित् किंचित् कुसुमहसितव्यक्तिशोभावतीनां मन्दं मन्दं मलयमरुता सर्पता नर्तितानाम् । आभान्त्य् आसाम् उपवनलताकन्यकानां विजिह्माः पर्यन्तेषु भ्रमदलिकुलश्रेणिवेण्यः क्वणन्त्यः

atha rājā saṃvignamanasaṃ bodhisattvaṃ śrutvā tāṃ cāsitasya vācam anusmṛtya bhaviṣyattanayaviyogāśaṅkitamanāḥ sārathaye saṃdideśa | pramadavanam eva kumāro netavya iti | sa ca sārathiḥ prasabham enam upavanam eva praviśyābhihitavān | draṣṭum arhaty āyuṣmān iha hi | kiṃcit kiṃcit kusumahasitavyaktiśobhāvatīnāṃ mandaṃ mandaṃ malayamarutā sarpatā nartitānām / ābhānty āsām upavanalatākanyakānāṃ vijihmāḥ paryanteṣu bhramadalikulaśreṇiveṇyaḥ kvaṇantyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वो रथाद् अवतीर्य जरामरणरोगचिन्तापर्याकुलमतिर् अन्तःशल्य इव द्विरदपतिर् इत्य् अब्रवीत् । धैर्यच्छिदस् तनुधियाम् विरसावसानाः शान्तात्मभिः परिहृता भुजगा इवोग्राः । यूनो ऽपि मन्मथपरस्य जगत्सपत्नाः पर्याकुलं न हि मनो विषया हरन्ति

atha bodhisattvo rathād avatīrya jarāmaraṇarogacintāparyākulamatir antaḥśalya iva dviradapatir ity abravīt | dhairyacchidas tanudhiyām virasāvasānāḥ śāntātmabhiḥ parihṛtā bhujagā ivogrāḥ / yūno 'pi manmathaparasya jagatsapatnāḥ paryākulaṃ na hi mano viṣayā haranti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स राजा नृत्तगीतकुशलाः प्रकाशाङ्गना बोधिसत्त्वहृदयापकर्षणाय तद् उपवनम् प्राहिणोत् । ताश् च कुमारम् अभिगम्य मदजनितप्रागल्भ्यास् तां तां चेष्टाम् आविश्चक्रुः । अथ काचिद् एनम् उक्तवती पश्य कुमार । वान्त्य् एते मलयानिलाः सुरभयः पुष्पद्रुमाकम्पिनश् चूतस्य भ्रमरः प्रदक्षिणयति प्रोद्भेदिनीं मञ्जरीम् । चापारोपणदीर्घसूत्रकम् इमं स्वस्थं त्वया स्थीयते शङ्के चोदयतीति पुष्पधनुषं तारध्वनिः कोकिलः

atha sa rājā nṛttagītakuśalāḥ prakāśāṅganā bodhisattvahṛdayāpakarṣaṇāya tad upavanam prāhiṇot | tāś ca kumāram abhigamya madajanitaprāgalbhyās tāṃ tāṃ ceṣṭām āviścakruḥ | atha kācid enam uktavatī paśya kumāra | vānty ete malayānilāḥ surabhayaḥ puṣpadrumākampinaś cūtasya bhramaraḥ pradakṣiṇayati prodbhedinīṃ mañjarīm / cāpāropaṇadīrghasūtrakam imaṃ svasthaṃ tvayā sthīyate śaṅke codayatīti puṣpadhanuṣaṃ tāradhvaniḥ kokilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च । स्वरजःकृताङ्गरागा बाला सहकारमञ्जरीकन्या । भ्रमरवरेण भ्रमता क्षणम् इव परिहीयते तन्वी

api ca | svarajaḥkṛtāṅgarāgā bālā sahakāramañjarīkanyā / bhramaravareṇa bhramatā kṣaṇam iva parihīyate tanvī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरा पुनर् एनम् उवाच । शिलीमुखं भुक्तलतावधूजनं विलोक्य तत्पुष्परजोविधूसरम् । समीरणाकम्पितबालपङ्कजा मुहुर् मुहुस् तर्जयतीव पद्मिनी

aparā punar enam uvāca | śilīmukhaṃ bhuktalatāvadhūjanaṃ vilokya tatpuṣparajovidhūsaram / samīraṇākampitabālapaṅkajā muhur muhus tarjayatīva padminī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काचित् त्व् एनम् अब्रवीत् । गच्छाम्य् अहं तव कृते कुसुमानि यावद् एतानि सूक्ष्ममकरन्दनिरन्तराणि । मद्दृष्टिबाधिनम् अशान्तगतिद्विरेफं दूरात् कुमार विनिवारय तावद् एव

kācit tv enam abravīt | gacchāmy ahaṃ tava kṛte kusumāni yāvad etāni sūkṣmamakarandanirantarāṇi / maddṛṣṭibādhinam aśāntagatidvirephaṃ dūrāt kumāra vinivāraya tāvad eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरा पुनः सहासम् अभितः स्थित्वैनम् अभ्यधात् । आधूतं बकुलज्यया मधुकरव्याधूतकिञ्जल्कया विन्यस्योरसि शङ्खभङ्गधवलच्छायं धनुः कौसुमम् । गाम्भीर्याद् अवधीरयन्तम् अबलास् त्वाम् आजिघांसुः स्मरः पौष्पं बाणम् ऋजूकरोति नियतं संमीलितैकेक्षणः

aparā punaḥ sahāsam abhitaḥ sthitvainam abhyadhāt | ādhūtaṃ bakulajyayā madhukaravyādhūtakiñjalkayā vinyasyorasi śaṅkhabhaṅgadhavalacchāyaṃ dhanuḥ kausumam / gāmbhīryād avadhīrayantam abalās tvām ājighāṃsuḥ smaraḥ pauṣpaṃ bāṇam ṛjūkaroti niyataṃ saṃmīlitaikekṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच । अलम् अलं भगिन्य एभिर् असत्प्रलापैः । न खलु मम संविग्ने मनसि सलिलधारा इव हुतभुजि शृङ्गारकथाः समवकाशम् अधुना लभन्ते । भगिन्य इति तत् तस्य निशम्य वचनं स्त्रियः । मुखानि नमयामासुस् त्रपया त्यक्तविभ्रमाः

bodhisattva uvāca | alam alaṃ bhaginya ebhir asatpralāpaiḥ | na khalu mama saṃvigne manasi saliladhārā iva hutabhuji śṛṅgārakathāḥ samavakāśam adhunā labhante | bhaginya iti tat tasya niśamya vacanaṃ striyaḥ / mukhāni namayāmāsus trapayā tyaktavibhramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रीतं तद् युवतिकदम्बकं विदित्वा संविग्नं नृपतनयं च शुद्धबुद्धिम् । तूणीरे नियतम् इषून् निधाय पौष्पान् सव्रीडं धनुर् अवतारितं स्मरेण

hrītaṃ tad yuvatikadambakaṃ viditvā saṃvignaṃ nṛpatanayaṃ ca śuddhabuddhim / tūṇīre niyatam iṣūn nidhāya pauṣpān savrīḍaṃ dhanur avatāritaṃ smareṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वस् तत्र प्रमदवने रतिम् अलभमानो ऽस्तम् उपेयुषि सवितरि रथवरम् अधिरुह्य ताश् चाङ्गना भवनम् आजग्मुः । ततो बोधिसत्त्वः शृङ्गारकथाम् अवमन्यमानः शयनतले विनिविश्य जरामरणरोगान् एव मनसि निधाय चिन्तापरो बभूव । ततः शुद्धावासैस् तस्य महात्मनः संवेजनाय शयनपालिकानाम् सद्य एव निद्रावक्तव्यता क्रियते स्म । तत्र च कासांचिद् अविरलशब्दश्वासवशप्रकाशदशनानि विगलितलालालवव्याप्तपर्यन्तानि वदनान्य् अभूवन् । अन्परासां च कुट्टिमतलपर्यस्तानि प्रशिथिलविगलितदुकूलतया प्रव्यक्तोरूणि पयोधरोपरिव्यवकीर्णहाराणि निक्षिप्तविषमभुजलतानि मृतानाम् इव शरीराण्य् आसन् । अपरा च मुरजपुष्करविनिवेशितद्विगुणबाहूपधानविनिहितानना विष्टराद् विनिपत्य तथैव शिष्ये । कस्याश्चिन् निद्रापहृताङ्गुलियत्नात् कराद् अधरविश्लिष्टप्रथमरन्ध्रः प्रमदानयनतारकानीलो वंशः पपात । द्विरदविलोडितानाम् इव कमलिनीनां विविधावस्थं तासां च रूपम् आलोक्य हसितम् इव यष्टिप्रदीपैः । अथ बोधिसत्त्वस् तासाम् युवतीनां निन्दां कृत्वाभ्युत्थाय निष्क्रम्य च्छन्दकम् उत्थाप्योवाच । इमं समुत्तर्तुमना भवार्णवं तपोवनं गन्तुम् अहं समुद्यतः । अतस् त्वम् अस्मद्व्यवसायसिद्धये महाजवं कन्थकम् अश्वम् आनय

