Narayana: Hitopadesa 2

करटकः पृच्छति-कथम् एतत् ? दमनकः कथयति-- कथा ७ कस्मिंश्चित् तरौ वायस-दम्पती निवसतः । तयोश् चापृत्यानि तत्-कोटरावस्थितेन कृष्ण-सर्पेण खादितानि । ततः पुनर् गर्भवती वायसी वायस्म् आह-नाथ ! त्यज्यताम् अयं वृक्षः । अत्रावस्थित-कृष्ण-सर्पेणावयोः सन्ततिः सततं भक्ष्यते । यतः- दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश् चोत्तर-दायकः । स-सर्पे च गृहे वासो मृत्युर् एव न संशयः

karaṭakaḥ pṛcchati-katham etat ? damanakaḥ kathayati-- kathā 7 kasmiṃścit tarau vāyasa-dampatī nivasataḥ | tayoś cāpṛtyāni tat-koṭarāvasthitena kṛṣṇa-sarpeṇa khāditāni | tataḥ punar garbhavatī vāyasī vāyasm āha-nātha ! tyajyatām ayaṃ vṛkṣaḥ | atrāvasthita-kṛṣṇa-sarpeṇāvayoḥ santatiḥ satataṃ bhakṣyate | yataḥ- duṣṭā bhāryā śaṭhaṃ mitraṃ bhṛtyaś cottara-dāyakaḥ | sa-sarpe ca gṛhe vāso mṛtyur eva na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायसो ब्रूते-प्रिये ! न भेतव्यम् । वारं वारं मवैतस्य सोढः । इदानीं पुनर् न क्षन्तव्यः । वायस्य् आह-कथम् एतेन बलवता सार्धे भवान् विग्रहीतुं समर्थः । वायसो ब्रूते-अलम् अनया शङ्कया । यतः- बुद्धिर् यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस् तु कुतो बलम् । पश्य सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायसी विहस्याह--कथम् एतत् ? वायसः कथयति- कथा ८ अस्ति मन्दर-नाम्नि पर्वते दुर्दान्तो नाम सिंहः । स च सर्वदा पशूनां वधं कुर्वन्न् आस्ते । ततः सर्वैः पशुभिर् मिलित्वा स सिंहो विज्ञप्तः-मृगेन्द्र ! किम् अर्थम् एकदा बहु-पशु-घातः क्रियते । यदि प्रसादो भवति तदा वयम् एव भवद्-आहाराय प्रत्यहम् एकैकं पशुम् उपढौकयामः । ततः सिंहेनोक्तम्-यद्य् एतद् अभिमतं भवतां तर्हि भवतु तत् । ततः-प्रभृत्य् एकैकं पशुम् उपकल्पितं भक्षयन्न् आस्ते । अथ कदाचिद् वृद्ध-शशकस्य वारः समायातः । सो ऽचिन्तयत्- त्रास-हेतोर् विनीतिस् तु क्रियते जीविताशया । पञ्चत्वं चेद् गमिष्यामि किं सिंहानुनयेन मे

vāyasī vihasyāha--katham etat ? vāyasaḥ kathayati- kathā 8 asti mandara-nāmni parvate durdānto nāma siṃhaḥ | sa ca sarvadā paśūnāṃ vadhaṃ kurvann āste | tataḥ sarvaiḥ paśubhir militvā sa siṃho vijñaptaḥ-mṛgendra ! kim artham ekadā bahu-paśu-ghātaḥ kriyate | yadi prasādo bhavati tadā vayam eva bhavad-āhārāya pratyaham ekaikaṃ paśum upaḍhaukayāmaḥ | tataḥ siṃhenoktam-yady etad abhimataṃ bhavatāṃ tarhi bhavatu tat | tataḥ-prabhṛty ekaikaṃ paśum upakalpitaṃ bhakṣayann āste | atha kadācid vṛddha-śaśakasya vāraḥ samāyātaḥ | so 'cintayat- trāsa-hetor vinītis tu kriyate jīvitāśayā | pañcatvaṃ ced gamiṣyāmi kiṃ siṃhānunayena me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् मन्दं मन्दं गच्छामि । ततः सिंहो ऽपि क्षुधा-पीडितः कोपात् तम् उवाच-कुतस् त्वं विलम्ब्य समागतो ऽसि । शशको ऽब्रवीत्-देव ! नाहम् अपराधी । आगच्छन् पथि सिंहान्तरेण बलाद् धृतः । तस्याग्रे पुनर् आगमनाय शपथं कृत्वा स्वामिनं निवेदयितुम् अत्रागतो ऽसिम् । सिंहः सकोपम् आह-सत्वरं गत्वा दुरात्मानं दर्शय । क्व स दुरात्मा तिष्ठति । ततः शशकस् तं गृहीत्वा गभीर-कूपं दर्शयितुं गतः । तत्रागत्य स्वयम् एव पश्यतु स्वामीत्य् उक्त्वा तस्मिन् कूप-जले तस्य सिंहस्यैव प्रतिबिम्बं दर्शितवान् । ततो ऽसौ क्रोधाध्मातो दर्पात् तस्योपर्य् आत्मानं निक्षिप्य पञ्चत्वं गतः । अतो ऽहं ब्रवीमि बुद्धिर् यस्य इत्य् आदि । वायस्य् आह-श्रुतं मया सर्वम् । सम्प्रति यथा कर्तव्यं ब्रूहि । वायसो ऽवदत्-अत्रासन्ने सरसि राज-पुत्रः प्रत्यहम् आगत्य स्नाति । स्नान-समये मद्-अङ्गाद् अवतारितं तीर्थ-शिला-निहितं कनक-सूत्रं चञ्च्वा विधृत्यानीयास्मिन् कोटरे धारयिष्यसि । अथ कदाचित् स्नातुं जलं प्रविष्टे राज-पुत्रे वायस्या तद्-अनुष्ठितम् । अथ कनक-सूत्रानुसरण-प्रवृत्तै राज-पुरुषैस् तत्र तरु-कोटरे कृष्ण-सर्पो दृष्टो व्यापादितश् च । अतो ऽहं ब्रवीमि-उपायेन हि यच् छक्यम् इतेन हि यच् छक्यम् इत्य् आदि । करटको ब्रूते-यद्य् एवं तर्हि गच्छ । शिवास् ते सन्तु पन्थानः । ततो दमनकः पिङ्गलक-समीपं गत्वा प्रणम्योवाच-देव ! आत्यन्तिकं किम् अपि महा-भय-कारि कार्यं मन्यमानः समागतो ऽस्मि । यतः- आपद्य् उन्मार्ग-गमने कार्य-कालात्ययेषु च । कल्याण-वचनं ब्रूयाद् अपृष्टो ऽपि हितो नरः

