Narayana: Hitopadesa 1

तद् एतेषाम् अस्मत्-पुत्राणां नीति-शास्त्रोपदेशाय भवन्तः प्रमाणम् इत्य् उक्त्वा तस्य विष्णु-शर्मणो करे बहुमान-पुरःसरं पुत्रान् समर्पितवान् ॥ --ओ)०(ओ-- इ। मित्र-लाभः अथ प्रासाद-पृष्ठे सुखोपविष्टानां राजपुत्राणां पुरस्तात् प्रस्ताव-क्रमेण पण्डितो ऽब्रवीत्-भो राज-पुत्राः शृणुत- काव्य-शास्त्र-विनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन तु मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा

tad eteṣām asmat-putrāṇāṃ nīti-śāstropadeśāya bhavantaḥ pramāṇam ity uktvā tasya viṣṇu-śarmaṇo kare bahumāna-puraḥsaraṃ putrān samarpitavān // --o)0(o-- i. mitra-lābhaḥ atha prāsāda-pṛṣṭhe sukhopaviṣṭānāṃ rājaputrāṇāṃ purastāt prastāva-krameṇa paṇḍito 'bravīt-bho rāja-putrāḥ śṛṇuta- kāvya-śāstra-vinodena kālo gacchati dhīmatām | vyasanena tu mūrkhāṇāṃ nidrayā kalahena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् भवतां विनोदाय काक-कूर्मादीनां विचित्रां कथां कथयिष्यामि । राज-पुत्रैर् उक्तम्-आर्य ! कथ्यतां । विष्णु-शर्मोवाच-शृणुत यूयम् । सम्प्रति मित्र-लाभः प्रस्तूयते । यस्यायम् आद्यः श्लोकः- असाधना वित्त-हीना बुद्धिमन्तः सुहृन्-मताः । साधयन्त्य् आशु कार्याणि काक-कूर्म-मृगाखुवत्

tad bhavatāṃ vinodāya kāka-kūrmādīnāṃ vicitrāṃ kathāṃ kathayiṣyāmi | rāja-putrair uktam-ārya ! kathyatāṃ | viṣṇu-śarmovāca-śṛṇuta yūyam | samprati mitra-lābhaḥ prastūyate | yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ- asādhanā vitta-hīnā buddhimantaḥ suhṛn-matāḥ | sādhayanty āśu kāryāṇi kāka-kūrma-mṛgākhuvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजपुत्रा ऊचुः-कथम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्-अस्ति गोदावरी-तीरे विशालः शाल्मली-तरुः । तत्र नाना-दिग्-देशाद् आगत्य रात्रौ पक्षिणो निवसन्ति । अथ कदाचिद् अवसन्नायां रात्रौ अस्ताचल-चूडावलम्बिनि भगवति कुमुदिनी-नायके चन्द्रमसि । लघुपतन-नामा वायसः प्रबुद्धः कृतान्तम् इव द्वितीयम् अटन्तं पाश-हस्तं व्याघम् अपश्यत् । तम् आलोक्याचिन्तयत्-अद्य प्रातर् एवानिष्ट-दर्शनं जातम् । न जाने किम् अनभिमतं दर्शयिष्यति । इत्य् उक्त्वा तद् अनुसरण-क्रमेण व्याकुलश् चलति । यतः- शोक-स्थान-सहस्राणि भय-स्थान-शतानि च । दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम्

rājaputrā ūcuḥ-katham etat ? so 'bravīt-asti godāvarī-tīre viśālaḥ śālmalī-taruḥ | tatra nānā-dig-deśād āgatya rātrau pakṣiṇo nivasanti | atha kadācid avasannāyāṃ rātrau astācala-cūḍāvalambini bhagavati kumudinī-nāyake candramasi | laghupatana-nāmā vāyasaḥ prabuddhaḥ kṛtāntam iva dvitīyam aṭantaṃ pāśa-hastaṃ vyāgham apaśyat | tam ālokyācintayat-adya prātar evāniṣṭa-darśanaṃ jātam | na jāne kim anabhimataṃ darśayiṣyati | ity uktvā tad anusaraṇa-krameṇa vyākulaś calati | yataḥ- śoka-sthāna-sahasrāṇi bhaya-sthāna-śatāni ca | divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च-विषयिणाम् इदम् अवश्यं कर्तव्यम् । उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं किम् अद्य सुकृतं कृतम् । आयुषः खण्डम् आदाय रविर् अस्तं गमिष्यति

anyac ca-viṣayiṇām idam avaśyaṃ kartavyam | utthāyotthāya boddhavyaṃ kim adya sukṛtaṃ kṛtam | āyuṣaḥ khaṇḍam ādāya ravir astaṃ gamiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तेन व्याधेन तण्डुल-कणान् विकीर्य जालं विस्तीर्णम् । स च तत्र प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः । अस्मिन्न् एव काले चित्रग्रीव-नामा कपोत-राजः स-परिवारो वियति विसर्पंस् तण्डुल-कणान् अवलोकयामास । ततः कपोत-राजस् तण्डुल-कण-लुब्धान् कपोतान् प्राह-कुतो ऽत्र निर्जने वने तण्डुल-कणानां सम्भवः । तन् निरूप्यतां तावत् । भद्रम् इदं न पश्यामि प्रायेणानेन तण्डुल-कण-लोभेनास्माभिर् अपि तथा भवितव्यम् । कङ्कणस्य तु लोभेन मग्नः पङ्के सुदुस्तरे । वृद्ध-व्याघ्रेण सम्प्राप्तः पथिकः सम्मृतः

atha tena vyādhena taṇḍula-kaṇān vikīrya jālaṃ vistīrṇam | sa ca tatra pracchanno bhūtvā sthitaḥ | asminn eva kāle citragrīva-nāmā kapota-rājaḥ sa-parivāro viyati visarpaṃs taṇḍula-kaṇān avalokayāmāsa | tataḥ kapota-rājas taṇḍula-kaṇa-lubdhān kapotān prāha-kuto 'tra nirjane vane taṇḍula-kaṇānāṃ sambhavaḥ | tan nirūpyatāṃ tāvat | bhadram idaṃ na paśyāmi prāyeṇānena taṇḍula-kaṇa-lobhenāsmābhir api tathā bhavitavyam | kaṅkaṇasya tu lobhena magnaḥ paṅke sudustare | vṛddha-vyāghreṇa samprāptaḥ pathikaḥ sammṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपोता ऊचुः-कथम् एतत् ? कथा १ सो ऽब्रवीत्-अहम् एकदा दक्षिणारण्ये चरन्न् अपश्यम् एको वृद्धो व्याघ्रः स्नातः कुश-हस्तः सरस्-तीरे ब्रूते-भो भो पन्थाः ! इदं सुवर्ण-कङ्कणं गृह्यताम् । ततो लोभाकृष्टेन केनचित् पान्थेन आलोचितम्-भाग्येन एतत् सम्भवति । किन्तु अस्मिन् आत्म-सन्देहे प्रवृत्तिर् न विधेया । यतः- अनिष्टाद् इष्ट-लाभेऽपि न गतिर् जायते शुभा । यत्रास्ते विष-संसर्गो ऽमृतं तद् अपि मृत्यवे

kapotā ūcuḥ-katham etat ? kathā 1 so 'bravīt-aham ekadā dakṣiṇāraṇye carann apaśyam eko vṛddho vyāghraḥ snātaḥ kuśa-hastaḥ saras-tīre brūte-bho bho panthāḥ ! idaṃ suvarṇa-kaṅkaṇaṃ gṛhyatām | tato lobhākṛṣṭena kenacit pānthena ālocitam-bhāgyena etat sambhavati | kintu asmin ātma-sandehe pravṛttir na vidheyā | yataḥ- aniṣṭād iṣṭa-lābhe'pi na gatir jāyate śubhā | yatrāste viṣa-saṃsargo 'mṛtaṃ tad api mṛtyave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किन्तु सर्वत्रार्थार्जन-प्रवृत्तौ सन्देह एव । तथा चोक्तम्- न संशयम् अनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति । संशयं पुनर् आरुह्य यदि जीवति पश्यति

kintu sarvatrārthārjana-pravṛttau sandeha eva | tathā coktam- na saṃśayam anāruhya naro bhadrāṇi paśyati | saṃśayaṃ punar āruhya yadi jīvati paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् निरूपयामि तावत् । प्रकाशं ब्रूते । कुत्र तव कङ्कणम् ? व्याघ्रो हस्तं प्रसार्य दर्शयति । पान्थो ऽवदत्-कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः ? व्याघ्र उवाच-शृणु रे पान्थ ! प्राग् एव यौवन-दशायाम् अहम् अतीव दुर्वृत्त आसम् । अनेक-गो-मानुषाणां वधाद् मे पुत्रा मृता दाराश् च । वंश-हीनश् चाहम् । ततः केनचिद् धार्मिकेणाहम् उपदिष्टः । दान-धर्मादिकं चरतु भवान् इति । तद्-उपदेशादि-दानीम् अहं स्नान-शीलो दाता वृद्धो गलित-नख-दन्तः न कथं विश्वास-भूमिः ? उक्तं च- इज्याऽध्ययन-दानानि तपः सत्यं धृतिः क्षमा । अलोभ इति मार्गो ऽयं धर्मस्याष्ट-विधः स्मृतः

tan nirūpayāmi tāvat | prakāśaṃ brūte | kutra tava kaṅkaṇam ? vyāghro hastaṃ prasārya darśayati | pāntho 'vadat-kathaṃ mārātmake tvayi viśvāsaḥ ? vyāghra uvāca-śṛṇu re pāntha ! prāg eva yauvana-daśāyām aham atīva durvṛtta āsam | aneka-go-mānuṣāṇāṃ vadhād me putrā mṛtā dārāś ca | vaṃśa-hīnaś cāham | tataḥ kenacid dhārmikeṇāham upadiṣṭaḥ | dāna-dharmādikaṃ caratu bhavān iti | tad-upadeśādi-dānīm ahaṃ snāna-śīlo dātā vṛddho galita-nakha-dantaḥ na kathaṃ viśvāsa-bhūmiḥ ? uktaṃ ca- ijyā'dhyayana-dānāni tapaḥ satyaṃ dhṛtiḥ kṣamā | alobha iti mārgo 'yaṃ dharmasyāṣṭa-vidhaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पूर्वश् चतुर्वर्गो दम्भार्थम् अपि सेव्यते । उत्तरस् तु चतुर्वर्गो महात्मन्य् एव तिष्ठति

tatra pūrvaś caturvargo dambhārtham api sevyate | uttaras tu caturvargo mahātmany eva tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मम चैतावान् लोभ-विरहः । येन स्व-हस्त-स्थम् अपि सुवर्ण-कङ्कणं यस्मै कस्मैचिद् दातुम् इच्छामि तथापि व्याघ्रो मानुषं खादतीति लोकापवादो दुर्निवारः । यतः- गतानुगतिको लोकः कुट्टनीम् उपदेशिनीम् । प्रमाणयति नो धर्मे यथा गोघ्नम् अपि द्विजम्

mama caitāvān lobha-virahaḥ | yena sva-hasta-stham api suvarṇa-kaṅkaṇaṃ yasmai kasmaicid dātum icchāmi tathāpi vyāghro mānuṣaṃ khādatīti lokāpavādo durnivāraḥ | yataḥ- gatānugatiko lokaḥ kuṭṭanīm upadeśinīm | pramāṇayati no dharme yathā goghnam api dvijam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया च धर्म-शास्त्राणि अधीतानि । शृणु- मरु-स्थल्यां यथा वृष्टिः क्षुधार्ते भोजनं तथा । दरिद्रे दीयते दानं सफलं पाण्डु-नन्दन