atha bodhisattvas tatra pramadavane ratim alabhamāno 'stam upeyuṣi savitari rathavaram adhiruhya tāś cāṅganā bhavanam ājagmuḥ | tato bodhisattvaḥ śṛṅgārakathām avamanyamānaḥ śayanatale viniviśya jarāmaraṇarogān eva manasi nidhāya cintāparo babhūva | tataḥ śuddhāvāsais tasya mahātmanaḥ saṃvejanāya śayanapālikānām sadya eva nidrāvaktavyatā kriyate sma | tatra ca kāsāṃcid aviralaśabdaśvāsavaśaprakāśadaśanāni vigalitalālālavavyāptaparyantāni vadanāny abhūvan | anparāsāṃ ca kuṭṭimatalaparyastāni praśithilavigalitadukūlatayā pravyaktorūṇi payodharoparivyavakīrṇahārāṇi nikṣiptaviṣamabhujalatāni mṛtānām iva śarīrāṇy āsan | aparā ca murajapuṣkaraviniveśitadviguṇabāhūpadhānavinihitānanā viṣṭarād vinipatya tathaiva śiṣye | kasyāścin nidrāpahṛtāṅguliyatnāt karād adharaviśliṣṭaprathamarandhraḥ pramadānayanatārakānīlo vaṃśaḥ papāta | dviradaviloḍitānām iva kamalinīnāṃ vividhāvasthaṃ tāsāṃ ca rūpam ālokya hasitam iva yaṣṭipradīpaiḥ | atha bodhisattvas tāsām yuvatīnāṃ nindāṃ kṛtvābhyutthāya niṣkramya cchandakam utthāpyovāca | imaṃ samuttartumanā bhavārṇavaṃ tapovanaṃ gantum ahaṃ samudyataḥ / atas tvam asmadvyavasāyasiddhaye mahājavaṃ kanthakam aśvam ānaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दकश् च शुद्धाधिवासैश् चोद्यमानस् तद् राजशासनम् अनादृत्य तथेति प्रतिश्रुत्य वामकक्ष्याविनिहितासिः कन्थकम् अश्ववरम् आनिना- य । बोधिसत्त्वाधिरूढं तम् अश्वं पश्चाद् वध्र्यावलम्बिना च्छन्दकेन सह यक्षकुमाराः करतलविनिहितखुरं प्रभातसमये नभसा महर्षेर् अराडस्याश्रमसमीपम् अवतारयामासुर् इति । अथ व्युदस्याभरणानि विग्रहात् स भासितानि स्फुटरत्नतेजसा । तरङ्गिनः कोकिलकण्ठमेचकांश् चकर्त खड्गेन शनैः शिरोरुहान्

chandakaś ca śuddhādhivāsaiś codyamānas tad rājaśāsanam anādṛtya tatheti pratiśrutya vāmakakṣyāvinihitāsiḥ kanthakam aśvavaram āninā- ya | bodhisattvādhirūḍhaṃ tam aśvaṃ paścād vadhryāvalambinā cchandakena saha yakṣakumārāḥ karatalavinihitakhuraṃ prabhātasamaye nabhasā maharṣer arāḍasyāśramasamīpam avatārayāmāsur iti | atha vyudasyābharaṇāni vigrahāt sa bhāsitāni sphuṭaratnatejasā / taraṅginaḥ kokilakaṇṭhamecakāṃś cakarta khaḍgena śanaiḥ śiroruhān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं छन्दकः समवलोक्य निरस्तभूषं स्वच्छं जलाशयम् इवापहृतारविन्दम् । संतापितः प्रबलशोकहुताशनेन मुक्तानिभान् नयनवारिकणान् मुमोच

taṃ chandakaḥ samavalokya nirastabhūṣaṃ svacchaṃ jalāśayam ivāpahṛtāravindam / saṃtāpitaḥ prabalaśokahutāśanena muktānibhān nayanavārikaṇān mumoca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच । न खलु धर्मोन्मुखे सुहृदि स्वजने वा तपोवनाभिप्रस्थिते विषादं कर्तुम् अर्हति सज्जनः । तद् गच्छ मम गुरुजनम् एवं ब्रूहि । अथवेयम् तनुः क्षीणा तीव्रेण तपसा मम । मया वा तत् पदं लब्धं यद् दृष्टं तत्त्वदर्शिभिः

bodhisattva uvāca | na khalu dharmonmukhe suhṛdi svajane vā tapovanābhiprasthite viṣādaṃ kartum arhati sajjanaḥ | tad gaccha mama gurujanam evaṃ brūhi | athaveyam tanuḥ kṣīṇā tīvreṇa tapasā mama / mayā vā tat padaṃ labdhaṃ yad dṛṣṭaṃ tattvadarśibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दकश् च तथेति बोधिसत्त्वम् अभिप्रणम्याश्वम् आभरणानि चादाय क्रमेण नगरम् आगम्य तं बोधिसत्त्वसंदेशं नरपतये निवेदयामास । श्रुत्वा च तस्य विनिश्चयं सहान्तःपुरेण शुद्धोदनो बहुविधं विललाप । बोधिसत्त्वश् च लुब्धकरूपधारिणो देवपुत्रात् स्वेन शशिकिरणरुचिना वसनयुगेन काषाये वाससी क्रीत्वा परिधाय शनैः शनैर् अराडस्याश्रमं जगाम । दृष्ट्वा च बोधिसत्त्वम् आगच्छन्तम् अराडः स्वागतं स्वागतम् इत्य् अभिधाय स्वम् उटजम् आनीय वेत्रासने समुपवेश्य कुशलपूर्वकम् आलापं चकार । ततो बोधिसत्त्वस् तम् अपृच्छत् । कीदृशो भवताम् धर्मः कथम् वा सो ऽधिगम्यते । तत्त्वं मे द्रष्टुकामाय वक्तुम् अर्हति सत्तमः

chandakaś ca tatheti bodhisattvam abhipraṇamyāśvam ābharaṇāni cādāya krameṇa nagaram āgamya taṃ bodhisattvasaṃdeśaṃ narapataye nivedayāmāsa | śrutvā ca tasya viniścayaṃ sahāntaḥpureṇa śuddhodano bahuvidhaṃ vilalāpa | bodhisattvaś ca lubdhakarūpadhāriṇo devaputrāt svena śaśikiraṇarucinā vasanayugena kāṣāye vāsasī krītvā paridhāya śanaiḥ śanair arāḍasyāśramaṃ jagāma | dṛṣṭvā ca bodhisattvam āgacchantam arāḍaḥ svāgataṃ svāgatam ity abhidhāya svam uṭajam ānīya vetrāsane samupaveśya kuśalapūrvakam ālāpaṃ cakāra | tato bodhisattvas tam apṛcchat | kīdṛśo bhavatām dharmaḥ katham vā so 'dhigamyate / tattvaṃ me draṣṭukāmāya vaktum arhati sattamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अराड उवाच । श्रोतुम् अर्हति महाभाग इति । प्रकृतिविकारयोर् जन्मजरामृत्यवस् तत्त्वम् इत्य् अभिहितम् । प्रकृतिश् च पञ्च महाभूतान्य् अहंकारो व्यक्तं चेति । विकारश् चेन्द्रियाणि तदर्थाश् च पाणिपादवाक्पायूपस्थं मन इत्य् अस्य क्षेत्रं विजानाति । तत् क्षेत्रज्ञ इत्य् अभिधीयते । क्षेत्रज्ञं चात्मानम् अवचक्षते तत्त्वविदः । यच् चोत्पादावसानान् मरणधर्मात्मकं तद् व्यक्तम् इति बोद्धव्यम् अव्यक्तम् एतद्विपर्ययाद् इति । अज्ञानं कर्म तृष्णा च संसारहेतवो विज्ञेयाः । त्रितये चावस्थितो जन्तुर् न सत्त्वम् अतिक्रम्य वर्तते । विप्रत्ययाहंकारसंदेहाभिसंप्लवाविशेषानुपायसङ्गाभ्यवपाताः । विप्रत्ययो नाम विपरीतप्रवर्तनम् । अहम् अभिदधाम्य् अहं वेद्मीत्य् एवमाद्य् अहंकारः । यस् त्व् असंदिग्धान् अपि भावान् मृत्पिण्डवद् एकीभावेन पश्यति स संदेह इति मन्तव्यः । यद् एव चाहं तान्य् एवामूनि मनोबुद्धिकर्माणि । यश् चैष गणः सो ऽहम् इत्य् अभिसंप्लवम् उदाहरन्ति । अविशेषः पुनः प्रतिबुद्धाप्रतिबुद्धयोर् अविशेषज्ञता प्रकृतीनां च सो ऽविशेष इति बोद्धव्यः । स्वाहाकारवषट्कारप्रोक्षणाभ्युक्षणादयो ह्य् अनुपाय इति बोद्धव्यः । यत्र वस्तुनि सक्तिम् उपेत्य् अमेधा मनोवाग्बुद्धिकर्मभिः सो ऽभिष्वङ्ग इत्य् अभिधीयते । ममेदम् अस्याहम् इति यद् दुःखम् अभिमन्यते सो ऽभ्यवपातः । प्राणिनां संसारहेतुर् आलस्यं नाम । तमो मोहो मृत्युजन्मनी । महामोहः काम इति संज्ञितः । तामिस्रं च क्रोध इत्य् अवगम्यताम् । विषादः पुनर् अन्धतामिस्रम् अभिधीयते । अनयाविद्यया पञ्चपर्वया बालिशो बद्धमना जात्यादौ महति दुःखे पुनः पुनर् आवर्तते । तत्र चाहं द्रष्टा श्रोता मन्ता कार्यकारणं चेत्य् एवम् अवगम्य संसारे परिभ्रमति । एभिश् च हेतुभिर् जन्मस्रोतःप्रवृत्तिर् दृष्टा हेत्वभावाज् जन्माभाव इति । तत्र च मोक्षकामः प्रतिबुद्धाप्रतिबुद्धौ व्यक्ताव्यक्ते च जानीयात् । एतच् चतुष्टयम् अवगम्य क्षेत्रज्ञः सर्वदुःखनिर्मुक्तः पदम् अक्षरम् अवाप्नोतीति । त्यक्त्वादितो भवनिबन्धनम् आदिबीजम् आदाय लिङ्गम् अपवृत्तसुखाभिलाषः । संतोषवान् पदम् अनुत्तमम् आप्तुकामः शीलं विशुद्धम् उपगृह्य वसेद् वनान्ते