tan mandaṃ mandaṃ gacchāmi | tataḥ siṃho 'pi kṣudhā-pīḍitaḥ kopāt tam uvāca-kutas tvaṃ vilambya samāgato 'si | śaśako 'bravīt-deva ! nāham aparādhī | āgacchan pathi siṃhāntareṇa balād dhṛtaḥ | tasyāgre punar āgamanāya śapathaṃ kṛtvā svāminaṃ nivedayitum atrāgato 'sim | siṃhaḥ sakopam āha-satvaraṃ gatvā durātmānaṃ darśaya | kva sa durātmā tiṣṭhati | tataḥ śaśakas taṃ gṛhītvā gabhīra-kūpaṃ darśayituṃ gataḥ | tatrāgatya svayam eva paśyatu svāmīty uktvā tasmin kūpa-jale tasya siṃhasyaiva pratibimbaṃ darśitavān | tato 'sau krodhādhmāto darpāt tasyopary ātmānaṃ nikṣipya pañcatvaṃ gataḥ | ato 'haṃ bravīmi buddhir yasya ity ādi | vāyasy āha-śrutaṃ mayā sarvam | samprati yathā kartavyaṃ brūhi | vāyaso 'vadat-atrāsanne sarasi rāja-putraḥ pratyaham āgatya snāti | snāna-samaye mad-aṅgād avatāritaṃ tīrtha-śilā-nihitaṃ kanaka-sūtraṃ cañcvā vidhṛtyānīyāsmin koṭare dhārayiṣyasi | atha kadācit snātuṃ jalaṃ praviṣṭe rāja-putre vāyasyā tad-anuṣṭhitam | atha kanaka-sūtrānusaraṇa-pravṛttai rāja-puruṣais tatra taru-koṭare kṛṣṇa-sarpo dṛṣṭo vyāpāditaś ca | ato 'haṃ bravīmi-upāyena hi yac chakyam itena hi yac chakyam ity ādi | karaṭako brūte-yady evaṃ tarhi gaccha | śivās te santu panthānaḥ | tato damanakaḥ piṅgalaka-samīpaṃ gatvā praṇamyovāca-deva ! ātyantikaṃ kim api mahā-bhaya-kāri kāryaṃ manyamānaḥ samāgato 'smi | yataḥ- āpady unmārga-gamane kārya-kālātyayeṣu ca | kalyāṇa-vacanaṃ brūyād apṛṣṭo 'pi hito naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- भोगस्य भाजनं राजा न राजा कार्य-भाजनम् । राज-कार्य-परिध्वंसी मन्त्री दोषेण लिप्यते

anyac ca- bhogasya bhājanaṃ rājā na rājā kārya-bhājanam | rāja-kārya-paridhvaṃsī mantrī doṣeṇa lipyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि पश्य । अमात्यानाम् एष क्रमः । वरं प्राण-परित्यागः शिरसा वापि कर्तनम् । न तु स्वामि-पदावाप्ति-पातकेच्छोर् उपेक्षणम्

tathā hi paśya | amātyānām eṣa kramaḥ | varaṃ prāṇa-parityāgaḥ śirasā vāpi kartanam | na tu svāmi-padāvāpti-pātakecchor upekṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिङ्गलकः सादरम् आह-अथ भवान् किं वक्तुम् इच्छति । दमनको ब्रूते-देव ! संजीवकस् तवोपय-सदृश-व्यवहारीव लक्ष्यते । तथा चास्मत् सन्निधाने श्रीमद्-देव-पादानां शक्ति-त्रय-निन्दां कृत्वा राज्यम् एवाभिलषति । एतच् छ्रुत्वा, पिङ्गलकः सभयं साश्चर्यं मत्वा तूष्णीं स्थितः । दमनकः पुनर् आह-देव ! सर्वामात्य-परित्यागं कृत्वैक एवायं यत् त्वां सर्वाधिकारी कृतः । स एव दोषः । यतः- अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च विष्टभ्य पादाव् उपतिष्ठते श्रीः । सा स्त्री-स्वभावाद् असहा भरस्य तयोर् द्वयोर् एकतरं जहाति

piṅgalakaḥ sādaram āha-atha bhavān kiṃ vaktum icchati | damanako brūte-deva ! saṃjīvakas tavopaya-sadṛśa-vyavahārīva lakṣyate | tathā cāsmat sannidhāne śrīmad-deva-pādānāṃ śakti-traya-nindāṃ kṛtvā rājyam evābhilaṣati | etac chrutvā, piṅgalakaḥ sabhayaṃ sāścaryaṃ matvā tūṣṇīṃ sthitaḥ | damanakaḥ punar āha-deva ! sarvāmātya-parityāgaṃ kṛtvaika evāyaṃ yat tvāṃ sarvādhikārī kṛtaḥ | sa eva doṣaḥ | yataḥ- atyucchrite mantriṇi pārthive ca viṣṭabhya pādāv upatiṣṭhate śrīḥ | sā strī-svabhāvād asahā bharasya tayor dvayor ekataraṃ jahāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- एकं भूमि-पतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा तं मोहात् श्रयते मदः स च मदालस्येन निर्विद्यते । निर्विण्णस्य पदं करोति हृदये तस्य स्वतन्त्र-स्पृहा- स्वातन्त्र्य-स्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान् अभिद्रुह्यति