mayā ca dharma-śāstrāṇi adhītāni | śṛṇu- maru-sthalyāṃ yathā vṛṣṭiḥ kṣudhārte bhojanaṃ tathā | daridre dīyate dānaṃ saphalaṃ pāṇḍu-nandana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणा यथात्मनो ऽभीष्टा भूतानाम् अपि ते तथा । आत्मौपम्येन भूतानां दयां कुर्वन्ति साधवः

prāṇā yathātmano 'bhīṣṭā bhūtānām api te tathā | ātmaupamyena bhūtānāṃ dayāṃ kurvanti sādhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- प्रत्याख्याने च दाने च सुख-दुःखे प्रियाप्रिये । आत्मौपम्येन पुरुषः प्रमाणम् अधिगच्छति

aparaṃ ca- pratyākhyāne ca dāne ca sukha-duḥkhe priyāpriye | ātmaupamyena puruṣaḥ pramāṇam adhigacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- मातृवत् पर-दारेषु पर-द्रव्येषु लोष्ट्रवत् । आत्मवत् सर्व-भूतेषु यः पश्यति स पण्डितः

anyac ca- mātṛvat para-dāreṣu para-dravyeṣu loṣṭravat | ātmavat sarva-bhūteṣu yaḥ paśyati sa paṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं च अतीव-दुर्गतः । तेन तत् तुभ्यं दातुं स-यत्नो ऽहम् । तथा चोक्तम्- दरिद्रान् भर कौन्तेय मा प्रयच्छेश्वरे धनम् । व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किम् औषधैः

tvaṃ ca atīva-durgataḥ | tena tat tubhyaṃ dātuṃ sa-yatno 'ham | tathā coktam- daridrān bhara kaunteya mā prayaccheśvare dhanam | vyādhitasyauṣadhaṃ pathyaṃ nīrujasya kim auṣadhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत् च- दातव्यम् इति यद् दानं दीयतेऽनुपकारिणि । देशे काले च पात्रे च तद् दानं सात्त्विकं विदुः

anyat ca- dātavyam iti yad dānaṃ dīyate'nupakāriṇi | deśe kāle ca pātre ca tad dānaṃ sāttvikaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अत्र सरसि स्नात्वा सुवर्ण-कङ्कणम् इदं गृहाण । ततो यावद् असौ तद्-वचः-प्रतीतो लोभात् सरः स्नातुं प्रविष्टः, तावन् महा-पङ्के निमग्नः पलायितुम् अक्षमः । तं पङ्के पतितं दृष्ट्वा व्याघ्रो ऽवदत्-अहह महा-पङ्के पतितो ऽसि । अतस् त्वाम् अहम् उत्थापयामि । इत्य् उक्त्वा शनैः शनैर् उपगम्य तेन व्याघ्रेण धृतः स पान्थो ऽचिन्तयत्- न धर्म-शास्त्रं पठतीति कारणं न चापि वेदाध्ययनं दुरात्मनः । स्वभाव एवात्र तथातिरिच्यते यथा प्रकृत्या मधुरं गवां पयः

tad atra sarasi snātvā suvarṇa-kaṅkaṇam idaṃ gṛhāṇa | tato yāvad asau tad-vacaḥ-pratīto lobhāt saraḥ snātuṃ praviṣṭaḥ, tāvan mahā-paṅke nimagnaḥ palāyitum akṣamaḥ | taṃ paṅke patitaṃ dṛṣṭvā vyāghro 'vadat-ahaha mahā-paṅke patito 'si | atas tvām aham utthāpayāmi | ity uktvā śanaiḥ śanair upagamya tena vyāghreṇa dhṛtaḥ sa pāntho 'cintayat- na dharma-śāstraṃ paṭhatīti kāraṇaṃ na cāpi vedādhyayanaṃ durātmanaḥ | svabhāva evātra tathātiricyate yathā prakṛtyā madhuraṃ gavāṃ payaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- अवशेन्द्रिय-चित्तानां हस्ति-स्नानम् इव क्रिया । दुर्भगाभरण-प्रायो ज्ञानं भारः क्रियां विना

kiṃ ca- avaśendriya-cittānāṃ hasti-snānam iva kriyā | durbhagābharaṇa-prāyo jñānaṃ bhāraḥ kriyāṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् मया भद्रं न कृतम् । यद् अत्र मारात्मके विश्वासः कृतः । तथा चोक्तम्- नदीनां शस्त्र-पाणीनां नखिनां शृङ्गिणां तथा । विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राज-कुलेषु च

tan mayā bhadraṃ na kṛtam | yad atra mārātmake viśvāsaḥ kṛtaḥ | tathā coktam- nadīnāṃ śastra-pāṇīnāṃ nakhināṃ śṛṅgiṇāṃ tathā | viśvāso naiva kartavyaḥ strīṣu rāja-kuleṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- सर्वस्य हि परीक्ष्यन्ते स्वभावा नेतरे गुणाः । अतीत्य हि गुणान् सर्वान् स्वभावो मूर्ध्नि वर्तते

aparaṃ ca- sarvasya hi parīkṣyante svabhāvā netare guṇāḥ | atītya hi guṇān sarvān svabhāvo mūrdhni vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- स हि गगन-विहारी कल्मष-ध्वंस-कारी दश-शत-कर-धारी ज्योतिषां मध्य-चारी । विधुर् अपि विधि-योगाद् ग्रस्यते राहुणासौ लिखितम् अपि ललाटे प्रोज्झितं कः समर्थः

anyac ca- sa hi gagana-vihārī kalmaṣa-dhvaṃsa-kārī daśa-śata-kara-dhārī jyotiṣāṃ madhya-cārī | vidhur api vidhi-yogād grasyate rāhuṇāsau likhitam api lalāṭe projjhitaṃ kaḥ samarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति चिन्तयन्न् एवासौ व्याघ्रेण धृत्वा व्यापादितः खादितश् च । अतो ऽहं ब्रवीमि-कङ्कणस्य तु लोभेनेत्य् आदि । अत एव सर्वथाविचारितं कर्म न कर्तव्यम् इति । यतः- सुजीर्णम् अन्नं सुविचक्षणः सुतः सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः । सुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत् कृतं सुदीर्घ-कालेऽपि न याति विक्रियाम्

iti cintayann evāsau vyāghreṇa dhṛtvā vyāpāditaḥ khāditaś ca | ato 'haṃ bravīmi-kaṅkaṇasya tu lobhenety ādi | ata eva sarvathāvicāritaṃ karma na kartavyam iti | yataḥ- sujīrṇam annaṃ suvicakṣaṇaḥ sutaḥ suśāsitā strī nṛpatiḥ susevitaḥ | sucintya coktaṃ suvicārya yat kṛtaṃ sudīrgha-kāle'pi na yāti vikriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् वचनं श्रुत्वा कश्चित् कपोतः स-दर्पम् आह-आः ! किम् एवम् उच्यते ? वृद्धस्य वचनं ग्राह्यम् आपत्-काले ह्य् उपस्थिते । सर्वत्रैवं विचारे च भोजनेऽपि प्रवर्तताम्

etad vacanaṃ śrutvā kaścit kapotaḥ sa-darpam āha-āḥ ! kim evam ucyate ? vṛddhasya vacanaṃ grāhyam āpat-kāle hy upasthite | sarvatraivaṃ vicāre ca bhojane'pi pravartatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- शङ्काभिः सर्वम् आक्रान्तम् अन्नं पानं च भूतले । प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं न वा ?

yataḥ- śaṅkābhiḥ sarvam ākrāntam annaṃ pānaṃ ca bhūtale | pravṛttiḥ kutra kartavyā jīvitavyaṃ kathaṃ na vā ?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा चोक्तम्- ईर्ष्यी घृणी त्व् असन्तुष्टः क्रोधनो नित्य-शङ्कितः । पर-भाग्योपजीवी च षड् एते नित्य-दुःखिताः

yathā coktam- īrṣyī ghṛṇī tv asantuṣṭaḥ krodhano nitya-śaṅkitaḥ | para-bhāgyopajīvī ca ṣaḍ ete nitya-duḥkhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् छ्रुत्वा तण्डुल्-कण-लोभेन नभो-मण्डलाद् अवतीर्यस् अर्वे कपोतास् तत्रोपविष्टाः । यतः- सुमहान्त्य् अपि शास्त्राणि धारयन्तो बहु-श्रुताः । छेत्ताः संअयानां च क्लिश्यन्ते लोभ-मोहिताः

etac chrutvā taṇḍul-kaṇa-lobhena nabho-maṇḍalād avatīryas arve kapotās tatropaviṣṭāḥ | yataḥ- sumahānty api śāstrāṇi dhārayanto bahu-śrutāḥ | chettāḥ saṃayānāṃ ca kliśyante lobha-mohitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- लोभात् क्रोधः प्रभवति लोभात् कामः प्रजायते । लोभान् मोहश् च नाशश् च लोभः पापस्य कारणम्

anyac ca- lobhāt krodhaḥ prabhavati lobhāt kāmaḥ prajāyate | lobhān mohaś ca nāśaś ca lobhaḥ pāpasya kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- असंभवं हेम-मृगस्य जन्म तथापि रामो लुलुभे मृगाय । प्रायः समापन्न-विपत्ति-काले धियो ऽपि पुंसां मलिना भवन्ति

anyac ca- asaṃbhavaṃ hema-mṛgasya janma tathāpi rāmo lulubhe mṛgāya | prāyaḥ samāpanna-vipatti-kāle dhiyo 'pi puṃsāṃ malinā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तरं ते सर्वे जाल-निबद्धा बभूवुः, ततो यस्य वचनात् तत्रावलम्बितास् तं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति स्म । यतः, न गणस्याग्रतो गच्छेत् सिद्धे कार्ये समं फलम् । यदि कार्य-विपत्तिः स्यान् मुखरस् तत्र हन्यते

anantaraṃ te sarve jāla-nibaddhā babhūvuḥ, tato yasya vacanāt tatrāvalambitās taṃ sarve tiraskurvanti sma | yataḥ, na gaṇasyāgrato gacchet siddhe kārye samaṃ phalam | yadi kārya-vipattiḥ syān mukharas tatra hanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य तिरस्कारं श्रुत्वा चित्रग्रीव उवाच-नायम् अस्य दोषः, यतः आपदाम् आपतन्तीनां हितो ऽप्य् आयाति हेतुताम् । मातृ-जङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भी-भवति बन्धने

tasya tiraskāraṃ śrutvā citragrīva uvāca-nāyam asya doṣaḥ, yataḥ āpadām āpatantīnāṃ hito 'py āyāti hetutām | mātṛ-jaṅghā hi vatsasya stambhī-bhavati bandhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- स बन्धुर् यो विपन्नानाम् आपद्-उद्धरण-क्षमः । न तु भीत-परित्राण-वस्तूपालम्भ-पण्डितः

anyac ca- sa bandhur yo vipannānām āpad-uddharaṇa-kṣamaḥ | na tu bhīta-paritrāṇa-vastūpālambha-paṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपत्-काले विस्मय एव कापुरुष-लक्षणम् । तद् अत्र धैर्यम् अवलम्ब्य प्रतीकारश् चिन्त्यताम्, यतः- विपदि धैर्यम् अथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्य-पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचिर् व्यसनं श्रुतौ प्रकृति-सिद्धम् इदं हि महात्मनाम्

vipat-kāle vismaya eva kāpuruṣa-lakṣaṇam | tad atra dhairyam avalambya pratīkāraś cintyatām, yataḥ- vipadi dhairyam athābhyudaye kṣamā sadasi vākya-paṭutā yudhi vikramaḥ | yaśasi cābhirucir vyasanaṃ śrutau prakṛti-siddham idaṃ hi mahātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्पदि यस्य न हर्षो विपदि विषादो रणे च भीरुत्वम् । तं भुवन-त्रय-तिलकं जनयति जननी सुतं विरलम्

sampadi yasya na harṣo vipadi viṣādo raṇe ca bhīrutvam | taṃ bhuvana-traya-tilakaṃ janayati jananī sutaṃ viralam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- षड्-दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिम् इच्छता । निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घ-सूत्रता