arāḍa uvāca | śrotum arhati mahābhāga iti | prakṛtivikārayor janmajarāmṛtyavas tattvam ity abhihitam | prakṛtiś ca pañca mahābhūtāny ahaṃkāro vyaktaṃ ceti | vikāraś cendriyāṇi tadarthāś ca pāṇipādavākpāyūpasthaṃ mana ity asya kṣetraṃ vijānāti | tat kṣetrajña ity abhidhīyate | kṣetrajñaṃ cātmānam avacakṣate tattvavidaḥ | yac cotpādāvasānān maraṇadharmātmakaṃ tad vyaktam iti boddhavyam avyaktam etadviparyayād iti | ajñānaṃ karma tṛṣṇā ca saṃsārahetavo vijñeyāḥ | tritaye cāvasthito jantur na sattvam atikramya vartate | vipratyayāhaṃkārasaṃdehābhisaṃplavāviśeṣānupāyasaṅgābhyavapātāḥ | vipratyayo nāma viparītapravartanam | aham abhidadhāmy ahaṃ vedmīty evamādy ahaṃkāraḥ | yas tv asaṃdigdhān api bhāvān mṛtpiṇḍavad ekībhāvena paśyati sa saṃdeha iti mantavyaḥ | yad eva cāhaṃ tāny evāmūni manobuddhikarmāṇi | yaś caiṣa gaṇaḥ so 'ham ity abhisaṃplavam udāharanti | aviśeṣaḥ punaḥ pratibuddhāpratibuddhayor aviśeṣajñatā prakṛtīnāṃ ca so 'viśeṣa iti boddhavyaḥ | svāhākāravaṣaṭkāraprokṣaṇābhyukṣaṇādayo hy anupāya iti boddhavyaḥ | yatra vastuni saktim upety amedhā manovāgbuddhikarmabhiḥ so 'bhiṣvaṅga ity abhidhīyate | mamedam asyāham iti yad duḥkham abhimanyate so 'bhyavapātaḥ | prāṇināṃ saṃsārahetur ālasyaṃ nāma | tamo moho mṛtyujanmanī | mahāmohaḥ kāma iti saṃjñitaḥ | tāmisraṃ ca krodha ity avagamyatām | viṣādaḥ punar andhatāmisram abhidhīyate | anayāvidyayā pañcaparvayā bāliśo baddhamanā jātyādau mahati duḥkhe punaḥ punar āvartate | tatra cāhaṃ draṣṭā śrotā mantā kāryakāraṇaṃ cety evam avagamya saṃsāre paribhramati | ebhiś ca hetubhir janmasrotaḥpravṛttir dṛṣṭā hetvabhāvāj janmābhāva iti | tatra ca mokṣakāmaḥ pratibuddhāpratibuddhau vyaktāvyakte ca jānīyāt | etac catuṣṭayam avagamya kṣetrajñaḥ sarvaduḥkhanirmuktaḥ padam akṣaram avāpnotīti | tyaktvādito bhavanibandhanam ādibījam ādāya liṅgam apavṛttasukhābhilāṣaḥ / saṃtoṣavān padam anuttamam āptukāmaḥ śīlaṃ viśuddham upagṛhya vased vanānte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चाच् च रागवैराग्यप्रभवे भयक्षेमे विदित्वा निगृह्य सर्वेन्द्रियग्रामं मनःशमम् आलम्ब्य ततः कामेभ्यो विविक्तं व्यापादादिभ्यश् च विवेकजं प्रथमं ध्यानं सवितर्कम् आप्नोति । स चैवंविधेन कामद्वेषविगर्हिणा शमेनान्वितो ब्रह्मलोकम् अधिगच्छति । तांश् च वितर्कान् मनःसंक्षोभकरान् अवेत्य तद्विरहितं प्रीतिसुखात्मकं द्वितीयं ध्यानम् आसादयति । तया च प्रीत्या ह्रियमाणमना देवेष्व् आभास्वरेषूपपद्यते । यः पुनस् तस्मात् प्रीतिसुखाच् चित्तम् उच्चालयति स तृतीयं सुखप्रीतिरहितं ध्यानम् आप्नोति । तत् तृतीयध्याननिमग्नमनाश् च शुभकृत्स्नेष्व् अमरेषु जन्म प्रतिलभते । तादृशं च सुखम् आसाद्य यो व्यपेक्षां करोति स चतुर्थं सुखदुःखविरहितं ध्यानम् उपलभते । तच् च दीर्घत्वाद् आयुषः केचिन् मुक्तिम् एवाध्यवस्यन्ति । कस्मात् सुखदुःखविच्छेदाच् चेतसश् चाव्यापारात् । अस्य च ध्यानस्य बृहत्फलैर् देवैः सामान्यं फलम् आचक्षते विद्वांसः । तस्माच् च समाधेर् व्युत्थितः शरीरिणां दोषान् आलोक्य शरीरविनिवृत्तिहेतोर् ज्ञानम् अधिगच्छति । तद् अपि च ध्यानम् अपहाय विशेषकाङ्क्षी रूपाद् अपि विरज्यते । यानि चास्मिन् दुःखानि शरीरे विद्यन्ते तान्य् आदौ बुद्ध्या समवलोकयंस् ततो घनेष्व् अपि द्रव्येष्व् आकाशाधिमुक्तिम् उत्पादयति । आकाशगतं चात्मानम् अभिसंक्षिप्यानन्तम् आकाशम् आलोकयन् विशेषाद् अधिगमाद् आत्मकौशलाद् आत्मानम् आत्मनि संक्षिप्य किंचिन् नास्तीत्य् आकिंचन्य इति संज्ञाम् उपगतः शरीरविरहान् मुक्त इत्य् अभिधीयते । बोधिसत्त्व उवाच । यदि चेतयितास्त्य् एव कुतो मुक्तिर् भविष्यति । तस्मिन् सति प्रवर्तन्ते कुशलाकुशलक्रियाः

paścāc ca rāgavairāgyaprabhave bhayakṣeme viditvā nigṛhya sarvendriyagrāmaṃ manaḥśamam ālambya tataḥ kāmebhyo viviktaṃ vyāpādādibhyaś ca vivekajaṃ prathamaṃ dhyānaṃ savitarkam āpnoti | sa caivaṃvidhena kāmadveṣavigarhiṇā śamenānvito brahmalokam adhigacchati | tāṃś ca vitarkān manaḥsaṃkṣobhakarān avetya tadvirahitaṃ prītisukhātmakaṃ dvitīyaṃ dhyānam āsādayati | tayā ca prītyā hriyamāṇamanā deveṣv ābhāsvareṣūpapadyate | yaḥ punas tasmāt prītisukhāc cittam uccālayati sa tṛtīyaṃ sukhaprītirahitaṃ dhyānam āpnoti | tat tṛtīyadhyānanimagnamanāś ca śubhakṛtsneṣv amareṣu janma pratilabhate | tādṛśaṃ ca sukham āsādya yo vyapekṣāṃ karoti sa caturthaṃ sukhaduḥkhavirahitaṃ dhyānam upalabhate | tac ca dīrghatvād āyuṣaḥ kecin muktim evādhyavasyanti | kasmāt sukhaduḥkhavicchedāc cetasaś cāvyāpārāt | asya ca dhyānasya bṛhatphalair devaiḥ sāmānyaṃ phalam ācakṣate vidvāṃsaḥ | tasmāc ca samādher vyutthitaḥ śarīriṇāṃ doṣān ālokya śarīravinivṛttihetor jñānam adhigacchati | tad api ca dhyānam apahāya viśeṣakāṅkṣī rūpād api virajyate | yāni cāsmin duḥkhāni śarīre vidyante tāny ādau buddhyā samavalokayaṃs tato ghaneṣv api dravyeṣv ākāśādhimuktim utpādayati | ākāśagataṃ cātmānam abhisaṃkṣipyānantam ākāśam ālokayan viśeṣād adhigamād ātmakauśalād ātmānam ātmani saṃkṣipya kiṃcin nāstīty ākiṃcanya iti saṃjñām upagataḥ śarīravirahān mukta ity abhidhīyate | bodhisattva uvāca | yadi cetayitāsty eva kuto muktir bhaviṣyati / tasmin sati pravartante kuśalākuśalakriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च सलिलभूमिविरहान् न बीजं केनचित् प्रविरूढम् आलोकितं तत्प्रत्ययाच् च दृष्टं विरोहद् एवम् आत्मापि गृहीतव्यः । कर्माज्ञानतृष्णात्यागाच् च यो निश्चीयते मोक्षः सति चात्मनि तत्परित्यागम् नोपलभामहे । तदपरित्यागाच् च कुतो मोक्ष इत्य् अहंकारपरित्यागश् च सत्य् आत्मनि कुतो भवेत् । सति चाहंकारे स्थितम् एवेदं जन्मस्रोतसीत्य् अभिधाय । अराडस्याश्रमात् तस्मान् निष्क्रम्य स महामतिः । तपोभिर् दुष्करैस् तीव्रैः शोषयामास विग्रहम्

yathā ca salilabhūmivirahān na bījaṃ kenacit pravirūḍham ālokitaṃ tatpratyayāc ca dṛṣṭaṃ virohad evam ātmāpi gṛhītavyaḥ | karmājñānatṛṣṇātyāgāc ca yo niścīyate mokṣaḥ sati cātmani tatparityāgam nopalabhāmahe | tadaparityāgāc ca kuto mokṣa ity ahaṃkāraparityāgaś ca saty ātmani kuto bhavet | sati cāhaṃkāre sthitam evedaṃ janmasrotasīty abhidhāya | arāḍasyāśramāt tasmān niṣkramya sa mahāmatiḥ / tapobhir duṣkarais tīvraiḥ śoṣayāmāsa vigraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानेन तपसा तत्त्वाधिगमो भवतीति च मत्वोत्थाय परिदुर्बलशरीरो बोधिसत्त्वो नैरञ्जनायां सरिति स्नात्वा सुनन्दाप्रतिपादितं पिण्डम् अभ्यवहृत्य कालेन भुजगराजेनाभिष्टुतः । स चाषपङ्क्त्याततनीलपक्षया परीतदेहः परिपाटलाङ्गया । सरोरुहाणां प्रचलत्पलाशया स्रजेव नीलोत्पलपत्त्रमिश्रया