aparaṃ ca- ekaṃ bhūmi-patiḥ karoti sacivaṃ rājye pramāṇaṃ yadā taṃ mohāt śrayate madaḥ sa ca madālasyena nirvidyate | nirviṇṇasya padaṃ karoti hṛdaye tasya svatantra-spṛhā- svātantrya-spṛhayā tataḥ sa nṛpateḥ prāṇān abhidruhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- विष-दग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य चलितस्य च । अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलाद् उद्धरणं सुखम्

anyac ca- viṣa-dagdhasya bhaktasya dantasya calitasya ca | amātyasya ca duṣṭasya mūlād uddharaṇaṃ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- यः कुर्यात् सचिवायत्तां श्रियं तद्-व्यसने सति । सो ऽन्धवज् जगती-पालः सीदेत् सञ्चारकैर् विना

kiṃ ca- yaḥ kuryāt sacivāyattāṃ śriyaṃ tad-vyasane sati | so 'ndhavaj jagatī-pālaḥ sīdet sañcārakair vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व-कार्येषु स्वेच्छातः प्रवर्तते । तद् अत्र प्रमाणं स्वामी । एतं च जानाति । न सो ऽस्ति पुरुषो लोके यो न कामयते श्रियम् । परस्य युवतिं रम्यां सादरं नेक्षतेऽत्र कः

sarva-kāryeṣu svecchātaḥ pravartate | tad atra pramāṇaṃ svāmī | etaṃ ca jānāti | na so 'sti puruṣo loke yo na kāmayate śriyam | parasya yuvatiṃ ramyāṃ sādaraṃ nekṣate'tra kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहो विमृश्याह-भद्र ! यद्यप्य् एवं तथापि संजीवकेन सह मम महान् स्नेहः । पश्य- कुर्वन्न् अपि व्यलीकानि यः प्रियः प्रिय एव सः । अशेष-दोष-दुष्टो ऽपि कायः कस्य न वल्लभः

siṃho vimṛśyāha-bhadra ! yadyapy evaṃ tathāpi saṃjīvakena saha mama mahān snehaḥ | paśya- kurvann api vyalīkāni yaḥ priyaḥ priya eva saḥ | aśeṣa-doṣa-duṣṭo 'pi kāyaḥ kasya na vallabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- अप्रियाण्य् अपि कुर्वाणो यः प्रियः प्रिय एव सः । दग्ध-मन्दिर-सारेऽपि कस्य वह्नाव् अनादरः

anyac ca- apriyāṇy api kurvāṇo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ | dagdha-mandira-sāre'pi kasya vahnāv anādaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमनकः पुनरे एवाह-देव ! स एवातिदोषः, यतः- यस्मिन्न् एवाधिकं चक्षुर् आरोहयति पार्थिवः । सुतेऽमात्येऽप्य् उदासीने स लक्ष्म्याश्रीयते जनः

damanakaḥ punare evāha-deva ! sa evātidoṣaḥ, yataḥ- yasminn evādhikaṃ cakṣur ārohayati pārthivaḥ | sute'mātye'py udāsīne sa lakṣmyāśrīyate janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणु देव ! अप्रियस्यापि पथ्यस्य परिणामः सुखावहः । वक्ता श्रोता च यत्रास्ति रमन्ते तत्र सम्पदः

śṛṇu deva ! apriyasyāpi pathyasya pariṇāmaḥ sukhāvahaḥ | vaktā śrotā ca yatrāsti ramante tatra sampadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया च मूल-भृत्यानपास्यायम् आगन्तुकः पुरस्कृतः । एतच् चानुचितं कृतम् । यतः- मूल-भृत्यान् परित्यज्य नागन्तून् प्रतिमानयेत् । नातः परतरो दोषो राज्य-भेद-करो यतः

tvayā ca mūla-bhṛtyānapāsyāyam āgantukaḥ puraskṛtaḥ | etac cānucitaṃ kṛtam | yataḥ- mūla-bhṛtyān parityajya nāgantūn pratimānayet | nātaḥ parataro doṣo rājya-bheda-karo yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहो ब्रूते-किम् आश्चर्यम् । मया यद् अभय-वाचं दत्त्वानीतः संवर्धितश् च तत् कथं मह्यं द्रुह्यति । दमनको ब्रूते-देव ! दुर्जनो नार्जवं याति सेव्यमानो ऽपि नित्यशः । स्वेद-नाभ्यञ्जनोपायैः श्वपुच्छम् इव नामितम्

siṃho brūte-kim āścaryam | mayā yad abhaya-vācaṃ dattvānītaḥ saṃvardhitaś ca tat kathaṃ mahyaṃ druhyati | damanako brūte-deva ! durjano nārjavaṃ yāti sevyamāno 'pi nityaśaḥ | sveda-nābhyañjanopāyaiḥ śvapuccham iva nāmitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- स्वेदितो मर्दितश् चैव रञ्जुभिः परिवेष्टितः । मुक्तो द्वादशभिर् वर्षैः श्व-पुच्छः प्रकृतिं गतः