anyac ca- ṣaḍ-doṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtim icchatā | nidrā tandrā bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrgha-sūtratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदानीम् अपि एवं क्रियताम्-सर्वैर् एकचित्तीभूय जालम् आदाय उड्डीयताम् । यतः- अल्पानाम् अपि वस्तूनां संहतिः कार्य-साधिका । तृणैर् गुणत्वम् आपन्नैर् बध्यन्ते मत्त-दन्तिनः

idānīm api evaṃ kriyatām-sarvair ekacittībhūya jālam ādāya uḍḍīyatām | yataḥ- alpānām api vastūnāṃ saṃhatiḥ kārya-sādhikā | tṛṇair guṇatvam āpannair badhyante matta-dantinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहतिः श्रेयसी पुंसां स्वकुलैर् अल्पकैर् अपि । तुषेणापि परित्यक्ता न प्ररोहन्ति तण्डुलाः

saṃhatiḥ śreyasī puṃsāṃ svakulair alpakair api | tuṣeṇāpi parityaktā na prarohanti taṇḍulāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति विचित्य पक्षिणः सर्वे जालम् आदाय उत्पतिताः । अनन्तरं च व्याधः सुदूराज् जालापहारकांस् तान् अवलोक्य पश्चाद् धावितो ऽचिन्तयत्- संहतास् तु हरन्त्य् एते मम जालं विहङ्गमाः । यदा तु निपतिष्यन्ति वशम् एष्यन्ति मे तदा

iti vicitya pakṣiṇaḥ sarve jālam ādāya utpatitāḥ | anantaraṃ ca vyādhaḥ sudūrāj jālāpahārakāṃs tān avalokya paścād dhāvito 'cintayat- saṃhatās tu haranty ete mama jālaṃ vihaṅgamāḥ | yadā tu nipatiṣyanti vaśam eṣyanti me tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तेषु चक्षुर् विषयम् अतिक्रान्तेषु पक्षिषु स व्याधो निवृत्तः । अथ लुब्धकं निवृत्तं दृष्ट्वा कपोता ऊचुः-स्वामिन् ! किम् इदानीं कर्तुम् उचितम् ? चित्रग्रीव उवाच- माता मित्रं पिता चेति स्वभावात् त्रितयं हितम् । कार्य-कारणतश् चान्ये भवन्ति हित-बुद्धयः

tatas teṣu cakṣur viṣayam atikrānteṣu pakṣiṣu sa vyādho nivṛttaḥ | atha lubdhakaṃ nivṛttaṃ dṛṣṭvā kapotā ūcuḥ-svāmin ! kim idānīṃ kartum ucitam ? citragrīva uvāca- mātā mitraṃ pitā ceti svabhāvāt tritayaṃ hitam | kārya-kāraṇataś cānye bhavanti hita-buddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् मे मित्रं हिरण्यको नाम मूषिक-राजो गण्डकी-तीरे चित्र-वने निवसति । सो ऽस्माकं पाशांश् छेत्स्यति इत्य् आलोच्य सर्वे हिरण्यक-विवर-समीपं गताः । हिरण्यकश् च सर्वदा अपाय-शङ्कया शत-द्वारं विवरं कृत्वा निवसति । ततो हिरण्यकः कपोतावपात-भयाच् चकितः तूष्णीं स्थितः । चित्रग्रीव उवाच-सखे हिरण्यक ! कथम् अस्मान् न सम्भाषसे ? ततो हिरण्यकस् तद्-वचनं प्रत्यभिज्ञाय स-सम्भ्रमं बहिर् निःसृत्य अब्रवीत्-आः ! पुण्यवान् अस्मि प्रिय-सुहृन् मे चित्रग्रीवः समायातः । यस्य मित्रेण सम्भाषो यस्य मित्रेण संस्थितिः । यस्य मित्रेण संलापस् ततो नास्तीह पुण्यवान्

tan me mitraṃ hiraṇyako nāma mūṣika-rājo gaṇḍakī-tīre citra-vane nivasati | so 'smākaṃ pāśāṃś chetsyati ity ālocya sarve hiraṇyaka-vivara-samīpaṃ gatāḥ | hiraṇyakaś ca sarvadā apāya-śaṅkayā śata-dvāraṃ vivaraṃ kṛtvā nivasati | tato hiraṇyakaḥ kapotāvapāta-bhayāc cakitaḥ tūṣṇīṃ sthitaḥ | citragrīva uvāca-sakhe hiraṇyaka ! katham asmān na sambhāṣase ? tato hiraṇyakas tad-vacanaṃ pratyabhijñāya sa-sambhramaṃ bahir niḥsṛtya abravīt-āḥ ! puṇyavān asmi priya-suhṛn me citragrīvaḥ samāyātaḥ | yasya mitreṇa sambhāṣo yasya mitreṇa saṃsthitiḥ | yasya mitreṇa saṃlāpas tato nāstīha puṇyavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पाश-बद्धांश् चैतान् दृष्ट्वा स-विस्मयः क्षणं स्थित्वा उवाच-सखे ! किम् एतत् ? चित्रग्रीव उवाच-सखे ! अस्माकं प्राक्तन-जन्म-कर्मणः फलम् एतत् । यस्माच् च येन च यथा च यदा च यच् च यावच् च यत्र च शुभाशुभम् आत्म-कर्म । तस्माच् च तेन च तथा च तदा च तच् च तावच् च तत्र च विधातृ-वशाद् उपैति

atha pāśa-baddhāṃś caitān dṛṣṭvā sa-vismayaḥ kṣaṇaṃ sthitvā uvāca-sakhe ! kim etat ? citragrīva uvāca-sakhe ! asmākaṃ prāktana-janma-karmaṇaḥ phalam etat | yasmāc ca yena ca yathā ca yadā ca yac ca yāvac ca yatra ca śubhāśubham ātma-karma | tasmāc ca tena ca tathā ca tadā ca tac ca tāvac ca tatra ca vidhātṛ-vaśād upaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राग-शोक-परीताप-बन्धन-व्यसनानि च । आत्मापराध-वृक्षाणां फलान्य् एतानि देहिनाम्

rāga-śoka-parītāpa-bandhana-vyasanāni ca | ātmāparādha-vṛkṣāṇāṃ phalāny etāni dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् छ्रुत्वा हिरण्यकश् चित्रग्रीवस्य बन्धनं छेत्तुं सत्वरम् उपसर्पति । तत्र चित्रग्रीव उवाच-मित्र ! मा मैवं कुरु । प्रथमम् अस्मद्-आश्रितानाम् एतेषां तावत् पाशांश् छिन्धि । मम पाशं पश्चाच् छेत्स्यसि । हिरण्यको ऽप्य् आह-अहम् अल्प-शक्तिः । दन्ताश् च मे कोमलाः । तद् एतेषां पाशांश् छेत्तुं कथं समर्थो भवामि ? तत् यावन् मे दन्ता न त्रुट्यन्ति, तावत् तव पाशं छिनद्मि । तद्-अनन्तरम् अप्य् एतेषां बन्धनं यावत् शक्यं छेत्स्यामि । चित्रग्रीव उवाच-अस्त्व् एवम् । तथापि यथा-शक्ति बन्धनम् एतेषां खण्डय । हिरण्यकेनोक्तम्-आत्म-परित्यागेन यदाश्रितानां परिरक्षणं तन् न नीति-वेदिनां सम्मतम् । यतः- आपद्-अर्थे धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैर् अपि । आत्मानं सततं रक्षेद् दारैर् अपि धनैर् अपि

etac chrutvā hiraṇyakaś citragrīvasya bandhanaṃ chettuṃ satvaram upasarpati | tatra citragrīva uvāca-mitra ! mā maivaṃ kuru | prathamam asmad-āśritānām eteṣāṃ tāvat pāśāṃś chindhi | mama pāśaṃ paścāc chetsyasi | hiraṇyako 'py āha-aham alpa-śaktiḥ | dantāś ca me komalāḥ | tad eteṣāṃ pāśāṃś chettuṃ kathaṃ samartho bhavāmi ? tat yāvan me dantā na truṭyanti, tāvat tava pāśaṃ chinadmi | tad-anantaram apy eteṣāṃ bandhanaṃ yāvat śakyaṃ chetsyāmi | citragrīva uvāca-astv evam | tathāpi yathā-śakti bandhanam eteṣāṃ khaṇḍaya | hiraṇyakenoktam-ātma-parityāgena yadāśritānāṃ parirakṣaṇaṃ tan na nīti-vedināṃ sammatam | yataḥ- āpad-arthe dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api | ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च-- धर्मार्थ-काम-मोक्षाणां प्राणाः संस्थित-हेतवः । तान् निघ्नता किं न हतं रक्षता किं न रक्षितम्

anyac ca-- dharmārtha-kāma-mokṣāṇāṃ prāṇāḥ saṃsthita-hetavaḥ | tān nighnatā kiṃ na hataṃ rakṣatā kiṃ na rakṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रग्रीव उवाच-सखे ! नीतिस् तावद् ईदृश्य् एव, किन्त्व् अहम् अस्मद्-आश्रितानां दुःखं सोढुं सर्वथासमर्थस् तेनेदं ब्रवीमि । यतः- धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत् । सन्निमित्ते वरं त्यागो विनाशे नियते सति

citragrīva uvāca-sakhe ! nītis tāvad īdṛśy eva, kintv aham asmad-āśritānāṃ duḥkhaṃ soḍhuṃ sarvathāsamarthas tenedaṃ bravīmi | yataḥ- dhanāni jīvitaṃ caiva parārthe prājña utsṛjet | sannimitte varaṃ tyāgo vināśe niyate sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयम् अपरश् चासाधारणो हेतुः । जाति-द्रव्य-बलानां च साम्यम् एषां मया सह । मत्-प्रभुत्व-फलं ब्रूहि कदा किं तद् भविष्यति

ayam aparaś cāsādhāraṇo hetuḥ | jāti-dravya-balānāṃ ca sāmyam eṣāṃ mayā saha | mat-prabhutva-phalaṃ brūhi kadā kiṃ tad bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- विना वर्तनम् एवैते न त्यजन्ति ममान्तिकम् । तन् मे प्राण-व्ययेनापि जीवयैतान् ममाश्रितान्

anyac ca- vinā vartanam evaite na tyajanti mamāntikam | tan me prāṇa-vyayenāpi jīvayaitān mamāśritān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- मांस-मूत्र-पुरीषास्थि-पूरितेऽत्र कलेवरे । विनश्वरे विहायास्थां यशः पालय मित्र मे

kiṃ ca- māṃsa-mūtra-purīṣāsthi-pūrite'tra kalevare | vinaśvare vihāyāsthāṃ yaśaḥ pālaya mitra me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च पश्य- यदि नित्यम् अनित्येन निर्मलं मल-वाहिना । यशः कायेन लभ्येत तन् न लब्धं भवेन् नु किम्

aparaṃ ca paśya- yadi nityam anityena nirmalaṃ mala-vāhinā | yaśaḥ kāyena labhyeta tan na labdhaṃ bhaven nu kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- शरीरस्य गुणानां च दूरम् अत्यन्तम् अन्तरम् । शरीरं क्षण-विध्वंसि कल्पान्त-स्थायिनो गुणाः

yataḥ- śarīrasya guṇānāṃ ca dūram atyantam antaram | śarīraṃ kṣaṇa-vidhvaṃsi kalpānta-sthāyino guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आकर्ण्य हिरण्यकः प्रहृष्ट-मनाः पुलकितः सन् अब्रवीत्-साधु मित्र ! साधु । अनेनाश्रित-वात्सल्येन त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं त्वयि युज्यते । एवम् उक्त्वा तेन सर्वेषां कपोतानां बन्धनानि छिन्नानि । ततो हिरण्यकः सर्वान् सादरं सम्पूज्य आह-सखे चित्रग्रीव ! सर्वथात्र जाल-बन्धन-विधौ सति दोषम् आशङ्क्य आत्मनि अवज्ञा न कर्तव्या । यतः- यो ऽधिकाद् योजन-शतान् पश्यतीहामिषं खगः । स एव प्राप्त-कालस् तु पाश-बन्धं न पश्यति

