द्वितीयायाम् इत्य् एव । द्वितीयान्ते उपपदे विश्यादिभ्यो धातुभ्यो णमुल् प्रत्ययो भवति, व्याप्यमाने आसेव्यमाने च अर्थे गम्यमाने । विश्यादिभिः क्रियाभिर् अनवयवेन पदार्थानां सम्बन्धो व्याप्तिः । तात्पर्यम् आसेवा । द्रव्ये व्याप्तिः, क्रियायामासेवा । गेह-अनुप्रविशम् आस्ते । समासेन व्याप्त्यासेवयोर् उक्तत्वात् नित्य-वीप्सयोः (*८,१।४) इति द्विर्वचनं न भवति । असमासपक्षे तु व्याप्यमानतायां द्रव्य-वचनस्य द्विर्वचनम्, आसेव्यमानतायां तु क्रिया-वचनस्य । तथा च वक्ष्यति - सुप्सु वीप्स, तिङ्क्षु नित्यता इति । गेहं गेहम् अनुप्रवेशम् आस्ते । आसेवायाम् - गेहम् अनुप्रवेशम् अनुप्रवेशम् आस्ते । पति - गेह-अनुप्रपातम् आस्ते गेहं गेहम् अनुप्रपातम् आस्ते, गेहम् अनुप्रपातम् अनुप्रपातम् आस्ते । पदि - गेह-अनुप्रपादम् आस्ते, गेहं गेहम् अनुप्रपादम्, गेहम् अनुप्रपादम् अनुप्रपादम् । स्कन्दि - गेह-अवस्कन्दम् आस्ते, गेहं गेहम् अवस्कन्दम्, गेहम् अवस्कन्दम् अवस्कन्दम् । व्याप्यम् आनासेव्यमानयोः इति किम् ? गेहम् अनुप्रविश्य भुङ्क्ते । ननु आभीक्ष्ण्ये णमुल् विहित एव, आसेवा आभीक्ष्ण्यम् एव, किम् अर्थं पुनर् आसेवायां णमुल् उच्यते ? क्त्वानिवृत्त्य्-अर्थम् इति चेत्, न, इष्टत्वात् तस्य । द्वितीयोपपद-अर्थं तर्हि वचनम्, उपपदसमासः पक्षे यथा स्यात् । तेन हि सति उपपदाभावः ॥ अस्यति-तृषोः क्रियान्तरे कालेषु
dvitīyāyām ity eva / dvitīyānte upapade viśyādibhyo dhātubhyo ṇamul pratyayo bhavati, vyāpyamāne āsevyamāne ca arthe gamyamāne / viśyādibhiḥ kriyābhir anavayavena padārthānāṃ sambandho vyāptiḥ / tātparyam āsevā / dravye vyāptiḥ, kriyāyāmāsevā / geha-anupraviśam āste / samāsena vyāptyāsevayor uktatvāt nitya-vīpsayoḥ (*8,1.4) iti dvirvacanaṃ na bhavati / asamāsapakṣe tu vyāpyamānatāyāṃ dravya-vacanasya dvirvacanam, āsevyamānatāyāṃ tu kriyā-vacanasya / tathā ca vakṣyati - supsu vīpsa, tiṅkṣu nityatā iti / gehaṃ geham anupraveśam āste / āsevāyām - geham anupraveśam anupraveśam āste / pati - geha-anuprapātam āste gehaṃ geham anuprapātam āste, geham anuprapātam anuprapātam āste / padi - geha-anuprapādam āste, gehaṃ geham anuprapādam, geham anuprapādam anuprapādam / skandi - geha-avaskandam āste, gehaṃ geham avaskandam, geham avaskandam avaskandam / vyāpyam ānāsevyamānayoḥ iti kim ? geham anupraviśya bhuṅkte / nanu ābhīkṣṇye ṇamul vihita eva, āsevā ābhīkṣṇyam eva, kim arthaṃ punar āsevāyāṃ ṇamul ucyate ? ktvānivṛtty-artham iti cet, na, iṣṭatvāt tasya / dvitīyopapada-arthaṃ tarhi vacanam, upapadasamāsaḥ pakṣe yathā syāt / tena hi sati upapadābhāvaḥ // asyati-tṛṣoḥ kriyāntare kāleṣu
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.