nānena tapasā tattvādhigamo bhavatīti ca matvotthāya paridurbalaśarīro bodhisattvo nairañjanāyāṃ sariti snātvā sunandāpratipāditaṃ piṇḍam abhyavahṛtya kālena bhujagarājenābhiṣṭutaḥ | sa cāṣapaṅktyātatanīlapakṣayā parītadehaḥ paripāṭalāṅgayā / saroruhāṇāṃ pracalatpalāśayā srajeva nīlotpalapattramiśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मन्दपदं गत्वा धीमान् हेमाचलद्युतिः । अधस्ताद् बोधिवृक्षस्य निषसाद स बोधये

atha mandapadaṃ gatvā dhīmān hemācaladyutiḥ / adhastād bodhivṛkṣasya niṣasāda sa bodhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दुहितृभिः सार्धं चापम् आदाय कौसुमम् । आजगाम मनोयोनिस् तस्य क्षोभयितुं मनः

tato duhitṛbhiḥ sārdhaṃ cāpam ādāya kausumam / ājagāma manoyonis tasya kṣobhayituṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आजिघ्रन्ती पुरस् तस्य मालतीकुसुमं नवम् । काचिन् न्यमीलयत् कांचिद् दृष्टिम् आलोलतारकाम्

ājighrantī puras tasya mālatīkusumaṃ navam / kācin nyamīlayat kāṃcid dṛṣṭim ālolatārakām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सखीकर्णे ऽभिधायान्या किम् अपि स्मितपूर्वकम् । तत्र लीलावती रामा काशयन्ती मुखं ययौ

sakhīkarṇe 'bhidhāyānyā kim api smitapūrvakam / tatra līlāvatī rāmā kāśayantī mukhaṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकामा दर्शयन्त्य् अन्या जगादेति जिनर्षभम् । रामायाः श्लथकाञ्चीकं नितम्बस्रस्तम् अंशुकम्

sakāmā darśayanty anyā jagādeti jinarṣabham / rāmāyāḥ ślathakāñcīkaṃ nitambasrastam aṃśukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व च यौवनम् एतद् इन्दुकान्तं क्व च ते तपसे मनोऽभिलाषः । भज कामम् अतो निवर्तयस्व वद किं तपसः फलं त्वयाप्तुम्

kva ca yauvanam etad indukāntaṃ kva ca te tapase mano'bhilāṣaḥ / bhaja kāmam ato nivartayasva vada kiṃ tapasaḥ phalaṃ tvayāptum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितकाम्यतया ब्रुवे भवन्तं किम् अतः परम् आप्तुम् इच्छसि त्वम् । गृहिधर्मम् अबाधिनं महान्तं न विहाय किम् अन्यद् अस्ति पुण्यम्

hitakāmyatayā bruve bhavantaṃ kim ataḥ param āptum icchasi tvam / gṛhidharmam abādhinaṃ mahāntaṃ na vihāya kim anyad asti puṇyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वदधिगमसमुत्सुकासु धीमन् किम् इयम् अदयिता मनोहरास्व् अपीति । मुखलवदन्ती कामिनी कामुकां वदनकमलानि नखेन खण्डयन्ती

tvadadhigamasamutsukāsu dhīman kim iyam adayitā manoharāsv apīti / mukhalavadantī kāminī kāmukāṃ vadanakamalāni nakhena khaṇḍayantī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा च तासु बोधिसत्त्वः सावज्ञम् अपि दृष्टिविषाणि विक्षिपत्स्व् अपि नानाचेष्टानि दर्शयत्सु ध्यानस्तिमिताक्ष एव तस्थौ तदा मारः प्रव्याजहार । भीषयित्वैनम् उत्थापयतेति । ततः सिंहमुखः कश्चित् फूत्कारेण पुनः पुनः । बोधिसत्त्वस्य त्रासार्थं वह्नेः कणान् व्यसर्जयत्

yadā ca tāsu bodhisattvaḥ sāvajñam api dṛṣṭiviṣāṇi vikṣipatsv api nānāceṣṭāni darśayatsu dhyānastimitākṣa eva tasthau tadā māraḥ pravyājahāra | bhīṣayitvainam utthāpayateti | tataḥ siṃhamukhaḥ kaścit phūtkāreṇa punaḥ punaḥ / bodhisattvasya trāsārthaṃ vahneḥ kaṇān vyasarjayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते कृशानुकणास् तस्य किंकरस्य मुखोज्झिताः । निपतन्तः क्षणाज् जग्मुः प्रफुल्लपुष्पताम् मुनेः

te kṛśānukaṇās tasya kiṃkarasya mukhojjhitāḥ / nipatantaḥ kṣaṇāj jagmuḥ praphullapuṣpatām muneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतवक्त्रेण तीक्ष्णाग्रां क्षेप्ता शक्तिं यदाक्षिपत् । विकसत्केसरव्यूहो बभूवोत्पलशेखरः

śatavaktreṇa tīkṣṇāgrāṃ kṣeptā śaktiṃ yadākṣipat / vikasatkesaravyūho babhūvotpalaśekharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दंष्ट्राधरेण चान्येन विद्युदापिङ्गलत्विषा । क्षिप्तान्य् अयोगुडोष्णानि पुष्पाणि बभूवुः क्षणात्

daṃṣṭrādhareṇa cānyena vidyudāpiṅgalatviṣā / kṣiptāny ayoguḍoṣṇāni puṣpāṇi babhūvuḥ kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येनाभ्युद्यतो बाहुः सखड्गः पिङ्गचक्षुषा । लोहस्तम्भसमुच्छ्रायः क्षणान् निश्चलतां ययौ

anyenābhyudyato bāhuḥ sakhaḍgaḥ piṅgacakṣuṣā / lohastambhasamucchrāyaḥ kṣaṇān niścalatāṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मदनविजेतुः सिद्धमन्त्रानिलेन जलधितटगवह्निः किंकराणां समूहः । असितगतिसखेन प्रेर्यमाणः समन्ताद् इव विरसविकीर्णः क्षीणरोचिःशतो ऽभूत्

atha madanavijetuḥ siddhamantrānilena jaladhitaṭagavahniḥ kiṃkarāṇāṃ samūhaḥ / asitagatisakhena preryamāṇaḥ samantād iva virasavikīrṇaḥ kṣīṇarociḥśato 'bhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सैन्यभग्नाद् विषादवति कुसुमकेतौ भगवांश् चतुर्थध्यानाद् व्युत्थायेदम् अचिन्तयत् । आत्मनश् चेत् सुखाद् दुःखात् पुण्यं पापं प्रसूयते । कथं न भद्रता नित्यं धर्माभावे च देहिनाम्

tataḥ sainyabhagnād viṣādavati kusumaketau bhagavāṃś caturthadhyānād vyutthāyedam acintayat | ātmanaś cet sukhād duḥkhāt puṇyaṃ pāpaṃ prasūyate / kathaṃ na bhadratā nityaṃ dharmābhāve ca dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपसौभाग्यभाग्यादिभेदः कथम् इहेष्यते । यदि पूर्वकृतं नास्ति कथम् अत्र शुभाशुभौ

rūpasaubhāgyabhāgyādibhedaḥ katham iheṣyate / yadi pūrvakṛtaṃ nāsti katham atra śubhāśubhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणां हेतुकं कर्म चेत् सारादि न कल्पयेत् । अहेतुकं जगत् स्याच् चेत् कः कर्मस्वकतां वदेत्

karmaṇāṃ hetukaṃ karma cet sārādi na kalpayet / ahetukaṃ jagat syāc cet kaḥ karmasvakatāṃ vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखहेतुः सुखम् स्याच् चेद् दुःखं दुःखस्य हेतुकम् । तपसा दुष्करेणैवं कथं मुक्तिर् भविष्यति

sukhahetuḥ sukham syāc ced duḥkhaṃ duḥkhasya hetukam / tapasā duṣkareṇaivaṃ kathaṃ muktir bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वरः कारणं केचिद् अबुधाः संप्रचक्षते । कथं न समता लोके समवर्तीश्वरो हि सः