ity ākarṇya hiraṇyakaḥ prahṛṣṭa-manāḥ pulakitaḥ san abravīt-sādhu mitra ! sādhu | anenāśrita-vātsalyena trailokyasyāpi prabhutvaṃ tvayi yujyate | evam uktvā tena sarveṣāṃ kapotānāṃ bandhanāni chinnāni | tato hiraṇyakaḥ sarvān sādaraṃ sampūjya āha-sakhe citragrīva ! sarvathātra jāla-bandhana-vidhau sati doṣam āśaṅkya ātmani avajñā na kartavyā | yataḥ- yo 'dhikād yojana-śatān paśyatīhāmiṣaṃ khagaḥ | sa eva prāpta-kālas tu pāśa-bandhaṃ na paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- शशि-दिवाकरयोर् ग्रह-पीडनं गज-भुजङ्गमयोर् अपि बन्धनम् । मतिमतां च विलोक्य दरिद्रतां विधिर् अहो बलवान् इति मे मतिः

aparaṃ ca- śaśi-divākarayor graha-pīḍanaṃ gaja-bhujaṅgamayor api bandhanam | matimatāṃ ca vilokya daridratāṃ vidhir aho balavān iti me matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- व्योमैकान्त-विहारिणो ऽपि विहगाः सम्प्राप्नुवन्त्य् आपदं बध्यन्ते निपुणैर् अगाध-सलिलान् मत्स्याः समुद्राद् अपि । दुर्नीतं किम् इहास्ति किं सुचरितं कः स्थान-लाभे गुणः कालो हि व्यसन-प्रसारित-करो गृह्णाति दूराद् अपि

anyac ca- vyomaikānta-vihāriṇo 'pi vihagāḥ samprāpnuvanty āpadaṃ badhyante nipuṇair agādha-salilān matsyāḥ samudrād api | durnītaṃ kim ihāsti kiṃ sucaritaṃ kaḥ sthāna-lābhe guṇaḥ kālo hi vyasana-prasārita-karo gṛhṇāti dūrād api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रबोध्य आतिथ्यं कृत्वा आलिङ्ग्य च तेन सम्प्रेषितश् चित्रग्रीवो ऽपि सपरिवारो यथेष्ट-देशान् ययौ, हिरण्यको ऽपि स्व-विवरं प्रविष्टः । यानि कानि च मित्राणि कर्तव्यानि शतानि च । पश्य मूषिक-मित्रेण कपोता मुक्त-बन्धनाः

iti prabodhya ātithyaṃ kṛtvā āliṅgya ca tena sampreṣitaś citragrīvo 'pi saparivāro yatheṣṭa-deśān yayau, hiraṇyako 'pi sva-vivaraṃ praviṣṭaḥ | yāni kāni ca mitrāṇi kartavyāni śatāni ca | paśya mūṣika-mitreṇa kapotā mukta-bandhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ लघु-पतनक-नामा काकः सर्व-वृत्तान्त-दर्शी साश्चर्यम् इदम् आह-अहो हिरण्यक ! श्लाघ्यो ऽसि, अतो ऽहम् अपि त्वया सह मैत्रीं कर्तुम् इच्छामि । अतस् त्वं मां मैत्र्येणानुग्रहीतुम् अर्हसि । एतच् छ्रुत्वा हिरण्यको ऽपि विवराभ्यन्तराद् आह-कस् त्वम् ? स ब्रूते-लघुपतनक-नामा वायसो ऽहम् । हिरण्यको विहस्याह-का त्वया सह मैत्री ? यतः- यद् येन युज्यते लोके बुधस् तत् तेन योजयेत् । अहम् अन्नं भवान् भोक्ता कथं प्रीतिर् भविष्यति

atha laghu-patanaka-nāmā kākaḥ sarva-vṛttānta-darśī sāścaryam idam āha-aho hiraṇyaka ! ślāghyo 'si, ato 'ham api tvayā saha maitrīṃ kartum icchāmi | atas tvaṃ māṃ maitryeṇānugrahītum arhasi | etac chrutvā hiraṇyako 'pi vivarābhyantarād āha-kas tvam ? sa brūte-laghupatanaka-nāmā vāyaso 'ham | hiraṇyako vihasyāha-kā tvayā saha maitrī ? yataḥ- yad yena yujyate loke budhas tat tena yojayet | aham annaṃ bhavān bhoktā kathaṃ prītir bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- भक्ष्य-भक्षयोः प्रीतिर् विपत्तेः कारणं मतम् । शृगालात् पाशबद्धो ऽसौ मृगः काकेन रक्षितः

aparaṃ ca- bhakṣya-bhakṣayoḥ prītir vipatteḥ kāraṇaṃ matam | śṛgālāt pāśabaddho 'sau mṛgaḥ kākena rakṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायसो ऽब्रवीत्--कथम् एतत् ? हिरण्यकः कथयति- कथा २ अस्ति मगध-देशे चम्पकवती नाम अरण्यानी । तस्यां चिरात् महता स्नेहेन मृग-काकौ निवसतः । स च मृगः स्वेच्छया भ्राम्यन् हृष्ट-पुष्टाङ्गः केनचित् शृगालेनावलोकितः । तं दृष्ट्वा शृगालो ऽचिन्तयत्-आः ! कथम् एतन्-मांसं सुललितं भक्षयामि ? भवतु, विश्वासं तावद् उत्पादयामि इत्य् आलोच्य उपसृत्याब्रवीत्-मित्र ! कुशलं ते ? मृगेणोक्तम्-कस् त्वम् ? स ब्रूते-क्षुद्र-बुद्धि-नामा जम्बुको ऽहम् । अत्रारण्ये बन्धु-हीनो मृतवत् एकाकी निवसामि । इदानीं त्वां मित्रम् आसाद्य पुनः स-बन्धुर् जीव-लोकं प्रविष्टो ऽस्मि । अधुना तवानुचरेण मया सर्वथा भवितव्यम् इति । मृगेणोक्तम्-एवम् अस्तु । ततः पश्चाद् अस्तं गते सवितरि भगवति मरीचि-मालिनि तौ मृगस्य वास-भूमिं गतौ । तत्र चम्पक-वृक्ष-शाखायां सुबुद्धि-नामा काको मृगस्य चिर-मित्रं निवसति । तौ दृष्ट्वा काको ऽवदत्-सखे चित्राङ्ग ! को ऽयं द्वितीयः ? मृगो ब्रूते-मित्र ! अकस्माद् आगन्तुना सह मैत्री न युक्ता । तन् न भद्रम् आचरितम् । तथा चोक्तम्- अज्ञात-कुल-शीलस्य वासो देयो न कस्यचित् । मार्जारस्य हि दोषेण हतो गृध्रो जरद्-गवः

vāyaso 'bravīt--katham etat ? hiraṇyakaḥ kathayati- kathā 2 asti magadha-deśe campakavatī nāma araṇyānī | tasyāṃ cirāt mahatā snehena mṛga-kākau nivasataḥ | sa ca mṛgaḥ svecchayā bhrāmyan hṛṣṭa-puṣṭāṅgaḥ kenacit śṛgālenāvalokitaḥ | taṃ dṛṣṭvā śṛgālo 'cintayat-āḥ ! katham etan-māṃsaṃ sulalitaṃ bhakṣayāmi ? bhavatu, viśvāsaṃ tāvad utpādayāmi ity ālocya upasṛtyābravīt-mitra ! kuśalaṃ te ? mṛgeṇoktam-kas tvam ? sa brūte-kṣudra-buddhi-nāmā jambuko 'ham | atrāraṇye bandhu-hīno mṛtavat ekākī nivasāmi | idānīṃ tvāṃ mitram āsādya punaḥ sa-bandhur jīva-lokaṃ praviṣṭo 'smi | adhunā tavānucareṇa mayā sarvathā bhavitavyam iti | mṛgeṇoktam-evam astu | tataḥ paścād astaṃ gate savitari bhagavati marīci-mālini tau mṛgasya vāsa-bhūmiṃ gatau | tatra campaka-vṛkṣa-śākhāyāṃ subuddhi-nāmā kāko mṛgasya cira-mitraṃ nivasati | tau dṛṣṭvā kāko 'vadat-sakhe citrāṅga ! ko 'yaṃ dvitīyaḥ ? mṛgo brūte-mitra ! akasmād āgantunā saha maitrī na yuktā | tan na bhadram ācaritam | tathā coktam- ajñāta-kula-śīlasya vāso deyo na kasyacit | mārjārasya hi doṣeṇa hato gṛdhro jarad-gavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ आहतुः--कथम् एतत् ? काकः कथयति- कथा ३ अस्ति भागीरथी-तीरे गृध्रकूट-नाम्नि पर्वते महान् पर्कटी-वृक्षः तस्य कोटरे दैव-दुर्विपाकात् गलित-नख-नयनो जरद्गव-नामा गृध्रः प्रतिवसति । अथ कृपया तज्-जीवनाय तद्-वृक्ष-वासिनः पक्षिणः स्वाहारात् किंचित् किंचिद् उद्धृत्य तस्मै ददति, तेनासौ जीवति, तेषां शावक-रक्षां च करोति । अथ कदाचित् दीर्घकर्ण-नामा मार्जारः पक्षि-शावकान् भक्षयितुं तत्रागतः । ततस् तम् आयान्तं दृष्ट्वा पक्षि-शावकैर् भयार्तैः कोलाहलः कृतः । तच् छ्रुत्वा जरद्गवेन उक्तम्-को ऽयम् आयाति ? दीर्घकर्णो गृध्रम् अवलोक्य स-भयम् आह-हा हतो ऽस्मि यतो ऽयं मां व्यापादयिष्यति । अथवा- तावद् भयस्य भेतव्यं यावद् भयम् अनागतम् । आगतं तु भयं वीक्ष्य नरः कुर्याद् यथोचितम्

tau āhatuḥ--katham etat ? kākaḥ kathayati- kathā 3 asti bhāgīrathī-tīre gṛdhrakūṭa-nāmni parvate mahān parkaṭī-vṛkṣaḥ tasya koṭare daiva-durvipākāt galita-nakha-nayano jaradgava-nāmā gṛdhraḥ prativasati | atha kṛpayā taj-jīvanāya tad-vṛkṣa-vāsinaḥ pakṣiṇaḥ svāhārāt kiṃcit kiṃcid uddhṛtya tasmai dadati, tenāsau jīvati, teṣāṃ śāvaka-rakṣāṃ ca karoti | atha kadācit dīrghakarṇa-nāmā mārjāraḥ pakṣi-śāvakān bhakṣayituṃ tatrāgataḥ | tatas tam āyāntaṃ dṛṣṭvā pakṣi-śāvakair bhayārtaiḥ kolāhalaḥ kṛtaḥ | tac chrutvā jaradgavena uktam-ko 'yam āyāti ? dīrghakarṇo gṛdhram avalokya sa-bhayam āha-hā hato 'smi yato 'yaṃ māṃ vyāpādayiṣyati | athavā- tāvad bhayasya bhetavyaṃ yāvad bhayam anāgatam | āgataṃ tu bhayaṃ vīkṣya naraḥ kuryād yathocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुनातिसन्निधाने पलायितुम् अक्षमः । तद् यथा भवितव्यं तथा भवतु, तावत् विश्वासम् उत्पाद्यास्य समीपम् उपगच्छामीत्य् आलोच्य तम् उपसृत्याब्रवीत्-आर्य ! त्वाम् अभिवन्दे । गृध्रो ऽवदत्-कस् त्वम् ? सो ऽवदत्-मार्जारो ऽहम् । गृध्रो ब्रूते-दूरम् अपसर नो चेत् हन्तव्यो ऽसि मया । मार्जारो ऽवदत्-श्रूयतां तावत् मद्-वचनम् । ततो यद्य् अहं वध्यस् तदा हन्तव्यः । यतः - जाति-मात्रेण किं कश्चिद् वध्यते पूज्यते क्वचित् । व्यवहारं परिज्ञाय वध्यः पूज्यो ऽथवा भवेत्

