अशिष्यम् इति वर्तते । प्रधानं समासे किंचित् पदं, प्रत्ययस्तव्यदादिः । ताभ्याम् अर्थ-वचनम् अर्थ-अभिधानम् अनेन प्रकारेण भवति इति पूर्व-आचार्यैः परिभाषितम् । प्रधान-उपसर्जने च प्रधान-अर्थं सह ब्रूतः, प्रक्र्ति-प्रत्ययौ सहार्थं ब्रूतः इति । तत् पाणिनिर् आचर्यः प्रत्याचष्टे, अशिष्यम् एतत् अर्थस्य अन्यप्रमाणत्वात् इति । अन्यः इति शास्त्र-अपेक्षया लोको व्यपदिश्यते । शब्दैर् अर्थ-अभिधानम् स्वाभाविकं न पारिभषाकम् अशक्यत्वात् । लोकत एव अर्थ-अवगतेः । यैर् अपि व्याकरणं न श्रुतं ते ऽपि राज-पुरुषम् आनय इत्य् उक्ते राजविशिष्टं पुरुषम् आनयन्ति न राजनम् न अपि पुरुष-मात्रम् । औपगवम् आनय इत्य् उक्ते उपगुविशिष्टम् अपत्यम् आनयन्ति, न+उपगुं न अप्य् अपत्य-मात्रं, न+उभौ । यश् च लोकतो ऽर्थः सिद्धः किं तत्र यत्नेन ॥ काल-उपसर्जने च तुल्यम्
aśiṣyam iti vartate / pradhānaṃ samāse kiṃcit padaṃ, pratyayastavyadādiḥ / tābhyām artha-vacanam artha-abhidhānam anena prakāreṇa bhavati iti pūrva-ācāryaiḥ paribhāṣitam / pradhāna-upasarjane ca pradhāna-arthaṃ saha brūtaḥ, prakrti-pratyayau sahārthaṃ brūtaḥ iti / tat pāṇinir ācaryaḥ pratyācaṣṭe, aśiṣyam etat arthasya anyapramāṇatvāt iti / anyaḥ iti śāstra-apekṣayā loko vyapadiśyate / śabdair artha-abhidhānam svābhāvikaṃ na pāribhaṣākam aśakyatvāt / lokata eva artha-avagateḥ / yair api vyākaraṇaṃ na śrutaṃ te 'pi rāja-puruṣam ānaya ity ukte rājaviśiṣṭaṃ puruṣam ānayanti na rājanam na api puruṣa-mātram / aupagavam ānaya ity ukte upaguviśiṣṭam apatyam ānayanti, na+upaguṃ na apy apatya-mātraṃ, na+ubhau / yaś ca lokato 'rthaḥ siddhaḥ kiṃ tatra yatnena // kāla-upasarjane ca tulyam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.