īśvaraḥ kāraṇaṃ kecid abudhāḥ saṃpracakṣate / kathaṃ na samatā loke samavartīśvaro hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एवम् अबुधाः केचिद् अस्तिनास्तिप्रवादिनः । कुदृष्टिकर्मतो हीना जायन्ते नरकेष्व् अपि

ity evam abudhāḥ kecid astināstipravādinaḥ / kudṛṣṭikarmato hīnā jāyante narakeṣv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुदृष्टिकर्मतो भद्रा आर्यज्ञानप्रवेदिनः । स्वर्गलोकं गताः केचित् कायवाक्चित्तसंयमात्

sudṛṣṭikarmato bhadrā āryajñānapravedinaḥ / svargalokaṃ gatāḥ kecit kāyavākcittasaṃyamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो भवरतो लोकः क्लेशसंघैर् विहन्यते । जराव्याधिविपन्नश् च मृतः पुनः प्रजायते

aho bhavarato lokaḥ kleśasaṃghair vihanyate / jarāvyādhivipannaś ca mṛtaḥ punaḥ prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वस्यैवम् अभवत् । कस्मिन् सति जरामरणं भवति किं च प्रत्ययात् । पुनर् एवम् अभवत् । यद् उताविद्याप्रत्ययाः संस्काराः संस्कारप्रत्ययं विज्ञानं विज्ञानप्रत्ययं नामरूपं नामरूपप्रत्ययं षडायतनं षडायतनप्रत्ययः स्पर्शः स्पर्शप्रत्यया वेदना वेदनाप्रत्यया तृष्णा तृष्णाप्रत्ययम् उपादानम् उपादानप्रत्ययो भवो भवप्रत्यया जातिर् जातिप्रत्यया जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः संभवन्त्य् एवम् अस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति । अविद्यानिरोधात् संस्कारनिरोधः संस्कारनिरोधाद् विज्ञाननिरोधो विज्ञाननिरोधान् नामरूपनिरोधो नामरूपनिरोधात् षडायतननिरोधः षडायतननिरोधात् स्पर्शनिरोधः स्पर्शनिरोधाद् वेदनानिरोधो वेदनानिरोधात् तृष्णानिरोधस् तृष्णानिरोधाद् उपादाननिरोध उपादाननिरोधाद् भवनिरोधो भवनिरोधाज् जातिनिरोधो जातिनिरोधाज् जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा निरुध्यन्ते । एवम् अस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य निरोधो भवति । इत्य् एवं बोधिसत्त्वस्य प्रज्ञाचक्षुर् उदपादि । अथासौ भगवान् बुद्धः प्रज्ञालोकप्रकाशकः । वैहायसं समुद्गम्य सिंहनादं ननाद च

atha bodhisattvasyaivam abhavat | kasmin sati jarāmaraṇaṃ bhavati kiṃ ca pratyayāt | punar evam abhavat | yad utāvidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ saṃskārapratyayaṃ vijñānaṃ vijñānapratyayaṃ nāmarūpaṃ nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanaṃ ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśaḥ sparśapratyayā vedanā vedanāpratyayā tṛṣṇā tṛṣṇāpratyayam upādānam upādānapratyayo bhavo bhavapratyayā jātir jātipratyayā jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṃbhavanty evam asya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati | avidyānirodhāt saṃskāranirodhaḥ saṃskāranirodhād vijñānanirodho vijñānanirodhān nāmarūpanirodho nāmarūpanirodhāt ṣaḍāyatananirodhaḥ ṣaḍāyatananirodhāt sparśanirodhaḥ sparśanirodhād vedanānirodho vedanānirodhāt tṛṣṇānirodhas tṛṣṇānirodhād upādānanirodha upādānanirodhād bhavanirodho bhavanirodhāj jātinirodho jātinirodhāj jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā nirudhyante | evam asya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya nirodho bhavati | ity evaṃ bodhisattvasya prajñācakṣur udapādi | athāsau bhagavān buddhaḥ prajñālokaprakāśakaḥ / vaihāyasaṃ samudgamya siṃhanādaṃ nanāda ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहो ऽहं वादिजन्तूनां विरजस्को निरास्रवः । दुःखस्यान्तं करिष्यामि सत्त्वानां निरहंकृतिः

siṃho 'haṃ vādijantūnāṃ virajasko nirāsravaḥ / duḥkhasyāntaṃ kariṣyāmi sattvānāṃ nirahaṃkṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् चकम्पे सधराधरा धरा वेलाम् व्यतीत्य प्रससार सागरः । संसक्तमन्द्राशयसौम्यनिस्वनाः दिवौकसां दुन्दुभयः प्रसस्वनुः

tataś cakampe sadharādharā dharā velām vyatītya prasasāra sāgaraḥ / saṃsaktamandrāśayasaumyanisvanāḥ divaukasāṃ dundubhayaḥ prasasvanuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिशः प्रसन्नाभरणाश् चकाशिरे मार्तण्डचन्द्रौ शरदीव रेजतुः । परिभ्रमच् चन्दनचूर्णरञ्जितं पपात पुष्पं नभसः सुगन्धिमत्

diśaḥ prasannābharaṇāś cakāśire mārtaṇḍacandrau śaradīva rejatuḥ / paribhramac candanacūrṇarañjitaṃ papāta puṣpaṃ nabhasaḥ sugandhimat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाययुर् विस्मयफुल्ललोचना दिवौकसस् तत्र सहाप्सरोगणैः । ववौ मनोज्ञात्मगुणः समीरणो मनःसु हर्षो जगतां व्यजृम्भत

samāyayur vismayaphullalocanā divaukasas tatra sahāpsarogaṇaiḥ / vavau manojñātmaguṇaḥ samīraṇo manaḥsu harṣo jagatāṃ vyajṛmbhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदीरिता हर्षपरीतमानसैर् महद्भिर् भूतगणैः सविस्मयैः । बुद्धस्य धर्मातिशयस्तवाश्रयाः समन्ततः शुश्रुविरे गिरः शुभाः

udīritā harṣaparītamānasair mahadbhir bhūtagaṇaiḥ savismayaiḥ / buddhasya dharmātiśayastavāśrayāḥ samantataḥ śuśruvire giraḥ śubhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो बतौदार्यम् अहो सुबुद्धिता विशुद्धिताम् पश्य यथास्य चेतसः । अहो स्वसौख्येषु निसङ्गता मतेर् नमो ऽस्तु ते ऽत्यद्भुतधैर्यविक्रम

aho bataudāryam aho subuddhitā viśuddhitām paśya yathāsya cetasaḥ / aho svasaukhyeṣu nisaṅgatā mater namo 'stu te 'tyadbhutadhairyavikrama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनाथतां साधु जगद् गतं त्वया पुनर्विबुद्धेक्षणपङ्कजश्रिया । अमोघरूपा बत पुण्यसंचयाश् चिरस्य धर्मेण खलूर्जितं जितम्

sanāthatāṃ sādhu jagad gataṃ tvayā punarvibuddhekṣaṇapaṅkajaśriyā / amogharūpā bata puṇyasaṃcayāś cirasya dharmeṇa khalūrjitaṃ jitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वबुद्धाश् च बुद्धाय वदन्तः साधु साध्व् इति । सौवर्णरत्नच्छत्त्राणि प्रयच्छन्ति स्म सुश्रिये

sarvabuddhāś ca buddhāya vadantaḥ sādhu sādhv iti / sauvarṇaratnacchattrāṇi prayacchanti sma suśriye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सर्वदेवगणा बोधिसत्त्वं बोधिमण्डनिषण्णं प्राप्ताभिज्ञं जितमारबलं जयोद्गतच्छत्त्रध्वजपताकं पुरुषवैद्यं विगतभयसिंहं सुदान्तनागं त्रैविद्यप्राप्तम् दशबलविक्रमं पूर्वप्रणिधिबोधिप्राप्तं विदित्वाभिसंपूजयन्त इति प्रार्थयामासुः । नाथोद्य जगतां धीर मारहन्तर् जिनर्षभ । अन्धभूते जगत्य् एवं प्रज्ञादीपं प्रकाशय

atha sarvadevagaṇā bodhisattvaṃ bodhimaṇḍaniṣaṇṇaṃ prāptābhijñaṃ jitamārabalaṃ jayodgatacchattradhvajapatākaṃ puruṣavaidyaṃ vigatabhayasiṃhaṃ sudāntanāgaṃ traividyaprāptam daśabalavikramaṃ pūrvapraṇidhibodhiprāptaṃ viditvābhisaṃpūjayanta iti prārthayāmāsuḥ | nāthodya jagatāṃ dhīra mārahantar jinarṣabha / andhabhūte jagaty evaṃ prajñādīpaṃ prakāśaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुत्पिपासाहते लोके दुर्दृष्टिविकलाशये । सर्वपारमितामेघैर् धर्मामृतं प्रवर्षय

kṣutpipāsāhate loke durdṛṣṭivikalāśaye / sarvapāramitāmeghair dharmāmṛtaṃ pravarṣaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तुष्टाः सर्वे च देवगणाः प्राञ्जलयस् तत्रैव तस्थुः । ततो ऽत्र कामावचराः सुवक्त्राः सुगन्धपुष्पाक्षतलाजतोयैः । सौवर्णकुम्भैश् च सगीतवाद्यैस् तस्याभिषेकं सफलं प्रचक्रुः

iti tuṣṭāḥ sarve ca devagaṇāḥ prāñjalayas tatraiva tasthuḥ | tato 'tra kāmāvacarāḥ suvaktrāḥ sugandhapuṣpākṣatalājatoyaiḥ / sauvarṇakumbhaiś ca sagītavādyais tasyābhiṣekaṃ saphalaṃ pracakruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तथागतो महानन्दः सर्वसत्त्वानां धर्मं देशयामीति ततः समुत्थाय चरितुं प्रचक्राम । अथ मारो भगवन्तं समेत्योवाच । परिनिर्वातु बुद्धः संश् चित्तसंकल्पवर्जितः । महान्तो मुनयः प्राज्ञा निर्वाणं हि ययुर् व्रतैः

atha tathāgato mahānandaḥ sarvasattvānāṃ dharmaṃ deśayāmīti tataḥ samutthāya carituṃ pracakrāma | atha māro bhagavantaṃ sametyovāca | parinirvātu buddhaḥ saṃś cittasaṃkalpavarjitaḥ / mahānto munayaḥ prājñā nirvāṇaṃ hi yayur vrataiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्ते ऽथ मारे ऽस्मिन् भगवांस् तम् उवाच सः । अहं तावन् न पापीयन्न् आगमिष्यामि निर्वृतिम्

evam ukte 'tha māre 'smin bhagavāṃs tam uvāca saḥ / ahaṃ tāvan na pāpīyann āgamiṣyāmi nirvṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावन् न भिक्षवो धीरा दान्ताः प्राज्ञा विशारदाः । आर्यज्ञानप्रसंबोधा भविष्यन्ति बहुश्रुताः