aparaṃ ca- svedito marditaś caiva rañjubhiḥ pariveṣṭitaḥ | mukto dvādaśabhir varṣaiḥ śva-pucchaḥ prakṛtiṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- वर्धनं वा सम्मानं खलानां प्रीतये कुतः । फलन्त्य् अमृत-सेकेऽपि न पथ्यानि विष-द्रुमाः

anyac ca- vardhanaṃ vā sammānaṃ khalānāṃ prītaye kutaḥ | phalanty amṛta-seke'pi na pathyāni viṣa-drumāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽहं ब्रवीमि- अपृष्टस् तस्य न ब्रूयाद् यश् च नेच्छेत् पराभवम् । एष एव सतां धर्मो विपरीतो ऽसतां मतः

ato 'haṃ bravīmi- apṛṣṭas tasya na brūyād yaś ca necchet parābhavam | eṣa eva satāṃ dharmo viparīto 'satāṃ mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा चोक्तम्- स्निग्धो ऽकुशलान् निवारयति यस् तत् कर्म यन् निर्मलं सा स्त्री यातु-विधायिनी स मतिमान् यः सद्भिर् अभ्यर्च्यते । सा श्रीर् या न मदं करोति स सुखी यस् तृष्णया मुच्यते तन् मित्रं यत् कृत्रिमं स पुरुषो यः खिद्यते नेन्द्रियैः

tathā coktam- snigdho 'kuśalān nivārayati yas tat karma yan nirmalaṃ sā strī yātu-vidhāyinī sa matimān yaḥ sadbhir abhyarcyate | sā śrīr yā na madaṃ karoti sa sukhī yas tṛṣṇayā mucyate tan mitraṃ yat kṛtrimaṃ sa puruṣo yaḥ khidyate nendriyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि सञ्जीवक-व्यसनादितो ऽविज्ञापितो ऽपि स्वामी न निवर्तते, तद् ईदृशे भृत्ये न दोषः । तथा च- नृपः कामासक्तो गणयति न कार्ये न च हितं यथेष्टं स्वच्छन्दः प्रविचरति मत्तो गज इव । ततो मान-ध्मातः स पतति यदा शोक-गहने तदा भृत्ये दोषान् क्षिपति न निजं वेत्त्य् अविनयम्

yadi sañjīvaka-vyasanādito 'vijñāpito 'pi svāmī na nivartate, tad īdṛśe bhṛtye na doṣaḥ | tathā ca- nṛpaḥ kāmāsakto gaṇayati na kārye na ca hitaṃ yatheṣṭaṃ svacchandaḥ pravicarati matto gaja iva | tato māna-dhmātaḥ sa patati yadā śoka-gahane tadā bhṛtye doṣān kṣipati na nijaṃ vetty avinayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिङ्गलकः स्वगतम्- न परस्यापराधेन परेषां दण्डम् आचरेत् । आत्मनावगतं कृत्वा बध्नीयात् पूजयेच् च वा

piṅgalakaḥ svagatam- na parasyāparādhena pareṣāṃ daṇḍam ācaret | ātmanāvagataṃ kṛtvā badhnīyāt pūjayec ca vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा चोक्तम्- गुण-दोषाव् अनिश्चित्य विधिनं ग्रह-निग्रहे । स्व-नाशाय यथा न्यस्तो दर्पात् सर्प-मुखे करः

tathā coktam- guṇa-doṣāv aniścitya vidhinaṃ graha-nigrahe | sva-nāśāya yathā nyasto darpāt sarpa-mukhe karaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशं ब्रूते-तदा संजीवकः किं प्रत्यादिश्यताम् । दमनकः स-सम्भ्रमम् आह-देव ! मा मैवम् । एतावता मन्त्र-भेदो जायते । तथा ह्य् उक्तम्- मन्त्र-बीजम् इदं गुप्तं रक्षणीयं यथा तथा । मनाग् अपि न भिद्येत तद् भिन्नं न प्ररोहति

prakāśaṃ brūte-tadā saṃjīvakaḥ kiṃ pratyādiśyatām | damanakaḥ sa-sambhramam āha-deva ! mā maivam | etāvatā mantra-bhedo jāyate | tathā hy uktam- mantra-bījam idaṃ guptaṃ rakṣaṇīyaṃ yathā tathā | manāg api na bhidyeta tad bhinnaṃ na prarohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- आदेयस्य प्रदेयस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः । क्षिप्रम् अक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्-रसम्

kiṃ ca- ādeyasya pradeyasya kartavyasya ca karmaṇaḥ | kṣipram akriyamāṇasya kālaḥ pibati tad-rasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अवश्यं समारब्धं महता प्रयत्नेन सम्पादनीयम् । किं च- मन्त्रो योधः इवाधीरः सर्वाङ्गैः संवृतैर् अपि । चिरं न सहते स्थातुं परेभ्यो भेद-शङ्कया

tad avaśyaṃ samārabdhaṃ mahatā prayatnena sampādanīyam | kiṃ ca- mantro yodhaḥ ivādhīraḥ sarvāṅgaiḥ saṃvṛtair api | ciraṃ na sahate sthātuṃ parebhyo bheda-śaṅkayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्य् असौ दृष्ट-दोषो ऽपि दोषान् निवत्यं सन्धातव्यस् तद् अतीवानुचितम् । यतः- सकृद् दुष्टं तु यो मित्रं पुनः सन्धातुम् इच्छति । स मृत्युर् एव गृह्णाति गर्भम् अश्वतरी यथा

yady asau dṛṣṭa-doṣo 'pi doṣān nivatyaṃ sandhātavyas tad atīvānucitam | yataḥ- sakṛd duṣṭaṃ tu yo mitraṃ punaḥ sandhātum icchati | sa mṛtyur eva gṛhṇāti garbham aśvatarī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गाङ्गि-भावम् अज्ञात्वा कथं सामर्थ्य-निर्णयः । पश्य टिट्टिभ-मात्रेण समुद्रो व्याकुलीकृतः