adhunātisannidhāne palāyitum akṣamaḥ | tad yathā bhavitavyaṃ tathā bhavatu, tāvat viśvāsam utpādyāsya samīpam upagacchāmīty ālocya tam upasṛtyābravīt-ārya ! tvām abhivande | gṛdhro 'vadat-kas tvam ? so 'vadat-mārjāro 'ham | gṛdhro brūte-dūram apasara no cet hantavyo 'si mayā | mārjāro 'vadat-śrūyatāṃ tāvat mad-vacanam | tato yady ahaṃ vadhyas tadā hantavyaḥ | yataḥ - jāti-mātreṇa kiṃ kaścid vadhyate pūjyate kvacit | vyavahāraṃ parijñāya vadhyaḥ pūjyo 'thavā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृध्रो ब्रूते-ब्रूहि किम् अर्थम् आगतो ऽसि ? सो ऽवदत्-अहम् अत्र गङ्गा-तीरे नित्य-स्नायी निरामिषाशी ब्रह्मचारी चान्द्रायण-व्रतम् आचरंस् तिष्ठामि । युष्मान् धर्म-ज्ञान-रताः प्रेम-विश्वास-भूमयः इति पक्षिणः सर्वे सर्वदा ममाग्रे प्रस्तुवन्ति, अतो भवद्भ्यो विद्यावयो-वृद्धेभ्यो धर्मं श्रोतुम् इहागतः । भवन्तश् चैतादृशा धर्मज्ञाः, यन् माम् अतिथिं हन्तुम् उद्यताः ? गृहस्थ-धर्मश् च एषः - अराव् अप्य् उचितं कार्यम् आतिथ्यं गृहम् आगते । छेत्तुम् अप्य् आगते छायां नोपसंहरते द्रुमः

gṛdhro brūte-brūhi kim artham āgato 'si ? so 'vadat-aham atra gaṅgā-tīre nitya-snāyī nirāmiṣāśī brahmacārī cāndrāyaṇa-vratam ācaraṃs tiṣṭhāmi | yuṣmān dharma-jñāna-ratāḥ prema-viśvāsa-bhūmayaḥ iti pakṣiṇaḥ sarve sarvadā mamāgre prastuvanti, ato bhavadbhyo vidyāvayo-vṛddhebhyo dharmaṃ śrotum ihāgataḥ | bhavantaś caitādṛśā dharmajñāḥ, yan mām atithiṃ hantum udyatāḥ ? gṛhastha-dharmaś ca eṣaḥ - arāv apy ucitaṃ kāryam ātithyaṃ gṛham āgate | chettum apy āgate chāyāṃ nopasaṃharate drumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च-यदि अन्नं नास्ति, तदा सुप्रीतेनापि वचसा तावद् अतिथिः पूज्य एव । तृणानि भूमिर् उदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता । एतान्य् अपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन

kiṃ ca-yadi annaṃ nāsti, tadā suprītenāpi vacasā tāvad atithiḥ pūjya eva | tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā | etāny api satāṃ gehe nocchidyante kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- बालो वा यदि वा वृद्धो युवा वा गृहम् आगतः । तस्य पूजा विधातव्या सर्वस्याभ्यागतो गुरुः

anyac ca- bālo vā yadi vā vṛddho yuvā vā gṛham āgataḥ | tasya pūjā vidhātavyā sarvasyābhyāgato guruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- निर्गुणेष्व् अपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । न हि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्रश् चाण्डाल-वेश्मनः

aparaṃ ca- nirguṇeṣv api sattveṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ | na hi saṃharate jyotsnāṃ candraś cāṇḍāla-veśmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति

anyac ca- atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate | sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचो ऽपि गृहम् आगतः । पूजनीयो यथा-योग्यं सर्व-देव-मयो ऽतिथिः

anyac ca- uttamasyāpi varṇasya nīco 'pi gṛham āgataḥ | pūjanīyo yathā-yogyaṃ sarva-deva-mayo 'tithiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृध्रो ऽवदत्-मार्जारो हि मांस-रुचिः । पक्षि-शावकाश् चात्र निवसन्ति । तेनाहम् एव ब्रवीमि । तच् छ्रुत्वा मार्जारो भूमिं स्पृष्ट्वा कर्णौ स्पृशति, ब्रूते च-मया धर्म-शास्त्रं श्रुत्वा वीत-रागेनेदं दुष्करं व्रतं चान्द्रायणम् अध्यवसितम् । यतः परस्परं विवदमानानाम् अपि धर्म-शास्त्राणाम् अहिंसा परमो धर्मः इत्य् अत्रैकमत्यम् । यतः- सर्व-हिंसा-निवृत्ता ये नराः सर्व-सहाश् च ये । सर्वस्याश्रय-भूताश् च ते नराः स्वर्ग-गामिनः

gṛdhro 'vadat-mārjāro hi māṃsa-ruciḥ | pakṣi-śāvakāś cātra nivasanti | tenāham eva bravīmi | tac chrutvā mārjāro bhūmiṃ spṛṣṭvā karṇau spṛśati, brūte ca-mayā dharma-śāstraṃ śrutvā vīta-rāgenedaṃ duṣkaraṃ vrataṃ cāndrāyaṇam adhyavasitam | yataḥ parasparaṃ vivadamānānām api dharma-śāstrāṇām ahiṃsā paramo dharmaḥ ity atraikamatyam | yataḥ- sarva-hiṃsā-nivṛttā ye narāḥ sarva-sahāś ca ye | sarvasyāśraya-bhūtāś ca te narāḥ svarga-gāminaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- एक एव सुहृद् धर्मो निधनेऽप्य् अनुयाति यः । शरीरेण समं नाशं सर्वम् अन्यद् हि गच्छति

anyac ca- eka eva suhṛd dharmo nidhane'py anuyāti yaḥ | śarīreṇa samaṃ nāśaṃ sarvam anyad hi gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- यो ऽत्ति यस्य यदा मांसम् उभयोः पश्यतान्तरम् । एकस्य क्षणिका प्रीतिर् अन्यः प्राणैर् विमुच्यते

kiṃ ca- yo 'tti yasya yadā māṃsam ubhayoḥ paśyatāntaram | ekasya kṣaṇikā prītir anyaḥ prāṇair vimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- मर्तव्यम् इति यद् दुःखं पुरुषस्योपजायते । शक्यस् तेनानुमानेन परो ऽपि परिरक्षितुम्

api ca- martavyam iti yad duḥkhaṃ puruṣasyopajāyate | śakyas tenānumānena paro 'pi parirakṣitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणु पुनः- स्वच्छन्द-वन-जातेन शाकेनापि प्रपूर्यते । अस्य दग्धोदरस्यार्थे कः कुर्यात् पातकं महत्

śṛṇu punaḥ- svacchanda-vana-jātena śākenāpi prapūryate | asya dagdhodarasyārthe kaḥ kuryāt pātakaṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विश्वास्य स मार्जारस् तरु-कोटरे स्थितः । ततो दिनेषु गच्छत्सु असौ पक्षि-शावकान् आक्रम्य स्व-कोटरम् आनीय प्रत्यहं खादति । अथ येषाम् अपत्यानि खादितानि । तैः शोकार्तैर् विलपद्भिर् इतस् ततो जिज्ञासा समारब्धा । तत् परिज्ञाय मार्जारः कोटरान् निःसृत्य बहिः पलायितः । पश्चात् पक्षिभिर् इतस् ततो निरूपयद्भिस् तत्र तरु-कोटरे शावकाः खादिता इति सर्वैः पक्षिभिर् निश्चित्य च गृध्रो व्यापादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-अज्ञात-कुल-शीलस्य इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- इत्य् आकर्ण्य स जम्बुकः स-कोपम् आह-मृगस्य प्रथम-दर्शन-दिने भवान् अपि अज्ञात-कुल-शील एव आसीत् । तत् कथं भवता सह एतस्य स्नेहानुवृत्तिर् उत्तरोत्तरं वर्धते ? अथवा- यत्र विद्वज्-जनो नास्ति श्लाघ्यस् तत्राल्पधीर् अपि । निरस्त-पादपे देशे एरण्डो ऽपि द्रुमायते

evaṃ viśvāsya sa mārjāras taru-koṭare sthitaḥ | tato dineṣu gacchatsu asau pakṣi-śāvakān ākramya sva-koṭaram ānīya pratyahaṃ khādati | atha yeṣām apatyāni khāditāni | taiḥ śokārtair vilapadbhir itas tato jijñāsā samārabdhā | tat parijñāya mārjāraḥ koṭarān niḥsṛtya bahiḥ palāyitaḥ | paścāt pakṣibhir itas tato nirūpayadbhis tatra taru-koṭare śāvakāḥ khāditā iti sarvaiḥ pakṣibhir niścitya ca gṛdhro vyāpāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-ajñāta-kula-śīlasya ity ādi | --o)0(o-- ity ākarṇya sa jambukaḥ sa-kopam āha-mṛgasya prathama-darśana-dine bhavān api ajñāta-kula-śīla eva āsīt | tat kathaṃ bhavatā saha etasya snehānuvṛttir uttarottaraṃ vardhate ? athavā- yatra vidvaj-jano nāsti ślāghyas tatrālpadhīr api | nirasta-pādape deśe eraṇḍo 'pi drumāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- अयं निजः परो वेति गणना लघु-चेतसाम् । उदार-चरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्

anyac ca- ayaṃ nijaḥ paro veti gaṇanā laghu-cetasām | udāra-caritānāṃ tu vasudhaiva kuṭumbakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा चायं मृगो मम बन्धुस् तथा भवान् अपि । मृगो ऽब्रवीत् कमनेन उत्तरोत्तरेण ? सर्वैर् एकत्र विश्रम्भालापैः सुखम् अनुभवद्भिः स्थीयताम् । यतः- न कश्चित् कस्यचिन् मित्रं न कश्चित् कस्यचिद् रिपुः । व्यवहारेण मित्राणि जायन्ते रिपवस् तथा

yathā cāyaṃ mṛgo mama bandhus tathā bhavān api | mṛgo 'bravīt kamanena uttarottareṇa ? sarvair ekatra viśrambhālāpaiḥ sukham anubhavadbhiḥ sthīyatām | yataḥ- na kaścit kasyacin mitraṃ na kaścit kasyacid ripuḥ | vyavahāreṇa mitrāṇi jāyante ripavas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकेन उक्तम्-एवम् अस्तु । अथ प्रातः सर्वे यथाभिमत-देशं गताः । एकदा निभृतं शृगालो ब्रूते-सखे मृग ! एतस्मिन्न् एव वनैक-देशे सस्य-पूर्णं क्षेत्रम् अस्ति । तद् अहं त्वां तत्र नीत्वा दर्शयामि । तथा कृते सति मृगः प्रत्यहं तत्र गत्वा सस्यं खादति । ततो दिन-कतिपयेन क्षेत्र-पतिना तद् दृष्ट्वा पाशास् तत्र योजिताः । अनन्तरं पुनर् आगतो मृगः तत्र चरन् पाशैर् बद्धो ऽचिन्तयत्-को माम् इतः काल-पाशाद् इव व्याध-पाशात् त्रातुं मित्राद् अन्यः समर्थः ? अत्रान्तरे जम्बुकस् तत्रागत्य उपस्थितो ऽचिन्तयत्-फलितस् तावद् अस्माकं कपट-प्रबन्धः । मनोरथ-सिद्धिर् अपि बाहुल्यान् मे भविष्यति । यतः एतस्य उक्तृत्यमानस्य मांसासृग्-लिप्तानि अस्थीनि मया अवश्यं प्राप्तव्यानि । तानि च बाहुल्येन मम भोजनानि भविष्यन्ति । स च मृगस् तं दृष्ट्वा उल्लासितो ब्रूते-सखे ! छिन्धि तावन् मम बन्धनम् । सत्वरं त्रायस्व माम् । यतः- आपत्सु मित्रं जानीयाद् रणे शूरं ऋणे शुचिम् । भार्यां क्षीणेषु वित्तेषु व्यसनेषु च बान्धवान्