yāvan na bhikṣavo dhīrā dāntāḥ prājñā viśāradāḥ / āryajñānaprasaṃbodhā bhaviṣyanti bahuśrutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावन् न त्रीणि रत्नानि लोके संप्रथितानि च । दानपारादिभिः शक्ता बोधिसत्त्वा जितार्थिनः

yāvan na trīṇi ratnāni loke saṃprathitāni ca / dānapārādibhiḥ śaktā bodhisattvā jitārthinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यन्ति न मे यावद् बोधिप्राप्ता जितारयः । तावत् पापिष्ठ यास्यामि निर्वाणं न क्षयान्तकृत्

bhaviṣyanti na me yāvad bodhiprāptā jitārayaḥ / tāvat pāpiṣṭha yāsyāmi nirvāṇaṃ na kṣayāntakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्ते ऽथ शाक्येन्द्रे ऽधोमुखः कुसुमायुधः । हतो ऽहम् इति काष्ठेन विषसाद महीं लिखन्

evam ukte 'tha śākyendre 'dhomukhaḥ kusumāyudhaḥ / hato 'ham iti kāṣṭhena viṣasāda mahīṃ likhan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मारकन्यकाः पितरं विषादवन्तं दृष्ट्वा सहसैत्य प्रत्यभाषन्त । दुर्मनासि कथं तात प्रोच्यतां यद्य् असौ नरः । रागपाशेन तं बद्ध्वा कुञ्जरं वानयामहे

atha mārakanyakāḥ pitaraṃ viṣādavantaṃ dṛṣṭvā sahasaitya pratyabhāṣanta | durmanāsi kathaṃ tāta procyatāṃ yady asau naraḥ / rāgapāśena taṃ baddhvā kuñjaraṃ vānayāmahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनयित्वा च तं शीघ्रं करिष्यामि वशं तव । तात मा गा विषादं तं नरो ऽयं किम् अतो भयम्

ānayitvā ca taṃ śīghraṃ kariṣyāmi vaśaṃ tava / tāta mā gā viṣādaṃ taṃ naro 'yaṃ kim ato bhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार आह । अर्हन् स सुगतो लोके न रागस्य वशं व्रजेत् । विषयं मे व्यतिक्रान्तं तस्माच् छोचाम्य् अहं भृशम्

māra āha | arhan sa sugato loke na rāgasya vaśaṃ vrajet / viṣayaṃ me vyatikrāntaṃ tasmāc chocāmy ahaṃ bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् ताः स्त्रीचापल्याद् अविदितप्रभावा बोधिसत्त्वस्य प्रभूतयौवनमत्तकाशिन्यः पितुर् वचनम् अनुश्रुत्य बोधिसत्त्वम् उपसंक्रान्तास् तन्मनः संक्षोभयितुं प्रचक्रमिरे । बभाष शक्येन्द्रम् अनिन्दिताधरा विलासिनी तं मधुरप्रलापिनी । स्तनौ प्रकाश्य द्विपकुम्भनिर्जितौ मुखेन चन्द्रं कमलं च हासिनी

tatas tāḥ strīcāpalyād aviditaprabhāvā bodhisattvasya prabhūtayauvanamattakāśinyaḥ pitur vacanam anuśrutya bodhisattvam upasaṃkrāntās tanmanaḥ saṃkṣobhayituṃ pracakramire | babhāṣa śakyendram aninditādharā vilāsinī taṃ madhurapralāpinī / stanau prakāśya dvipakumbhanirjitau mukhena candraṃ kamalaṃ ca hāsinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः सौम्यवपुश् च कान्तम् । एतांश् च हित्वा तपसा किमर्थं रमस्व कामं मम काम्यदेहे

ekātapatraṃ jagataḥ prabhutvaṃ navaṃ vayaḥ saumyavapuś ca kāntam / etāṃś ca hitvā tapasā kimarthaṃ ramasva kāmaṃ mama kāmyadehe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्या सुरामा मृगशावकाक्षी शनैः शनैस् तं मदविह्वलाङ्गी । गत्या जयन्ती गजराजहंसौ किंचिद् विहस्याथ मुनिं बभाषे

anyā surāmā mṛgaśāvakākṣī śanaiḥ śanais taṃ madavihvalāṅgī / gatyā jayantī gajarājahaṃsau kiṃcid vihasyātha muniṃ babhāṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौवर्णमुक्ताभरणाङ्गभूषं त्वदर्थम् एवेह बिभर्मि राजन् । प्रभुङ्क्ष्व कामं तपसः फलं तत् कामे प्रसक्ता मुनयो ह्य् अटन्ते

sauvarṇamuktābharaṇāṅgabhūṣaṃ tvadartham eveha bibharmi rājan / prabhuṅkṣva kāmaṃ tapasaḥ phalaṃ tat kāme prasaktā munayo hy aṭante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आच्छाद्य वस्त्रेण मुखार्धभागं निबध्य दृष्टिं मुनिवंशकेतौ । तस्थौ तदग्रे किम् अपि प्रवक्तुं विकाशयन्ती कमलं सलीला

ācchādya vastreṇa mukhārdhabhāgaṃ nibadhya dṛṣṭiṃ munivaṃśaketau / tasthau tadagre kim api pravaktuṃ vikāśayantī kamalaṃ salīlā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकानुकम्पा तव चेन् मतं स्याद् विहाय मातापितरौ च मित्रान् । वने वसंस् त्वं कम् इवोद्धरिष्येर् इति प्रगल्भं मनसीव तस्याः

lokānukampā tava cen mataṃ syād vihāya mātāpitarau ca mitrān / vane vasaṃs tvaṃ kam ivoddhariṣyer iti pragalbhaṃ manasīva tasyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्वन्ति भावानि मुनिं विजेतुं यथा यथा ताः स्म विलासवत्यः । तस्थौ निरीहे निरहंकृतौ च तथा तथासौ स्तिमितायताक्षः

kurvanti bhāvāni muniṃ vijetuṃ yathā yathā tāḥ sma vilāsavatyaḥ / tasthau nirīhe nirahaṃkṛtau ca tathā tathāsau stimitāyatākṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एता मुनेर् भावविदर्शयन्त्यो मनो ऽथ हर्तुं न च शक्नुवन्त्यः । तपोऽपराधाज् जरसा निपीतं वपुर् विरूपं तमसाभिजग्मुः

etā muner bhāvavidarśayantyo mano 'tha hartuṃ na ca śaknuvantyaḥ / tapo'parādhāj jarasā nipītaṃ vapur virūpaṃ tamasābhijagmuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् ताः पितुर् अन्तिकं गत्वैवम् आहुः । सत्यं वदसि नस् तात न रागेण स नीयते । विषयं नो व्यतिक्रान्तं वयं शोचामहे ऽपि तत्

tatas tāḥ pitur antikaṃ gatvaivam āhuḥ | satyaṃ vadasi nas tāta na rāgeṇa sa nīyate / viṣayaṃ no vyatikrāntaṃ vayaṃ śocāmahe 'pi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् साधु नस् तातेदम् जराजर्जरशरीरम् अन्तर्धापय । मार आह । नाहं पश्यामि तं लोके पुरुषं सचराचरे । बुद्धस्य यो ह्य् अधिष्ठानं शक्नुयात् कर्तुम् अन्यथा

tat sādhu nas tātedam jarājarjaraśarīram antardhāpaya | māra āha | nāhaṃ paśyāmi taṃ loke puruṣaṃ sacarācare / buddhasya yo hy adhiṣṭhānaṃ śaknuyāt kartum anyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं गत्वा त्वरितं यूयं प्रार्थयध्वं गुणाम्बुधिम् । स वः पौराणकं कायं करिष्यति यथामतम्

taṃ gatvā tvaritaṃ yūyaṃ prārthayadhvaṃ guṇāmbudhim / sa vaḥ paurāṇakaṃ kāyaṃ kariṣyati yathāmatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तास् तथागतं प्रार्थयित्वा लब्धपौराणाधिकसुन्दरदेहाः स्वभवनं ययुः । अथ दुर्दिने संजाते मुचिलिन्दनागराजः स्वभवनान् निष्क्रम्य भगवतः काये शीतार्तं मा भूद् इति सप्तभिः फणैर् आच्छाद्य दुर्दिने व्यतिक्रान्ते तथागतं प्रणम्य स्वभवनं जगाम । ततश् चरकपरिव्राजकवृद्धश्रावकगौतमनिर्ग्रन्थाजीविकादयस् तं तथागतं न्यग्रोधमूलस्थं प्रणिपत्योचुः । अपि भगवता गौतमेनैतत् सप्ताहदुर्दिनं सम्यक् सुखेन व्यतिनामितम् इति । भगवान् आह । सुखं विवेकतुष्टस्य सदा शान्तौ स्थितस्य च । सुखं विरागतो लोके पापानां समतिक्रमात्

