चत्वार आभ्यन्तराः प्रयत्नाः सवर्णसं ज्ञायाम् आश्रीयन्ते -- स्पृष्टता, ईषत्-स्पृष्टता, संवृतता, विवृतता च इति । अ अ अ इति त्रयो ऽकारा उदात्त-अनुदात्त-स्वरिताः प्रत्येकं सानुनासिका निरनुनासिकाश् च ह्रस्व-दीर्घ-प्लुत-भेदाद् अष्टादश धा भिद्यन्ते । तथा इ-वर्णः, तथा उ-वर्णः, तथा ऋ-वर्णः । ऌ-वर्णस्य दीर्घा न सन्ति, तं द्वादश-भेदम् आचक्शते । सन्ध्य्-अक्षराणां ह्रस्वा न सन्ति, तान्य् अपि द्वादश-प्रभेदानि । अन्तःस्था द्विप्रभेदाः, रेफवर्जिता यवलाः सानुनासिका निरनुनासिकाश्च । रेफोष्मणां सवर्णा न सन्ति । वर्ग्यो वर्ग्येण सवर्णः । दण्डाग्रम् । खट्वाग्रम् । आस्य-ग्रहणं किम् ? कचटतपानां भिन्न-स्थानानां तुल्य-प्रयत्नानां मा भूत् । किं च स्यात् ? तर्प्ता, तर्प्तुम् इत्य् अत्र झरो झरि सवर्णे (*८,४।६५) इति पकारस्य तकारे लोपः स्यात् । प्रयत्न-ग्रहणं किम् ? इचुयशानां तुल्य-स्थानानां भिन्न-जातीयानां मा भूत् । किं च स्यात् ? अरुश्च्योतति इत्य् अत्र झरो झरि सवर्णे (*८,४।६५) इति शकारस्य चकारे लोपः स्यात् । र्कार-ऌकारयोः सवर्णस्ञ्ज्ञा वक्तव्या । होतॢकारः । होतृकारः । उभयोः ऋवर्णस्य ऌवर्णस्य च आन्तरतमः सवर्णो दीर्घो नास्ति इति र्कार एव दीर्घो भवति । सवर्ण-प्रदेशाः - अकः सवर्णे दीर्घः (*६,१।१०१) इत्य् एवम् आदयः ॥ न अज्-झलौ
catvāra ābhyantarāḥ prayatnāḥ savarṇasaṃ jñāyām āśrīyante -- spṛṣṭatā, īṣat-spṛṣṭatā, saṃvṛtatā, vivṛtatā ca iti / a a a iti trayo 'kārā udātta-anudātta-svaritāḥ pratyekaṃ sānunāsikā niranunāsikāś ca hrasva-dīrgha-pluta-bhedād aṣṭādaśa dhā bhidyante / tathā i-varṇaḥ, tathā u-varṇaḥ, tathā ṛ-varṇaḥ / ḷ-varṇasya dīrghā na santi, taṃ dvādaśa-bhedam ācakśate / sandhy-akṣarāṇāṃ hrasvā na santi, tāny api dvādaśa-prabhedāni / antaḥsthā dviprabhedāḥ, rephavarjitā yavalāḥ sānunāsikā niranunāsikāśca / rephoṣmaṇāṃ savarṇā na santi / vargyo vargyeṇa savarṇaḥ / daṇḍāgram / khaṭvāgram / āsya-grahaṇaṃ kim ? kacaṭatapānāṃ bhinna-sthānānāṃ tulya-prayatnānāṃ mā bhūt / kiṃ ca syāt ? tarptā, tarptum ity atra jharo jhari savarṇe (*8,4.65) iti pakārasya takāre lopaḥ syāt / prayatna-grahaṇaṃ kim ? icuyaśānāṃ tulya-sthānānāṃ bhinna-jātīyānāṃ mā bhūt / kiṃ ca syāt ? aruścyotati ity atra jharo jhari savarṇe (*8,4.65) iti śakārasya cakāre lopaḥ syāt / rkāra-ḷkārayoḥ savarṇasñjñā vaktavyā / hotḷkāraḥ / hotṛkāraḥ / ubhayoḥ ṛvarṇasya ḷvarṇasya ca āntaratamaḥ savarṇo dīrgho nāsti iti rkāra eva dīrgho bhavati / savarṇa-pradeśāḥ - akaḥ savarṇe dīrghaḥ (*6,1.101) ity evam ādayaḥ // na aj-jhalau
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.