aṅgāṅgi-bhāvam ajñātvā kathaṃ sāmarthya-nirṇayaḥ | paśya ṭiṭṭibha-mātreṇa samudro vyākulīkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहः पृच्छति--कथम् एतत् ? दमनकः कथयति- कथा ९ दक्षिण-समुद्र-तीरे टिट्टिभ-दम्पती निवसतः । तत्र चासन्न-प्रसदा टिट्टिभी भर्तारम् आह-नाथ ! प्रसव-योग्य-स्थानं निभृतम् अनुसन्धीयताम् । टिट्टिभो ऽवदत्-भार्ये, नन्व् इदम् एव स्थानं प्रसूति-योग्यम् । सा ब्रूते-समुद्र-वेलया व्याप्यते स्थानम् एतम् । टिट्टिभो ऽवदत्-किम् अहं त्वया निर्बलः समुद्रेण निग्रहीतव्यः । टिट्टिभी विहस्याह-स्वामिन् ! त्वया समुद्रेण च महद् अन्तरम् । अथवा- पराभवं परिच्छेत्तुं योग्यायोग्यं च वेत्ति यः । अस्तीह यस्य विज्ञानं कृच्छ्रेणापि न सीदति

siṃhaḥ pṛcchati--katham etat ? damanakaḥ kathayati- kathā 9 dakṣiṇa-samudra-tīre ṭiṭṭibha-dampatī nivasataḥ | tatra cāsanna-prasadā ṭiṭṭibhī bhartāram āha-nātha ! prasava-yogya-sthānaṃ nibhṛtam anusandhīyatām | ṭiṭṭibho 'vadat-bhārye, nanv idam eva sthānaṃ prasūti-yogyam | sā brūte-samudra-velayā vyāpyate sthānam etam | ṭiṭṭibho 'vadat-kim ahaṃ tvayā nirbalaḥ samudreṇa nigrahītavyaḥ | ṭiṭṭibhī vihasyāha-svāmin ! tvayā samudreṇa ca mahad antaram | athavā- parābhavaṃ paricchettuṃ yogyāyogyaṃ ca vetti yaḥ | astīha yasya vijñānaṃ kṛcchreṇāpi na sīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- अनुचित-कार्यारम्भः स्वजन-विरोधो बलीयसा स्पर्धा । प्रमदा-जन-विश्वासो मृत्योर् द्वाराणि चत्वारि

api ca- anucita-kāryārambhaḥ svajana-virodho balīyasā spardhā | pramadā-jana-viśvāso mṛtyor dvārāṇi catvāri

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कृच्छ्रेण स्वामि-वचनात्मा तत्रैव प्रसूता । एतत् सर्वं श्रुत्वा समुद्रेणापि यच् छक्ति-ज्ञानार्थं तद्-अण्डान्य् अवहृतानि । ततष् टिट्टिभी शोकार्ता भर्तारम् आह-नाथ ! कष्टम् आपतितम् । तान्य् अण्डानि मे नष्टानि । टिट्टिभो ऽवदत्-प्रिये ! मा भैषीः इत्य् उक्त्वा पक्षिणां मेलकं कृत्वा पक्षि-स्वामिनो गरुडस्य समीपं गतः । तत्र गत्वा सकल-वृत्तान्तं टिट्टिभेन भगवतो गरुडस्य पुरतो निवेदितम्-देव, समुद्रेणाहं स्व-गृहावस्थितो विनापराधनेनैव निगृहीतः । ततस् तद्-वचनम् आकर्ण्य गरुत्मना प्रभुर् भगवान् नारायणः सृष्टि-स्थिति-प्रलय-हेतुर् विज्ञप्तः । स समुद्रम् अण्ड-दानायादिदेश । ततो भगवद्-आज्ञां मौलौ निधाय समुद्रेण तान्य् अण्डानि टिट्टिभाय समर्पितानि । अतो ऽहं ब्रवीमि-अङ्गाङ्गि-भावम् अज्ञात्वा इत्य् आदि । राजाह-कथम् असौ ज्ञातव्यो द्रोह-बुद्धिर् इति । दमनको ब्रूते-यदासौ स-दर्पः शृङ्गाग्र-प्रहरणाभिमुखश् चकितम् इवागच्छति तदा ज्ञास्यति स्वामी । एवम् उक्त्वा संजीवक-समीपं गतः । तत्र गतश् च मन्दं मन्दम् उपसर्पन् विस्मितम् इवात्मानम् अदर्शयत् । संजीवकेन सादरम् उक्तम्-भद्र ! कुशलं ते । दमनको ब्रूते-अनुजीविनां कुतः कुशलम् । यतः- सम्पत्तयः पराधीनाः सदा चित्तम् अनिर्वृत्तम् । स्व-जीइवितेऽप्य् अविश्वासस् तेषां ये राज-सेवकाः