tatas tās tathāgataṃ prārthayitvā labdhapaurāṇādhikasundaradehāḥ svabhavanaṃ yayuḥ | atha durdine saṃjāte mucilindanāgarājaḥ svabhavanān niṣkramya bhagavataḥ kāye śītārtaṃ mā bhūd iti saptabhiḥ phaṇair ācchādya durdine vyatikrānte tathāgataṃ praṇamya svabhavanaṃ jagāma | tataś carakaparivrājakavṛddhaśrāvakagautamanirgranthājīvikādayas taṃ tathāgataṃ nyagrodhamūlasthaṃ praṇipatyocuḥ | api bhagavatā gautamenaitat saptāhadurdinaṃ samyak sukhena vyatināmitam iti | bhagavān āha | sukhaṃ vivekatuṣṭasya sadā śāntau sthitasya ca / sukhaṃ virāgato loke pāpānāṃ samatikramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तथागतो ध्यानसुखवेदी तारायणमूले तस्थौ । तन्मुहूर्ते त्रपुषभल्लिकौ वणिजौ विविधपण्यं गृहीत्वा दक्षिणापथाद् उत्तरापथं गच्छन्तौ काषायसंवृतशान्तदेहं तथागतं पश्यन्तौ प्रहर्षजातौ तत्पादौ शिरसाभिवन्द्य मधुपायसपूर्णपिण्डपात्रं तस्मै प्रददतुः । अथ तथागतस्य भोजनकालं ज्ञात्वा चत्वारो महाराजानः सपरिवाराः पुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनतूर्यताडावचरसंगीतकैः पूजां कृत्वा सर्पिमण्डपात्राणि प्रयच्छन्ति स्म । अथ भगवांस् तानि पात्राणि प्रतिगृह्य मङ्गलवाक्यपूर्वं तान् उवाच । श्रीर् वो ऽस्तु दक्षिणे हस्ते श्रीर् वो वामकरे स्थिता । श्रीर् वो ऽस्तु सर्वलोकेषु मालेव शिरसि स्थिता

tatas tathāgato dhyānasukhavedī tārāyaṇamūle tasthau | tanmuhūrte trapuṣabhallikau vaṇijau vividhapaṇyaṃ gṛhītvā dakṣiṇāpathād uttarāpathaṃ gacchantau kāṣāyasaṃvṛtaśāntadehaṃ tathāgataṃ paśyantau praharṣajātau tatpādau śirasābhivandya madhupāyasapūrṇapiṇḍapātraṃ tasmai pradadatuḥ | atha tathāgatasya bhojanakālaṃ jñātvā catvāro mahārājānaḥ saparivārāḥ puṣpadhūpagandhamālyavilepanatūryatāḍāvacarasaṃgītakaiḥ pūjāṃ kṛtvā sarpimaṇḍapātrāṇi prayacchanti sma | atha bhagavāṃs tāni pātrāṇi pratigṛhya maṅgalavākyapūrvaṃ tān uvāca | śrīr vo 'stu dakṣiṇe haste śrīr vo vāmakare sthitā / śrīr vo 'stu sarvalokeṣu māleva śirasi sthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्ति कुर्वन्तु वो देवास् तिष्ठतां गच्छतां पथि । मतिर् धर्मे सदा भूयात् पापे म भूत् कदा चन

svasti kurvantu vo devās tiṣṭhatāṃ gacchatāṃ pathi / matir dharme sadā bhūyāt pāpe ma bhūt kadā cana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लब्धार्थाः सततं यूयं नीरोगाः परमायुषः । अनेन कर्मणा बौद्धा भवन्तु सुगतात्मजाः

labdhārthāḥ satataṃ yūyaṃ nīrogāḥ paramāyuṣaḥ / anena karmaṇā bauddhā bhavantu sugatātmajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुत्वा मुनेर् वाक्यं चित्तपद्मप्रकाशिकाः । बुद्धे धर्मे च संघे च ते नित्यम् शरणं ययुः

iti śrutvā muner vākyaṃ cittapadmaprakāśikāḥ / buddhe dharme ca saṃghe ca te nityam śaraṇaṃ yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तथागतस्यैतद् अभवत् । दुष्करेण मया बोधिः प्राप्तेयं परमार्थतः । देशयेयं परेभ्यश् चेन् न ते जानन्त्य् अलं ततः

atha tathāgatasyaitad abhavat | duṣkareṇa mayā bodhiḥ prāpteyaṃ paramārthataḥ / deśayeyaṃ parebhyaś cen na te jānanty alaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति निश्चित्य सारज्ञस् तूष्णीभावं ययौ मुनिः । मूर्खानां मण्डले संस्थो मौनत्वाद् विप्रशोभते

iti niścitya sārajñas tūṣṇībhāvaṃ yayau muniḥ / mūrkhānāṃ maṇḍale saṃstho maunatvād vipraśobhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खलु शिखी ब्राह्मणस् तथागतरश्मिसंचोदितः सार्धं शक्रादिदेवगणै रात्रौ दिव्यावभासेनावभास्य तथागतम् अभिवन्द्य च धर्मदेशनतायै प्रार्थयामास । मोहान्धे भगवांल् लोके प्रज्ञादीपं प्रदीपय । क्षुत्पिपासाहते लोके धर्मामृतं प्रवर्षय

atha khalu śikhī brāhmaṇas tathāgataraśmisaṃcoditaḥ sārdhaṃ śakrādidevagaṇai rātrau divyāvabhāsenāvabhāsya tathāgatam abhivandya ca dharmadeśanatāyai prārthayāmāsa | mohāndhe bhagavāṃl loke prajñādīpaṃ pradīpaya / kṣutpipāsāhate loke dharmāmṛtaṃ pravarṣaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो बोधिं समासाद्य दुष्करेणैव तापसा । ध्यानसुखेषु लीनो ऽसि लोको ऽयम् प्रलयं व्रजेत्

yato bodhiṃ samāsādya duṣkareṇaiva tāpasā / dhyānasukheṣu līno 'si loko 'yam pralayaṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तथागतस् तम् शिखिनं ब्राह्मणं तूष्णीभावेनाधिवासयति स्म । तस्मिन्न् एव समये मागधानां पापाचारत्वान् महोत्पातम् उदपादि । पुनर् अपि शिखी ब्राह्मणस् तथागतम् एतद् अवोचत् । भगवन् मगधे देशे महोत्पातसमाकुलाः । भवन्ति विकला लोका भूतयक्षैर् उपद्रुताः

atha tathāgatas tam śikhinaṃ brāhmaṇaṃ tūṣṇībhāvenādhivāsayati sma | tasminn eva samaye māgadhānāṃ pāpācāratvān mahotpātam udapādi | punar api śikhī brāhmaṇas tathāgatam etad avocat | bhagavan magadhe deśe mahotpātasamākulāḥ / bhavanti vikalā lokā bhūtayakṣair upadrutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां पापाग्निशान्तये धर्मामृतं प्रवर्षय । यथापूर्वं प्रतिज्ञातं साफल्यं कुरु सांप्रतम्

teṣāṃ pāpāgniśāntaye dharmāmṛtaṃ pravarṣaya / yathāpūrvaṃ pratijñātaṃ sāphalyaṃ kuru sāṃpratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भगवांस् तं सर्वावन्तं लोकधातुं बुद्धचक्षुषावलोकयन्न् अधमोत्तममध्यमां लोकस्थितिं दृष्ट्वा देशयेयं वा न वेति विचिन्तयन् करुणया संचोदितः शिखिने ब्राह्मणाय धर्मदेशनतया स्वीकृतवान् धर्मं देशयिष्यामीति । ततः शिखी ब्राह्मणः प्रमुदितमना मुनेश् चरणौ वन्दित्वा स्वभवनं ययौ । अथ बोधिवृक्षदेवता प्रणम्यैवम् आह । क्व भगवन् धर्मचक्रं प्रवर्तयिष्यसीति । तथागत आह । वाराणस्यां मृगदाव इति । कुतः । काशी पुण्यवती भूमिः सुभिक्षा सुजनाश्रया । यत्र देवाः सदा सन्त्य् अप्य् अमरा मर्तुम् इच्छया

atha bhagavāṃs taṃ sarvāvantaṃ lokadhātuṃ buddhacakṣuṣāvalokayann adhamottamamadhyamāṃ lokasthitiṃ dṛṣṭvā deśayeyaṃ vā na veti vicintayan karuṇayā saṃcoditaḥ śikhine brāhmaṇāya dharmadeśanatayā svīkṛtavān dharmaṃ deśayiṣyāmīti | tataḥ śikhī brāhmaṇaḥ pramuditamanā muneś caraṇau vanditvā svabhavanaṃ yayau | atha bodhivṛkṣadevatā praṇamyaivam āha | kva bhagavan dharmacakraṃ pravartayiṣyasīti | tathāgata āha | vārāṇasyāṃ mṛgadāva iti | kutaḥ | kāśī puṇyavatī bhūmiḥ subhikṣā sujanāśrayā / yatra devāḥ sadā santy apy amarā martum icchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च । तत्र प्रवर्तितं चक्रं पूर्वबुद्धैस् तथागतैः । अनागताश् च तत्रैव वर्तयिष्यन्ति धर्मकम्

api ca | tatra pravartitaṃ cakraṃ pūrvabuddhais tathāgataiḥ / anāgatāś ca tatraiva vartayiṣyanti dharmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वाराणसीं गमिष्यामीति प्रस्थितं तथागतम् आजीवको दृष्ट्वा प्रणामं कृतवान् । तेनैव सार्धं विविधां संमोदनां कथां कृत्वा भगवतः क्व गमनाभिप्रायम् इत्य् अभ्यनुयुक्तस् तथगतश् चैनम् अवोचत् । वाराणसीं गमिष्यामि गत्वा वै योगिनां पुरिम् । अन्धभूतस्य लोकस्य धर्मोल्कां संप्रकाशये