kākena uktam-evam astu | atha prātaḥ sarve yathābhimata-deśaṃ gatāḥ | ekadā nibhṛtaṃ śṛgālo brūte-sakhe mṛga ! etasminn eva vanaika-deśe sasya-pūrṇaṃ kṣetram asti | tad ahaṃ tvāṃ tatra nītvā darśayāmi | tathā kṛte sati mṛgaḥ pratyahaṃ tatra gatvā sasyaṃ khādati | tato dina-katipayena kṣetra-patinā tad dṛṣṭvā pāśās tatra yojitāḥ | anantaraṃ punar āgato mṛgaḥ tatra caran pāśair baddho 'cintayat-ko mām itaḥ kāla-pāśād iva vyādha-pāśāt trātuṃ mitrād anyaḥ samarthaḥ ? atrāntare jambukas tatrāgatya upasthito 'cintayat-phalitas tāvad asmākaṃ kapaṭa-prabandhaḥ | manoratha-siddhir api bāhulyān me bhaviṣyati | yataḥ etasya uktṛtyamānasya māṃsāsṛg-liptāni asthīni mayā avaśyaṃ prāptavyāni | tāni ca bāhulyena mama bhojanāni bhaviṣyanti | sa ca mṛgas taṃ dṛṣṭvā ullāsito brūte-sakhe ! chindhi tāvan mama bandhanam | satvaraṃ trāyasva mām | yataḥ- āpatsu mitraṃ jānīyād raṇe śūraṃ ṛṇe śucim | bhāryāṃ kṣīṇeṣu vitteṣu vyasaneṣu ca bāndhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- उत्सवे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रु-सङ्कटे । राज-द्वारे श्मशाने च यस् तिष्ठति स बान्धवः

aparaṃ ca- utsave vyasane prāpte durbhikṣe śatru-saṅkaṭe | rāja-dvāre śmaśāne ca yas tiṣṭhati sa bāndhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जम्बुकः पाशं मुहुर् मुहुर् विलोक्याचिन्तयत्-दृढस् तावद् अयं बन्धः । ब्रूते च-सखे ! स्नायु-निर्मिताः पाशाः, तद् अद्य भट्टारक-वारे कथम् एतान् दन्तैः स्पृशामि ? मित्र ! यदि चित्ते न अन्यथा मन्यसे, तदा प्रभाते यत् त्वया वक्तव्यं तत् कर्तव्यम् इति । अनन्तरं स काकः प्रदोषका मृगमनागतम् अवलोक्य इतस् ततो ऽन्विष्यन् तथाविधं तं दृष्ट्वा उवाच-सखे ! किम् एतत् ? मृगेणोक्तम्-अवधीरित-सुहृद्-वाक्यस्य फलम् एतत् तथा चोक्तम्- सुहृदां हित-कामानां यः शृणोति न भाषितम् । विपत् सन्निहिता तस्य स नरः शत्रुनन्दनः

jambukaḥ pāśaṃ muhur muhur vilokyācintayat-dṛḍhas tāvad ayaṃ bandhaḥ | brūte ca-sakhe ! snāyu-nirmitāḥ pāśāḥ, tad adya bhaṭṭāraka-vāre katham etān dantaiḥ spṛśāmi ? mitra ! yadi citte na anyathā manyase, tadā prabhāte yat tvayā vaktavyaṃ tat kartavyam iti | anantaraṃ sa kākaḥ pradoṣakā mṛgamanāgatam avalokya itas tato 'nviṣyan tathāvidhaṃ taṃ dṛṣṭvā uvāca-sakhe ! kim etat ? mṛgeṇoktam-avadhīrita-suhṛd-vākyasya phalam etat tathā coktam- suhṛdāṃ hita-kāmānāṃ yaḥ śṛṇoti na bhāṣitam | vipat sannihitā tasya sa naraḥ śatrunandanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काको ब्रूते-स वञ्चकः क्वास्ते ? मृगेणोक्तं-मन्-मांसार्थी तिष्ठत्य् अत्रैव । काको ब्रूते-मित्र ! उक्तम् एव मया पूर्वम् । अपराधो न मेऽस्तीति नैतद् विश्वास-कारणम् । विद्यते हि नृशंसेभ्यो भयं गुणवताम् अपि

kāko brūte-sa vañcakaḥ kvāste ? mṛgeṇoktaṃ-man-māṃsārthī tiṣṭhaty atraiva | kāko brūte-mitra ! uktam eva mayā pūrvam | aparādho na me'stīti naitad viśvāsa-kāraṇam | vidyate hi nṛśaṃsebhyo bhayaṃ guṇavatām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीप-निर्वाण-गन्धं च सुहृद्-वाक्यम् अरुन्धतीम् । न जिघ्रन्ति न शृण्वन्ति न प्श्यन्ति गतायुषः

dīpa-nirvāṇa-gandhaṃ ca suhṛd-vākyam arundhatīm | na jighranti na śṛṇvanti na pśyanti gatāyuṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षे कार्य-हन्तारं प्रत्यक्षे प्रिय-वादिनम् । वर्जयेत् तादृशं मित्रं विष-कुम्भं पयोमुखम्

parokṣe kārya-hantāraṃ pratyakṣe priya-vādinam | varjayet tādṛśaṃ mitraṃ viṣa-kumbhaṃ payomukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः काको दीर्घं निःश्वस्य उवाच-अरे वञ्चक ! किं त्वया पाप-कर्मणा कृतम् । यतः- संलापितानां मधुरैर् वचोभिर् मिथ्योपचारैश् च वशीकृतानाम् । आशावतां श्रद्दधतां च लोके किम् अर्थिनां वञ्चयितव्यम् अस्ति

tataḥ kāko dīrghaṃ niḥśvasya uvāca-are vañcaka ! kiṃ tvayā pāpa-karmaṇā kṛtam | yataḥ- saṃlāpitānāṃ madhurair vacobhir mithyopacāraiś ca vaśīkṛtānām | āśāvatāṃ śraddadhatāṃ ca loke kim arthināṃ vañcayitavyam asti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- उपकारिणि विश्रब्धे शुद्ध-मतौ यः समाचरति पापम् । तं जनम् असत्य-सन्धं भगवति वसुधे कथं वहसि

anyac ca- upakāriṇi viśrabdhe śuddha-matau yaḥ samācarati pāpam | taṃ janam asatya-sandhaṃ bhagavati vasudhe kathaṃ vahasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्जनेन समं सख्यं वैरं चापि न कारयेत् । उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम्

durjanena samaṃ sakhyaṃ vairaṃ cāpi na kārayet | uṣṇo dahati cāṅgāraḥ śītaḥ kṛṣṇāyate karam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा स्थितिर् इयं दुर्जनानाम्- प्राक् पादयोः पतति खादति पृष्ठ-मांसं कर्णे फलं किम् अपि रौति शनैर् विचित्रम् । छिद्रं निरूप्य सहसा प्रविशत्य् अशङ्कः सर्वं खलस्य चरितं मशकः करोति

athavā sthitir iyaṃ durjanānām- prāk pādayoḥ patati khādati pṛṣṭha-māṃsaṃ karṇe phalaṃ kim api rauti śanair vicitram | chidraṃ nirūpya sahasā praviśaty aśaṅkaḥ sarvaṃ khalasya caritaṃ maśakaḥ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- दुर्जनः प्रिय-वादी च नैतद् विश्वास-कारणम् । मधु तिष्ठति जिह्वाग्रे हृदि हालाहलं विषम्

tathā ca- durjanaḥ priya-vādī ca naitad viśvāsa-kāraṇam | madhu tiṣṭhati jihvāgre hṛdi hālāhalaṃ viṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रभाते स क्षेत्र-पतिर् लगुड-हस्तस् तं प्रदेशम् आगच्छन् काकेनावलोकितः । तम् अवलोक्य काकेनोक्तम्-सखे मृग ! त्वम् आत्मानं मृतवत् सन्दर्श्य वातेनोदरं पूरयित्वा पादान् स्तब्धीकृत्य तिष्ठ । अहं तव चक्षुषी चञ्च्वा किम् अपि विलिखामि, यदाहं शब्दं करोमि, तदा त्वम् उत्थाय सत्वरं पलायिष्यसे । मृगस् तथैव काक-वचनेन स्थितः । ततः क्षेत्र-पतिना हर्षोत्फुल्ल-लोचनेन तथाविधो मृग आलोकितः । अथासौ-आः ! स्वयं मृतो ऽसि ? इत्य् उक्त्वा मृगं बन्धनात् मोचयित्वा पाशान् संवरीतुं सत्वरो बभूव । ततः कियद् दूरे अन्तरिते क्षेत्र-पतौ स मृगः काकस्य शब्दं श्रुत्वा सत्वरम् उत्थाय पलायितः । तम् उद्दिश्य तेन क्षेत्र-पतिना प्रकोपात् क्षिप्तेन लगुडेन शृगालो व्यापादितः । तथा चोक्तम्- त्रिभिर् वर्षैस् त्रिभिर् मासैस् त्रिभिः पक्षैस् त्रिभिर् दिनैः । अत्युत्कटैः पाप-पुण्यैर् इहैव फलम् अश्नुते

atha prabhāte sa kṣetra-patir laguḍa-hastas taṃ pradeśam āgacchan kākenāvalokitaḥ | tam avalokya kākenoktam-sakhe mṛga ! tvam ātmānaṃ mṛtavat sandarśya vātenodaraṃ pūrayitvā pādān stabdhīkṛtya tiṣṭha | ahaṃ tava cakṣuṣī cañcvā kim api vilikhāmi, yadāhaṃ śabdaṃ karomi, tadā tvam utthāya satvaraṃ palāyiṣyase | mṛgas tathaiva kāka-vacanena sthitaḥ | tataḥ kṣetra-patinā harṣotphulla-locanena tathāvidho mṛga ālokitaḥ | athāsau-āḥ ! svayaṃ mṛto 'si ? ity uktvā mṛgaṃ bandhanāt mocayitvā pāśān saṃvarītuṃ satvaro babhūva | tataḥ kiyad dūre antarite kṣetra-patau sa mṛgaḥ kākasya śabdaṃ śrutvā satvaram utthāya palāyitaḥ | tam uddiśya tena kṣetra-patinā prakopāt kṣiptena laguḍena śṛgālo vyāpāditaḥ | tathā coktam- tribhir varṣais tribhir māsais tribhiḥ pakṣais tribhir dinaiḥ | atyutkaṭaiḥ pāpa-puṇyair ihaiva phalam aśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽहं ब्रवीमि-भक्ष्य-भक्ष्यकयोः प्रीतिर् इत्य् आदि । इति मृग-वायस-शृगाल-कथा काकः पुनर् आह- भक्षितेनापि भवता नाहारो मम पुष्कलः । त्वयि जीवति जीवामि चित्रग्रीव इवानघ

ato 'haṃ bravīmi-bhakṣya-bhakṣyakayoḥ prītir ity ādi | iti mṛga-vāyasa-śṛgāla-kathā kākaḥ punar āha- bhakṣitenāpi bhavatā nāhāro mama puṣkalaḥ | tvayi jīvati jīvāmi citragrīva ivānagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- तिरश्चाम् अपि विश्वासो दृष्टः पुण्यैक-कर्मणाम् । सतां हि साधु-शीलत्वात् स्वभावो न निवर्तते