tataḥ kṛcchreṇa svāmi-vacanātmā tatraiva prasūtā | etat sarvaṃ śrutvā samudreṇāpi yac chakti-jñānārthaṃ tad-aṇḍāny avahṛtāni | tataṣ ṭiṭṭibhī śokārtā bhartāram āha-nātha ! kaṣṭam āpatitam | tāny aṇḍāni me naṣṭāni | ṭiṭṭibho 'vadat-priye ! mā bhaiṣīḥ ity uktvā pakṣiṇāṃ melakaṃ kṛtvā pakṣi-svāmino garuḍasya samīpaṃ gataḥ | tatra gatvā sakala-vṛttāntaṃ ṭiṭṭibhena bhagavato garuḍasya purato niveditam-deva, samudreṇāhaṃ sva-gṛhāvasthito vināparādhanenaiva nigṛhītaḥ | tatas tad-vacanam ākarṇya garutmanā prabhur bhagavān nārāyaṇaḥ sṛṣṭi-sthiti-pralaya-hetur vijñaptaḥ | sa samudram aṇḍa-dānāyādideśa | tato bhagavad-ājñāṃ maulau nidhāya samudreṇa tāny aṇḍāni ṭiṭṭibhāya samarpitāni | ato 'haṃ bravīmi-aṅgāṅgi-bhāvam ajñātvā ity ādi | rājāha-katham asau jñātavyo droha-buddhir iti | damanako brūte-yadāsau sa-darpaḥ śṛṅgāgra-praharaṇābhimukhaś cakitam ivāgacchati tadā jñāsyati svāmī | evam uktvā saṃjīvaka-samīpaṃ gataḥ | tatra gataś ca mandaṃ mandam upasarpan vismitam ivātmānam adarśayat | saṃjīvakena sādaram uktam-bhadra ! kuśalaṃ te | damanako brūte-anujīvināṃ kutaḥ kuśalam | yataḥ- sampattayaḥ parādhīnāḥ sadā cittam anirvṛttam | sva-jīivite'py aviśvāsas teṣāṃ ye rāja-sevakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- को ऽर्थान् प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्यापदो ऽस्तं गताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को वास्ति राज्ञां प्रिया । कः कालस्य भुजान्तरं न च गतः को ऽर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जन-वागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान्

anyac ca- ko 'rthān prāpya na garvito viṣayiṇaḥ kasyāpado 'staṃ gatāḥ strībhiḥ kasya na khaṇḍitaṃ bhuvi manaḥ ko vāsti rājñāṃ priyā | kaḥ kālasya bhujāntaraṃ na ca gataḥ ko 'rthī gato gauravaṃ ko vā durjana-vāgurāsu patitaḥ kṣemeṇa yātaḥ pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संजीवकेनोक्तम्-सखे ! ब्रूहि किम् एतत् ? दमनक आह-किं ब्रवीमि मन्द-भाग्यः । पश्य- मज्जन्न् अपि पयोराशौ लब्ध्वा सर्पावलम्बनम् । न मुञ्चति न चादत्ते तथा मुग्धो ऽस्मि सम्प्रति

saṃjīvakenoktam-sakhe ! brūhi kim etat ? damanaka āha-kiṃ bravīmi manda-bhāgyaḥ | paśya- majjann api payorāśau labdhvā sarpāvalambanam | na muñcati na cādatte tathā mugdho 'smi samprati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- एकत्र राज-विश्वासो नश्यत्य् अन्यत्र बान्धवः । किं करोमि क्व गच्छामि पतित् ओ दुःख-सागरे

yataḥ- ekatra rāja-viśvāso naśyaty anyatra bāndhavaḥ | kiṃ karomi kva gacchāmi patit o duḥkha-sāgare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्त्वा दीर्घः निःश्वस्योपविष्टः । संजीवको ब्रूते-मित्र ! तथापि स-विस्तरं मनोगतम् उच्यताम् । दमनकः सुनिभृतम् आह-यद्यपि राज-विश्वासो न कथनीयस् तथापि भवान् अस्मदीय-प्रत्ययाद् आगतः । मया परलोकार्थिनावश्यं तव हितम् आख्येयम् । शृणु, अयं स्वामी तवोपरि विकृत-बुद्धी रहस्य् उक्तवान् -संजीवकम् एव हत्वा स्व-परिवारं तर्पयामि । एतच् छ्रुत्वा संजीवकः परं विषादम् अगमत् । दमनकः पुनर् आह-अलं विषादेन । प्राप्त-कालकायम् अनुष्ठीयताम् । संजीवकः क्षणं विमृश्याह स्व-गतम्-सुष्ठु खल्व् इदम् उच्यते । किं वा दुर्जन-चेष्टितं न वेत्य् एतद् व्यवहारान् निर्णेतुं न शक्यते । यतः- दुर्जन-गम्या नार्यः प्रायेणापात्र-भृद् भवति राजा । कृपणानुसारि च धनं देवो गिरि-जलधि-वर्षी च

ity uktvā dīrghaḥ niḥśvasyopaviṣṭaḥ | saṃjīvako brūte-mitra ! tathāpi sa-vistaraṃ manogatam ucyatām | damanakaḥ sunibhṛtam āha-yadyapi rāja-viśvāso na kathanīyas tathāpi bhavān asmadīya-pratyayād āgataḥ | mayā paralokārthināvaśyaṃ tava hitam ākhyeyam | śṛṇu, ayaṃ svāmī tavopari vikṛta-buddhī rahasy uktavān -saṃjīvakam eva hatvā sva-parivāraṃ tarpayāmi | etac chrutvā saṃjīvakaḥ paraṃ viṣādam agamat | damanakaḥ punar āha-alaṃ viṣādena | prāpta-kālakāyam anuṣṭhīyatām | saṃjīvakaḥ kṣaṇaṃ vimṛśyāha sva-gatam-suṣṭhu khalv idam ucyate | kiṃ vā durjana-ceṣṭitaṃ na vety etad vyavahārān nirṇetuṃ na śakyate | yataḥ- durjana-gamyā nāryaḥ prāyeṇāpātra-bhṛd bhavati rājā | kṛpaṇānusāri ca dhanaṃ devo giri-jaladhi-varṣī ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश्चिद् आश्रय-सौन्दर्याद् धत्ते शोभाम् असज्जनः । प्रमदालोचन-न्यस्तं मलीमसम् इवाञ्जनम्

kaścid āśraya-saundaryād dhatte śobhām asajjanaḥ | pramadālocana-nyastaṃ malīmasam ivāñjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आराध्यमानो नृपतिः प्रयत्नान् न तोषम् आयाति किम् अत्र चित्रम् । अयं त्व् अपूर्व-प्रतिमा-विशेषो यः सेव्यमानो रिपुताम् उपैति