tato vārāṇasīṃ gamiṣyāmīti prasthitaṃ tathāgatam ājīvako dṛṣṭvā praṇāmaṃ kṛtavān | tenaiva sārdhaṃ vividhāṃ saṃmodanāṃ kathāṃ kṛtvā bhagavataḥ kva gamanābhiprāyam ity abhyanuyuktas tathagataś cainam avocat | vārāṇasīṃ gamiṣyāmi gatvā vai yogināṃ purim / andhabhūtasya lokasya dharmolkāṃ saṃprakāśaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गच्छ गौतमेत्य् उत्थाय स आजीवको दक्षिणाभिमुखः प्रक्रान्तः । तथागतो ऽपि वाराणसीम् अभिगच्छन् गङ्गामहानदीं विहायसा तीर्त्वानुपूर्वेण जनपदचारिकां चरन् पात्रचीवरम् आदाय वाराणसीं महानगरीं पिण्डाय प्राविक्षत् । तस्यां पिण्डाय चरित्वा कृतभक्त ऋषिपतने मृगदावे देवताभिः प्रज्ञप्तरत्नसिंहासने पर्यङ्कम् आभुज्य समाधिस्तिमितविग्रहस् तस्थौ । ततः पञ्चका भद्रवर्गीया भिक्षवस् तथागतस्य पादौ शिरोभिर् वन्द्य प्राञ्जलयो निषेदुः । अथ तथागतदेहाद् रश्मिर् निश्चरन् सर्वावन्तं लोकधातुम् अवभास्य संचोदयति स्म । मानुषं दुर्लभं प्राप्य क्षणसंपत् सुदुर्लभा । तथागतस्य चोत्पत्तिर् उदुम्बरसुदुर्लभा

gaccha gautamety utthāya sa ājīvako dakṣiṇābhimukhaḥ prakrāntaḥ | tathāgato 'pi vārāṇasīm abhigacchan gaṅgāmahānadīṃ vihāyasā tīrtvānupūrveṇa janapadacārikāṃ caran pātracīvaram ādāya vārāṇasīṃ mahānagarīṃ piṇḍāya prāvikṣat | tasyāṃ piṇḍāya caritvā kṛtabhakta ṛṣipatane mṛgadāve devatābhiḥ prajñaptaratnasiṃhāsane paryaṅkam ābhujya samādhistimitavigrahas tasthau | tataḥ pañcakā bhadravargīyā bhikṣavas tathāgatasya pādau śirobhir vandya prāñjalayo niṣeduḥ | atha tathāgatadehād raśmir niścaran sarvāvantaṃ lokadhātum avabhāsya saṃcodayati sma | mānuṣaṃ durlabhaṃ prāpya kṣaṇasaṃpat sudurlabhā / tathāgatasya cotpattir udumbarasudurlabhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य काशीं गतो बुद्धो लोकानां दुःखशान्तये । तद् वो धर्मे मतिः कार्या समायातात्र सत्वरम्

adya kāśīṃ gato buddho lokānāṃ duḥkhaśāntaye / tad vo dharme matiḥ kāryā samāyātātra satvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः समन्ताद् दिग्भ्यः पूर्वप्रणिधानसमन्वागता बोधिसत्त्वगणाः शक्रब्रह्मादिलोकपालाः सुरासुरयक्षगन्धर्वगरुडकिन्नरमहोरगनागराजमनुष्याश् च स्वस्वभवनाद् आगत्य तथागतस्य महतीं पूजां प्रकुर्वन्तश् चरणयोर् निपत्य भगवन्तम् अभिसंमुखास् तत्रैव तस्थुः । ततो धर्मचक्रप्रवर्तनो नाम बोधिसत्त्वो भगवन्तं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य सर्वरत्नमयं सहस्रारं नानासुगन्धिपुष्पदामसंयुक्तं तथागतपूजार्थम् उपनामय्य कृताञ्जलिपुटो धर्मचक्रप्रवर्तनायैनं प्रार्थयामास । भगवन् मुनिशार्दूल जितमार जिनर्षभ । पूरय धर्मशङ्खां च कुतीर्थमृगभीतये

tataḥ samantād digbhyaḥ pūrvapraṇidhānasamanvāgatā bodhisattvagaṇāḥ śakrabrahmādilokapālāḥ surāsurayakṣagandharvagaruḍakinnaramahoraganāgarājamanuṣyāś ca svasvabhavanād āgatya tathāgatasya mahatīṃ pūjāṃ prakurvantaś caraṇayor nipatya bhagavantam abhisaṃmukhās tatraiva tasthuḥ | tato dharmacakrapravartano nāma bodhisattvo bhagavantaṃ pradakṣiṇīkṛtya praṇamya sarvaratnamayaṃ sahasrāraṃ nānāsugandhipuṣpadāmasaṃyuktaṃ tathāgatapūjārtham upanāmayya kṛtāñjalipuṭo dharmacakrapravartanāyainaṃ prārthayāmāsa | bhagavan muniśārdūla jitamāra jinarṣabha / pūraya dharmaśaṅkhāṃ ca kutīrthamṛgabhītaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् त्वं पूर्वादिभिः पूर्वं प्रणिधिं कृतवान् इति । बुद्धो भवेयं लोकेषु सत्त्वदुःखप्रशान्तये

yas tvaṃ pūrvādibhiḥ pūrvaṃ praṇidhiṃ kṛtavān iti / buddho bhaveyaṃ lokeṣu sattvaduḥkhapraśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् कुरु भगवन् नाथ प्रतिज्ञायाश् च पूरणम् । नो चेद् भगवांश् छास्ता भवदुःखाकुलं जगत्

tat kuru bhagavan nātha pratijñāyāś ca pūraṇam / no ced bhagavāṃś chāstā bhavaduḥkhākulaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपंकरप्रसादेन बुद्धो भवसि सांप्रतम् । दुःखाग्निदीपितं लोकं दृष्ट्वामृतं प्रवर्षय

dīpaṃkaraprasādena buddho bhavasi sāṃpratam / duḥkhāgnidīpitaṃ lokaṃ dṛṣṭvāmṛtaṃ pravarṣaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माद्या लोकपालाश् च श्रोतुकामाः समागताः । दुःखमूलप्रहाणाय धर्मचक्रं प्रवर्तय

brahmādyā lokapālāś ca śrotukāmāḥ samāgatāḥ / duḥkhamūlaprahāṇāya dharmacakraṃ pravartaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथावोचन् महाबौद्धः शाक्यसिंहो दयोदधिः । पर्षदं च समालोक्य भिक्षून् आलभ्य पञ्चकान्

athāvocan mahābauddhaḥ śākyasiṃho dayodadhiḥ / parṣadaṃ ca samālokya bhikṣūn ālabhya pañcakān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्याबीजसंभूतः स्कन्धाङ्कुरः प्ररोहति । पुण्यपापरसं पीत्वा भववृक्षो महान् भवेत्

avidyābījasaṃbhūtaḥ skandhāṅkuraḥ prarohati / puṇyapāparasaṃ pītvā bhavavṛkṣo mahān bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य फलं महत् स्वादु परिणामं विषायते । तद् एवं विषफलं ज्ञात्वा त्यक्तव्यं दूरतो बुधैः

tasya phalaṃ mahat svādu pariṇāmaṃ viṣāyate / tad evaṃ viṣaphalaṃ jñātvā tyaktavyaṃ dūrato budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषवृक्षाङ्कुरं दग्धुं बीजम् एव प्रदह्यताम् । अविद्याबीजदग्धेन भवान् मुक्तिर् भवेद् ध्रुवम्

viṣavṛkṣāṅkuraṃ dagdhuṃ bījam eva pradahyatām / avidyābījadagdhena bhavān muktir bhaved dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एवं भगवान् बुद्धः पुरुषदम्यसारथिः । धर्मचक्रं प्रवर्त्याथ पुनर् धर्मं दिदेश सः

ity evaṃ bhagavān buddhaḥ puruṣadamyasārathiḥ / dharmacakraṃ pravartyātha punar dharmaṃ dideśa saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रावकाणां चतुःसत्यम् आर्यम् अष्टाङ्गमार्गिकम् । आदाव् अन्ते च मध्ये च कल्याणं ब्रह्मचर्यकम्

śrāvakāṇāṃ catuḥsatyam āryam aṣṭāṅgamārgikam / ādāv ante ca madhye ca kalyāṇaṃ brahmacaryakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रहर्षाद् इव साचलाचला मही चकम्पे निभृतार्णवांशुका । वितस्तनुः खे सुरदुन्दुभिस्वना दिशः प्रसादाभरणाश् चकाशिरे

tataḥ praharṣād iva sācalācalā mahī cakampe nibhṛtārṇavāṃśukā / vitastanuḥ khe suradundubhisvanā diśaḥ prasādābharaṇāś cakāśire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसक्तमन्दस्तनिताः प्रहासिनस् तडित्पिनद्धाश् च घनाः समन्ततः । परस्पराश्लेषविकीर्णरेणुभिः प्रसक्तम् एनं कुसुमैर् अवाकिरन्

prasaktamandastanitāḥ prahāsinas taḍitpinaddhāś ca ghanāḥ samantataḥ / parasparāśleṣavikīrṇareṇubhiḥ prasaktam enaṃ kusumair avākiran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्वहन् धीरगतिः समीरणः सुगन्धि नानाद्रुमपुष्पजं रजः । मुदा प्रवृत्तैर् अविभक्तभक्तिभिस् तम् अर्चयामास कृशांशुकैर् इव

samudvahan dhīragatiḥ samīraṇaḥ sugandhi nānādrumapuṣpajaṃ rajaḥ / mudā pravṛttair avibhaktabhaktibhis tam arcayāmāsa kṛśāṃśukair iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सर्वावते धातौ बभूवुर् ब्रह्मचारिणः । बुद्धस्य वचनं श्रुत्वा बुद्धधर्मपरायणाः

atha sarvāvate dhātau babhūvur brahmacāriṇaḥ / buddhasya vacanaṃ śrutvā buddhadharmaparāyaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सर्वे समुत्थाय पुजां कृत्वा जगद्गुरोः । सनाथं स्याज् जगच् चाद्य इति प्रोक्ता ययुर् मुदा

tataḥ sarve samutthāya pujāṃ kṛtvā jagadguroḥ / sanāthaṃ syāj jagac cādya iti proktā yayur mudā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.