anyac ca- tiraścām api viśvāso dṛṣṭaḥ puṇyaika-karmaṇām | satāṃ hi sādhu-śīlatvāt svabhāvo na nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- साधोः प्रकोपितस्यापि मनो नायाति विक्रियाम् । न हि तापयितुं शक्यं सागराम्भस् तृणोल्कया

kiṃ ca- sādhoḥ prakopitasyāpi mano nāyāti vikriyām | na hi tāpayituṃ śakyaṃ sāgarāmbhas tṛṇolkayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यको ब्रूते-चपलस् त्वम् । चपलेन सह स्नेहः सर्वथा न कर्तव्यः । तथा चोक्तम्- मार्जारो महिषो मेषः काकः कापुरुषस् तथा । विश्वासात् प्रभवन्त्य् एते विश्वासस् तत्र नो हितः

hiraṇyako brūte-capalas tvam | capalena saha snehaḥ sarvathā na kartavyaḥ | tathā coktam- mārjāro mahiṣo meṣaḥ kākaḥ kāpuruṣas tathā | viśvāsāt prabhavanty ete viśvāsas tatra no hitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं चान्यत्-शत्रु-पक्षो भवान् अस्माकम् । शत्रुणा सन्धिर् न विधेयम् । उक्तं चैतत्- शत्रुणा न हि सन्दध्यात् संश्लिष्टेनापि सन्धिना । सुतप्तम् अपि पानीयं शमयत्य् एव पावकम्

kiṃ cānyat-śatru-pakṣo bhavān asmākam | śatruṇā sandhir na vidheyam | uktaṃ caitat- śatruṇā na hi sandadhyāt saṃśliṣṭenāpi sandhinā | sutaptam api pānīyaṃ śamayaty eva pāvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययालङ्कृतो ऽपि सन् । मणिना भूषितः सर्पः किम् असौ न भयङ्करः

durjanaḥ parihartavyo vidyayālaṅkṛto 'pi san | maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ kim asau na bhayaṅkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अशक्यं न तच् छक्त्यं यच् छक्त्यं शक्यम् एव तत् । नोदके शकटं याति न च नौर् गच्छति स्थले

yad aśakyaṃ na tac chaktyaṃ yac chaktyaṃ śakyam eva tat | nodake śakaṭaṃ yāti na ca naur gacchati sthale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- महताप्य् अर्थ-सारेण यो विश्वसिति शत्रुषु । भार्यासु च विरक्तासु तद्-अन्तं तस्य जीवनम्

aparaṃ ca- mahatāpy artha-sāreṇa yo viśvasiti śatruṣu | bhāryāsu ca viraktāsu tad-antaṃ tasya jīvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघु-पतनको ब्रूते-श्रुतं मया सर्वं, तथापि ममैतावन् एव सङ्कल्पः । यत् त्वया सह सौहृद्यम् अवश्यं करणीयम् इति । अन्यथा अनाहारेणात्मानं तव द्वारि व्यापादयिष्यामीति । तथा हि- मृद्-घटवत् सुख-भेद्यो दुःसन्धानश् च दुर्जनो भवति । सुजनस् तु कनक-घटवद् दुर्भेद्यश् चाशु सन्धेयः

laghu-patanako brūte-śrutaṃ mayā sarvaṃ, tathāpi mamaitāvan eva saṅkalpaḥ | yat tvayā saha sauhṛdyam avaśyaṃ karaṇīyam iti | anyathā anāhāreṇātmānaṃ tava dvāri vyāpādayiṣyāmīti | tathā hi- mṛd-ghaṭavat sukha-bhedyo duḥsandhānaś ca durjano bhavati | sujanas tu kanaka-ghaṭavad durbhedyaś cāśu sandheyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- द्रवत्वात् सर्व-लोहानां निमित्ताद् मृग-पक्षिणाम् । भयाल् लोभाच् च मूर्खाणां सङ्गतः दर्शनात् सताम्

kiṃ ca- dravatvāt sarva-lohānāṃ nimittād mṛga-pakṣiṇām | bhayāl lobhāc ca mūrkhāṇāṃ saṅgataḥ darśanāt satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- नारिकेल-समाकारा दृश्यन्ते हि सुहृज्जनाः । अन्ये बदरिकाकारा बहिर् एव मनोहराः

kiṃ ca- nārikela-samākārā dṛśyante hi suhṛjjanāḥ | anye badarikākārā bahir eva manoharāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- स्नेह-च्छेदेऽपि साधूनां गुणा नायान्ति विक्रियाम् । भङ्गेऽपि हि मृणालानाम् अनुबध्नन्ति तन्तवः

anyac ca- sneha-cchede'pi sādhūnāṃ guṇā nāyānti vikriyām | bhaṅge'pi hi mṛṇālānām anubadhnanti tantavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- शुचित्वम् त्यागिता शौर्यं सामान्यं सुख-दुःखयोः । दाक्षिण्यं चानुरक्तिश् च सत्यता च सुहृद्-गुणाः

anyac ca- śucitvam tyāgitā śauryaṃ sāmānyaṃ sukha-duḥkhayoḥ | dākṣiṇyaṃ cānuraktiś ca satyatā ca suhṛd-guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतैर् गुणैर् उपेतो भवद्=अन्यो मया कः सुहृत् प्राप्तव्यः ? इत्य् आदि तद्-वचनम् आकर्ण्य हिरण्यको बहिः निःसृत्याह-आप्यायितो ऽहं भवताम् एतेन वचनामृतेन । तथा चोक्तम्- घर्मार्तं न तथा सुशीतल-जलैः स्नानं न मुक्तावली न श्रीखण्ड-विलेपनम् सुखयति प्रत्यङ्गम् अप्य् अर्पितम् । प्रीत्यै सज्जन-भाषितं प्रभवति प्रायो यथा चेतसः सद्-युक्त्या च परिष्कृतं सुकृतिनाम् आकृष्टि-मन्त्रोपमम्

etair guṇair upeto bhavad=anyo mayā kaḥ suhṛt prāptavyaḥ ? ity ādi tad-vacanam ākarṇya hiraṇyako bahiḥ niḥsṛtyāha-āpyāyito 'haṃ bhavatām etena vacanāmṛtena | tathā coktam- gharmārtaṃ na tathā suśītala-jalaiḥ snānaṃ na muktāvalī na śrīkhaṇḍa-vilepanam sukhayati pratyaṅgam apy arpitam | prītyai sajjana-bhāṣitaṃ prabhavati prāyo yathā cetasaḥ sad-yuktyā ca pariṣkṛtaṃ sukṛtinām ākṛṣṭi-mantropamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- रहस्य-भेदो याच्ञा च नैष्ठुर्यं चल-चित्तया । क्रोधो निःसत्यता द्यूतम् एतन् मित्रस्य दूषणम्

anyac ca- rahasya-bhedo yācñā ca naiṣṭhuryaṃ cala-cittayā | krodho niḥsatyatā dyūtam etan mitrasya dūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन वचन-क्रमेण तत् एकम् अपि दूषणं त्वयि न लक्ष्यते । यतः- पटुत्वं सत्यवादित्वं कथा-योगेन बुद्ध्यते । अस्तब्धत्वम् अचापल्यं प्रत्यक्षेनावगम्यते

anena vacana-krameṇa tat ekam api dūṣaṇaṃ tvayi na lakṣyate | yataḥ- paṭutvaṃ satyavāditvaṃ kathā-yogena buddhyate | astabdhatvam acāpalyaṃ pratyakṣenāvagamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- अन्यथैव हि सौहार्दं भवेत् स्वच्छान्तरात्मनः । प्रवर्ततेऽन्यथा वाणी शाठ्योपहत-चेतसः

aparaṃ ca- anyathaiva hi sauhārdaṃ bhavet svacchāntarātmanaḥ | pravartate'nyathā vāṇī śāṭhyopahata-cetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस्य् अन्यद् वचस्य् अन्यत् कर्मण्य् अन्यद् दुरात्मनाम् । मनस्य् एकं वचस्य् एकं कर्मण्य् एकं महात्मनाम्

manasy anyad vacasy anyat karmaṇy anyad durātmanām | manasy ekaṃ vacasy ekaṃ karmaṇy ekaṃ mahātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् भवतु भवतः अभिमतम् एव इत्य् उक्त्वा हिरण्यको मैत्र्यं विधाय भोजन-विशेषैर् वायसं सन्तोष्य विवरं प्रविष्टः । वायसो ऽपि स्व-स्थानं गतः ततः-प्रभृति तयोः अन्यो ऽन्याहार-प्रदानेन कुशल-प्रश्नैः विश्रम्भालापैश् च कियत्-कालो ऽतिवर्तने । एकदा लघु-पतनको हिरण्यकम् आह-सखे ! वायसस्य कष्टतरलभ्याहारम् इदं स्थानम् । तद् एतत् परित्यज्य स्थानान्तरं गन्तुम् इच्छामि । हिरण्यको ब्रूते- स्थान-भ्रष्टा न शोभन्ते दन्ताः केशा नखा नराः । इति विज्ञाय मतिमान् स्व-स्थानं न परित्यजेत्

tad bhavatu bhavataḥ abhimatam eva ity uktvā hiraṇyako maitryaṃ vidhāya bhojana-viśeṣair vāyasaṃ santoṣya vivaraṃ praviṣṭaḥ | vāyaso 'pi sva-sthānaṃ gataḥ tataḥ-prabhṛti tayoḥ anyo 'nyāhāra-pradānena kuśala-praśnaiḥ viśrambhālāpaiś ca kiyat-kālo 'tivartane | ekadā laghu-patanako hiraṇyakam āha-sakhe ! vāyasasya kaṣṭataralabhyāhāram idaṃ sthānam | tad etat parityajya sthānāntaraṃ gantum icchāmi | hiraṇyako brūte- sthāna-bhraṣṭā na śobhante dantāḥ keśā nakhā narāḥ | iti vijñāya matimān sva-sthānaṃ na parityajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काको ब्रूते-मित्र ! कापुरुषस्य वचनम् एतत् । यतः- स्थानम् उत्सृज्य गच्छन्ति सिंहाः सत्-पुरुषा गजाः । तत्रैव निधनं यान्ति काकाः कापुरुषा मृगाः

kāko brūte-mitra ! kāpuruṣasya vacanam etat | yataḥ- sthānam utsṛjya gacchanti siṃhāḥ sat-puruṣā gajāḥ | tatraiva nidhanaṃ yānti kākāḥ kāpuruṣā mṛgāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- को वीरस्य मनस्विनः स्व-विषयः को वा विदेशः स्मृतः यं देशं श्रयते तम् एव कुरुते बाहु-प्रतापार्जितम् । यद् दंष्ट्रानख-लाङ्गुल-प्रहरणः सिंहो वनं गाहते तस्मिन्न् एव हत-द्विपेन्द्र-रुधिरैस् तृष्णां छिन्नत्त्य् आत्मनः

anyac ca- ko vīrasya manasvinaḥ sva-viṣayaḥ ko vā videśaḥ smṛtaḥ yaṃ deśaṃ śrayate tam eva kurute bāhu-pratāpārjitam | yad daṃṣṭrānakha-lāṅgula-praharaṇaḥ siṃho vanaṃ gāhate tasminn eva hata-dvipendra-rudhirais tṛṣṇāṃ chinnatty ātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यको ब्रूते-मित्र क्व गन्तव्यम् ? तथा चोक्तम्- चलत्य् एकेन पादेन तिष्ठत्य् एकेन बुद्धिमान् । नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वम् आयतनं त्यजेत्