ārādhyamāno nṛpatiḥ prayatnān na toṣam āyāti kim atra citram | ayaṃ tv apūrva-pratimā-viśeṣo yaḥ sevyamāno riputām upaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अयम् अशक्यर्थः प्रमेयः, यतः- निमित्तम् उद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति । अकारण-द्वेषि मनस् तु यस्य वै कथं जनस् तं परितोषयिष्यति

tad ayam aśakyarthaḥ prameyaḥ, yataḥ- nimittam uddiśya hi yaḥ prakupyati dhruvaṃ sa tasyāpagame prasīdati | akāraṇa-dveṣi manas tu yasya vai kathaṃ janas taṃ paritoṣayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं मयापकृतं राज्ञः । अथवा निर्निमित्तापकारिणश् च भवन्ति राजानः । दमनको ब्रूते-एवम् एतत् । शृणु- विज्ञैः स्निग्धैर् उपकृतम् अपि द्वेष्यताम् एति कैश्चित् साक्षाद् अन्यैर् अपकृतम् अपि प्रीतिम् एवोपयाति । चित्रं चित्रं किम् अथ चरितं नैकभावाश्रयाणां सेवा-धर्मः परम-गहनो योगिनाम् अप्य् अगम्यः

kiṃ mayāpakṛtaṃ rājñaḥ | athavā nirnimittāpakāriṇaś ca bhavanti rājānaḥ | damanako brūte-evam etat | śṛṇu- vijñaiḥ snigdhair upakṛtam api dveṣyatām eti kaiścit sākṣād anyair apakṛtam api prītim evopayāti | citraṃ citraṃ kim atha caritaṃ naikabhāvāśrayāṇāṃ sevā-dharmaḥ parama-gahano yoginām apy agamyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- कृत-शतम् असत्सु नष्टं सुभाषित-शतं च नष्टम् अबुधेषु । वचन-शतम् अवचन-करे बुद्धि-शतम् अचेतने नष्टम्

anyac ca- kṛta-śatam asatsu naṣṭaṃ subhāṣita-śataṃ ca naṣṭam abudheṣu | vacana-śatam avacana-kare buddhi-śatam acetane naṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- चन्दन-तरुषु भुजङ्गा जलेषु कमलानि तत्र च ग्राहाः । गुण-घातिनश् च भोगे खला न च सुखान्य् अविघ्नानि

kiṃ ca- candana-taruṣu bhujaṅgā jaleṣu kamalāni tatra ca grāhāḥ | guṇa-ghātinaś ca bhoge khalā na ca sukhāny avighnāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूलं भुजङ्गैः कुसुमानि भृङ्गैः शाखाः प्लवङ्गैः शिखराणि भल्लैः । नास्त्य् एव तच्-चन्दन-पादपस्य यन् नाश्रितं दुष्टतरैश् च हिंस्रैः

mūlaṃ bhujaṅgaiḥ kusumāni bhṛṅgaiḥ śākhāḥ plavaṅgaiḥ śikharāṇi bhallaiḥ | nāsty eva tac-candana-pādapasya yan nāśritaṃ duṣṭataraiś ca hiṃsraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं तावत् स्वामी वाचि मधुरो विष-हृदयो ज्ञातः । यतः- दूराद् उच्छ्रित-पाणिर् आद्र-नयनः प्रोत्सारितार्धासनो गाढालिङ्गन-तत्-परः प्रिय-कथा-प्रश्नेषु दत्तादरः । अन्तर्भूत-विषो बहिर् मधुमयश् चातीव माया-पटुः को नामायम् अपूर्व-नाटक-विधिर् यः शिक्षितो दुर्जनैः

ayaṃ tāvat svāmī vāci madhuro viṣa-hṛdayo jñātaḥ | yataḥ- dūrād ucchrita-pāṇir ādra-nayanaḥ protsāritārdhāsano gāḍhāliṅgana-tat-paraḥ priya-kathā-praśneṣu dattādaraḥ | antarbhūta-viṣo bahir madhumayaś cātīva māyā-paṭuḥ ko nāmāyam apūrva-nāṭaka-vidhir yaḥ śikṣito durjanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि- पोतो दुस्तर-वारि-राशितरणे दीपो ऽन्धकारागमे निर्वाते व्यजनं मदान्ध-करिणां दर्पोपशान्त्यै सृणिः । इत्थं तद् भुवि नास्ति यस्य विधिना नोपाय-चिन्ता कृता मन्ये दुर्जन-चित्त-वृत्ति-हरणे धातापि भग्नोद्यमः

tathā hi- poto dustara-vāri-rāśitaraṇe dīpo 'ndhakārāgame nirvāte vyajanaṃ madāndha-kariṇāṃ darpopaśāntyai sṛṇiḥ | itthaṃ tad bhuvi nāsti yasya vidhinā nopāya-cintā kṛtā manye durjana-citta-vṛtti-haraṇe dhātāpi bhagnodyamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संजीवकः पुनर् निःश्वस्य-कष्टं भोः ! कथम् अहं सस्य-भक्षकः सिंहेन निपातयितव्यः ? यतः- ययोर् एव समं वित्तं ययोर् एव समं बलम् । तयोर् विवादो मन्तव्यो नोत्तमाधमयोः क्वचित्

saṃjīvakaḥ punar niḥśvasya-kaṣṭaṃ bhoḥ ! katham ahaṃ sasya-bhakṣakaḥ siṃhena nipātayitavyaḥ ? yataḥ- yayor eva samaṃ vittaṃ yayor eva samaṃ balam | tayor vivādo mantavyo nottamādhamayoḥ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयुद्धे हि यदा पश्येन् न काञ्चिद् हितम् आत्मनः । युध्यमानस् तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह

ayuddhe hi yadā paśyen na kāñcid hitam ātmanaḥ | yudhyamānas tadā prājño mriyate ripuṇā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- भूम्य्-एक-देशस्य गुणान्वितस्य भृत्यस्य वा बुद्धिमतः प्रणाशः । भृत्य-प्रणाशो मरणं नृपाणां नष्टापि भूमिः सुलभा न भृत्याः

aparaṃ ca- bhūmy-eka-deśasya guṇānvitasya bhṛtyasya vā buddhimataḥ praṇāśaḥ | bhṛtya-praṇāśo maraṇaṃ nṛpāṇāṃ naṣṭāpi bhūmiḥ sulabhā na bhṛtyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमनको ब्रूते-स्वामिन् ! को ऽयं नूतनो न्यायो यद् अरातिं हत्वा सन्तापः क्रियते ? तथा चोक्तम्- पिता वा यदि वा भ्राता पुत्री वा यदि वा सुहृत् । प्राण-च्छेद-करा राज्ञा हन्तव्या भूतिम् इच्छता

damanako brūte-svāmin ! ko 'yaṃ nūtano nyāyo yad arātiṃ hatvā santāpaḥ kriyate ? tathā coktam- pitā vā yadi vā bhrātā putrī vā yadi vā suhṛt | prāṇa-ccheda-karā rājñā hantavyā bhūtim icchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- धर्मार्थ-काम-तत्त्वज्ञो नैकान्त-करुणो भवेत् । नहि हस्तस्थम् अप्य् अन्नं क्षमावान् भक्षितुं क्षमः

api ca- dharmārtha-kāma-tattvajño naikānta-karuṇo bhavet | nahi hastastham apy annaṃ kṣamāvān bhakṣituṃ kṣamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनाम् एव भूषणम् । अपराधिषु सत्त्वेषु नृपाणां सैव दूषणम्

kiṃ ca- kṣamā śatrau ca mitre ca yatīnām eva bhūṣaṇam | aparādhiṣu sattveṣu nṛpāṇāṃ saiva dūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- राज्य-लोभाद् अहङ्काराद् इच्छतः स्वामिनः पदम् । प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं जीवोत्सर्गो न चापरम्

aparaṃ ca- rājya-lobhād ahaṅkārād icchataḥ svāminaḥ padam | prāyaścittaṃ tu tasyaikaṃ jīvotsargo na cāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- राजा घृणी ब्राह्मणः सर्व-भक्षी स्त्री चावज्ञा दुष्प्रकृतिः सहायः । प्रेष्यः प्रतीपो ऽधिकृतः प्रमादी त्याज्या इमे यश् च कृतं न वेत्ति

anyac ca- rājā ghṛṇī brāhmaṇaḥ sarva-bhakṣī strī cāvajñā duṣprakṛtiḥ sahāyaḥ | preṣyaḥ pratīpo 'dhikṛtaḥ pramādī tyājyā ime yaś ca kṛtaṃ na vetti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषतश् च- सत्यानृता च परुषा प्रिय-वादिनी च हिंस्रा दयालुर् अपि चार्थ-परा वदान्या । नित्य-व्यया प्रचुर-रत्न-धनागमा च वाराङ्गनेव नृप-नीतिर् अनेक-रूपा

viśeṣataś ca- satyānṛtā ca paruṣā priya-vādinī ca hiṃsrā dayālur api cārtha-parā vadānyā | nitya-vyayā pracura-ratna-dhanāgamā ca vārāṅganeva nṛpa-nītir aneka-rūpā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति दमनकेन सन्तोषितः पिङ्गलकः स्वां प्रकृतिम् आपन्नः सिंहासने समुपविष्टः । दमनकः प्रहृष्ट-मनाः विजयतां महाराजः शुभम् अस्तु सर्व-जगताम् इत्य् उक्त्वा यथा-सुखम् अवस्थितः । विष्णु-शर्मोवाच-सुहृद्-भेदः श्रुतस् तावद् भवद्भिः । राज-पुत्रा ऊचुः-भवत्-प्रसादाच् छ्रुतः । सुखिनो भूता वयम् । विष्णुशर्माब्रवीत्-अपरम् अपीदम् अस्तु- सुहृद्-भेदस् तावद् भवतु भवतां शत्रु-निलये खलः कालाकृष्टः प्रलयम् उपसर्पत्व् अहर्-अहः । जनो नित्यं भूयात् सकल-सुख-सम्पत्ति-वसतिः कथारम्भे रम्भ्ये सततम् इह बालो ऽपि रमताम्

iti damanakena santoṣitaḥ piṅgalakaḥ svāṃ prakṛtim āpannaḥ siṃhāsane samupaviṣṭaḥ | damanakaḥ prahṛṣṭa-manāḥ vijayatāṃ mahārājaḥ śubham astu sarva-jagatām ity uktvā yathā-sukham avasthitaḥ | viṣṇu-śarmovāca-suhṛd-bhedaḥ śrutas tāvad bhavadbhiḥ | rāja-putrā ūcuḥ-bhavat-prasādāc chrutaḥ | sukhino bhūtā vayam | viṣṇuśarmābravīt-aparam apīdam astu- suhṛd-bhedas tāvad bhavatu bhavatāṃ śatru-nilaye khalaḥ kālākṛṣṭaḥ pralayam upasarpatv ahar-ahaḥ | jano nityaṃ bhūyāt sakala-sukha-sampatti-vasatiḥ kathārambhe rambhye satatam iha bālo 'pi ramatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.