hiraṇyako brūte-mitra kva gantavyam ? tathā coktam- calaty ekena pādena tiṣṭhaty ekena buddhimān | nāsamīkṣya paraṃ sthānaṃ pūrvam āyatanaṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायसो ब्रूते-मित्र ! अस्ति सुनिरूपितं स्थानम् । हिरण्यको ऽवदत्-किं तत् ? वायसः कथयति-अस्ति दण्डकारण्ये कर्पूरगौराभिधानं सरः । तत्र चिर-कालोपार्जितः प्रिय-सुहृन् मे मन्थराभिधानः कूर्मः सहज-धार्मिकः प्रतिवसति । पश्य मित्र ! परोपदेशे पाण्डित्यं सर्वेषां सुकरं नृणाम् । धर्मे स्वीयम् अनुष्ठानं कस्यचित् तु महात्मनः

vāyaso brūte-mitra ! asti sunirūpitaṃ sthānam | hiraṇyako 'vadat-kiṃ tat ? vāyasaḥ kathayati-asti daṇḍakāraṇye karpūragaurābhidhānaṃ saraḥ | tatra cira-kālopārjitaḥ priya-suhṛn me mantharābhidhānaḥ kūrmaḥ sahaja-dhārmikaḥ prativasati | paśya mitra ! paropadeśe pāṇḍityaṃ sarveṣāṃ sukaraṃ nṛṇām | dharme svīyam anuṣṭhānaṃ kasyacit tu mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स च भोजन-विशेषैर् मां संवर्धयिष्यति । हिरण्यको ऽप्य् आह-तत् किम् अत्रावस्थाय मया कर्तव्यम् ? यतः- यस्मिन् देशे न सम्मानो न वृत्तिर् न च बान्धवः । न च विद्यागमः कश्चित् तं देशं परिवर्जयेत्

sa ca bhojana-viśeṣair māṃ saṃvardhayiṣyati | hiraṇyako 'py āha-tat kim atrāvasthāya mayā kartavyam ? yataḥ- yasmin deśe na sammāno na vṛttir na ca bāndhavaḥ | na ca vidyāgamaḥ kaścit taṃ deśaṃ parivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च--- धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस् तु पञ्चमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत्

aparaṃ ca--- dhanikaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyas tu pañcamaḥ | pañca yatra na vidyante tatra vāsaṃ na kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च--- लोक-यात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्याग-शीलता । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात् तत्र संस्थितिम्

aparaṃ ca--- loka-yātrā bhayaṃ lajjā dākṣiṇyaṃ tyāga-śīlatā | pañca yatra na vidyante na kuryāt tatra saṃsthitim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- तत्र मित्र ! न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम् । ऋण-दाता च वैद्यश् च श्रोत्रियः सजला नदी

anyac ca- tatra mitra ! na vastavyaṃ yatra nāsti catuṣṭayam | ṛṇa-dātā ca vaidyaś ca śrotriyaḥ sajalā nadī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो माम् अपि तत्र नय । वायसो ऽवदत्-एवम् अस्तु । अथ वायसस् तेन मित्रेण सह विचित्रालाप-सुखेन तस्य सरसः समीपं ययौ । ततो मन्थरो दूराद् एव लघु-पतनकम् अवलोक्य उत्थाय यथोचितम् आतिथ्यं विधाय मूषिकस्याप्य् अतिथि-सत्कारं चकार । यतः- बालो वा यदि वा वृद्धो युवा वा गृहम् आगतः । तस्य पूजा विधातव्या सर्वत्राभ्यागतो गुरुः

ato mām api tatra naya | vāyaso 'vadat-evam astu | atha vāyasas tena mitreṇa saha vicitrālāpa-sukhena tasya sarasaḥ samīpaṃ yayau | tato mantharo dūrād eva laghu-patanakam avalokya utthāya yathocitam ātithyaṃ vidhāya mūṣikasyāpy atithi-satkāraṃ cakāra | yataḥ- bālo vā yadi vā vṛddho yuvā vā gṛham āgataḥ | tasya pūjā vidhātavyā sarvatrābhyāgato guruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा- गुरुर् अग्निर् द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । पतिर् एको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः

tathā- gurur agnir dvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ | patir eko guruḥ strīṇāṃ sarvatrābhyāgato guruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- उत्तमस्यापि वर्णस्य नीचो ऽपि गृहम् आगतः । पूजनीयो यथा-योग्यं सर्व-देव-मयो ऽतिथिः

aparaṃ ca- uttamasyāpi varṇasya nīco 'pi gṛham āgataḥ | pūjanīyo yathā-yogyaṃ sarva-deva-mayo 'tithiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायसो ऽवदत्-सखे ! मन्थर ! स-विशेष-पूजाम् असमि विधेहि, यतो ऽयं पुण्य-कर्मणां धुरीणः कारुण्य-रत्नाकरो हिरण्यक-नामा मूषिक-राजः । एतस्य गुण-स्तुतिं जिह्वा-सहस्र-द्वयेनापि यदि सर्प-राजः कदाचित् कर्तुं समर्थः स्यात् इत्य् उक्त्वा चित्रग्रीवोपाख्यानं वर्णितवान् । ततो मन्थरः सादरं हिरण्यकं सम्पूज्याह-भद्र ! आत्मनो निर्जन-वनागमन-कारणम् आख्यातुम् अर्हसि ? हिरण्यको ऽवदत्-कथयामि, श्रूयताम् । कथा ४ अस्ति चम्पकाभिधानायां नगर्यां परिव्राजकावसथः । तत्र चूडाकर्णो नाम परिव्राजकः प्रतिवसति । स च भोजनावशिष्ट-भिक्षान्न-सहितं भिक्षापात्रं नागदन्तकेऽवस्थाप्य स्वपिति । अहं च तद् अन्नम् उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य प्रत्यहं भक्षयामि । अनन्तरं तस्य प्रिय-सुहृद् वीणाकर्णो नाम परिव्राजकः समायातः, तेन सह नाना-कथा-प्रसङ्गावस्थितो मम त्रासार्थं जर्जर-वंश-खण्डेन चूडाकर्णो भूमिम् अताडयत् । तं तथाविधं दृष्ट्वा वीणाकर्ण उवाच-सखे ! किम् इति मम कथा-विरक्तो ऽन्यासक्तो भवान् ? यतः- मुखं प्रसन्नं विमला च दृष्टिः कथानुरागो मधुरा च वाणी । स्नेहो ऽधिकः सम्भ्रम-दर्शनं च सदानुरक्तस्य जनस्य लक्ष्म

vāyaso 'vadat-sakhe ! manthara ! sa-viśeṣa-pūjām asami vidhehi, yato 'yaṃ puṇya-karmaṇāṃ dhurīṇaḥ kāruṇya-ratnākaro hiraṇyaka-nāmā mūṣika-rājaḥ | etasya guṇa-stutiṃ jihvā-sahasra-dvayenāpi yadi sarpa-rājaḥ kadācit kartuṃ samarthaḥ syāt ity uktvā citragrīvopākhyānaṃ varṇitavān | tato mantharaḥ sādaraṃ hiraṇyakaṃ sampūjyāha-bhadra ! ātmano nirjana-vanāgamana-kāraṇam ākhyātum arhasi ? hiraṇyako 'vadat-kathayāmi, śrūyatām | kathā 4 asti campakābhidhānāyāṃ nagaryāṃ parivrājakāvasathaḥ | tatra cūḍākarṇo nāma parivrājakaḥ prativasati | sa ca bhojanāvaśiṣṭa-bhikṣānna-sahitaṃ bhikṣāpātraṃ nāgadantake'vasthāpya svapiti | ahaṃ ca tad annam utplutya utplutya pratyahaṃ bhakṣayāmi | anantaraṃ tasya priya-suhṛd vīṇākarṇo nāma parivrājakaḥ samāyātaḥ, tena saha nānā-kathā-prasaṅgāvasthito mama trāsārthaṃ jarjara-vaṃśa-khaṇḍena cūḍākarṇo bhūmim atāḍayat | taṃ tathāvidhaṃ dṛṣṭvā vīṇākarṇa uvāca-sakhe ! kim iti mama kathā-virakto 'nyāsakto bhavān ? yataḥ- mukhaṃ prasannaṃ vimalā ca dṛṣṭiḥ kathānurāgo madhurā ca vāṇī | sneho 'dhikaḥ sambhrama-darśanaṃ ca sadānuraktasya janasya lakṣma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टि-दानं कृत-पूर्व-नाशनम् आननं दुश्चरितानुकीर्तनम् । कथा-प्रसङ्गेन च नाम-विस्मृतिर् विरक्त-भावस्य जनस्य लक्षणम्

adṛṣṭi-dānaṃ kṛta-pūrva-nāśanam ānanaṃ duścaritānukīrtanam | kathā-prasaṅgena ca nāma-vismṛtir virakta-bhāvasya janasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चूडाकर्णेनोक्तम्-भद्र ! नाहं विरक्तः, किन्तु पश्य अयं मूषिको ममापकारी सदा पात्रस्थं भिक्षान्नम् उत्प्लुत्य भक्षयति । वीणाकर्णो नागदन्तम् अवलोक्याह-कथम् अयं मूषिकः स्वल्प-बलो ऽप्य् एतावद् दूरम् उत्पतति ? तद् अत्र केनापि कारणेन भवितव्यम् । क्षणं विचिन्त्य परिव्राजकेनोक्तम्-कारणं चात्र धन-बाहुल्यम् एव प्रतिभाति । यतः- धनवान् बलवान् लोके सर्वः सर्वत्र सर्वदा । प्रभुत्वं धन-मूलं हि राज्ञाम् अप्य् उपजायते

cūḍākarṇenoktam-bhadra ! nāhaṃ viraktaḥ, kintu paśya ayaṃ mūṣiko mamāpakārī sadā pātrasthaṃ bhikṣānnam utplutya bhakṣayati | vīṇākarṇo nāgadantam avalokyāha-katham ayaṃ mūṣikaḥ svalpa-balo 'py etāvad dūram utpatati ? tad atra kenāpi kāraṇena bhavitavyam | kṣaṇaṃ vicintya parivrājakenoktam-kāraṇaṃ cātra dhana-bāhulyam eva pratibhāti | yataḥ- dhanavān balavān loke sarvaḥ sarvatra sarvadā | prabhutvaṃ dhana-mūlaṃ hi rājñām apy upajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः खनित्रम् आदाय तेन परिव्राजकेन विवरं खनित्वा चिर-सञ्चितं मम धनं गृहीतम् । ततः प्रभृति प्रत्यहं निज-शक्ति-हीनः सत्त्वोत्साह-रहितः स्वाहारम् अप्य् उत्पादयितुम् अक्षमः सन्न् आसं मन्दं मन्दम् उपसर्पन् चूडाकर्णेनावलोकितः । ततस् तेनोक्तम्- धनेन बलवान् लोको धनाद् भवति पण्डितः । पश्यैनं मूषिकं पापं स्वजाति-समतां गतम्

tataḥ khanitram ādāya tena parivrājakena vivaraṃ khanitvā cira-sañcitaṃ mama dhanaṃ gṛhītam | tataḥ prabhṛti pratyahaṃ nija-śakti-hīnaḥ sattvotsāha-rahitaḥ svāhāram apy utpādayitum akṣamaḥ sann āsaṃ mandaṃ mandam upasarpan cūḍākarṇenāvalokitaḥ | tatas tenoktam- dhanena balavān loko dhanād bhavati paṇḍitaḥ | paśyainaṃ mūṣikaṃ pāpaṃ svajāti-samatāṃ gatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- अर्थेन तु विहीनस्य पुरुषस्याल्प-मेधसः । क्रिया सर्वा विनश्यन्ति ग्रीष्मे कुसरितो यथा

kiṃ ca- arthena tu vihīnasya puruṣasyālpa-medhasaḥ | kriyā sarvā vinaśyanti grīṣme kusarito yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- यस्यार्थास् तस्य मित्राणि यस्यार्थास् तस्य बान्धवाः । यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स हि पण्डितः

aparaṃ ca- yasyārthās tasya mitrāṇi yasyārthās tasya bāndhavāḥ | yasyārthāḥ sa pumān loke yasyārthāḥ sa hi paṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.