Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 3.4

धातु-सम्बन्धे प्रत्ययाः

dhātu-sambandhe pratyayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धात्व्-अर्थे धातु-शब्दः । धात्व्-अर्थानां सम्बन्धो धातु-सम्बन्धः विशेषणविशेष्य-भावः । तस्मिन् सति अयथाकालोक्ता अपि प्रत्ययाः साधवो भवन्ति । अग्निष्टोमयाज्यसय पुत्रो जनिता । कृतः कटः श्वो भविता । भावि कृत्यम् आसीत् । अग्निष्टोमयाजी इति भूतकालः, जनिता इति भविष्यत्कालः । तत्र भूतः कालः भविष्यत्कालेन अभिसम्बध्यमानः साधुर् भवति । विशेषणं गुणत्वाद् विशेष्यकालम् अनुरुध्यते, तेन विपर्ययो न भवति । प्रत्ययाधिकारे पुनः प्रत्यय-ग्रहणम् अधात्व्-अधिकार-विहिता अपि प्रत्ययाः तद्धिता धातु-सम्बन्धे सति कालभेदे साधवो यथा स्युः इति । गोमान् आसीत् । गोमान् भविता । गावो विद्यन्ते ऽस्य इति वर्तमान-विहितो मतुप्, आसीत् भविता इति सम्बन्धाद्तीते भविष्यति च साधुर् भवति ॥ क्रियासम्-अभिहारे लोट् लोटो हि-स्वौ वा च त-ध्वमोः

dhātv-arthe dhātu-śabdaḥ / dhātv-arthānāṃ sambandho dhātu-sambandhaḥ viśeṣaṇaviśeṣya-bhāvaḥ / tasmin sati ayathākāloktā api pratyayāḥ sādhavo bhavanti / agniṣṭomayājyasaya putro janitā / kṛtaḥ kaṭaḥ śvo bhavitā / bhāvi kṛtyam āsīt / agniṣṭomayājī iti bhūtakālaḥ, janitā iti bhaviṣyatkālaḥ / tatra bhūtaḥ kālaḥ bhaviṣyatkālena abhisambadhyamānaḥ sādhur bhavati / viśeṣaṇaṃ guṇatvād viśeṣyakālam anurudhyate, tena viparyayo na bhavati / pratyayādhikāre punaḥ pratyaya-grahaṇam adhātv-adhikāra-vihitā api pratyayāḥ taddhitā dhātu-sambandhe sati kālabhede sādhavo yathā syuḥ iti / gomān āsīt / gomān bhavitā / gāvo vidyante 'sya iti vartamāna-vihito matup, āsīt bhavitā iti sambandhādtīte bhaviṣyati ca sādhur bhavati // kriyāsam-abhihāre loṭ loṭo hi-svau vā ca ta-dhvamoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सयुच्चये ऽन्यतरस्याम्

sayuccaye 'nyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकक्रियाध्याहारः समुच्चयः । समुच्चीयमान-क्रियावचनाद् धातोर् अन्यतरस्यां लोट् प्रत्ययो भवति, तस्य लोटो हि-स्वौ आदेशौ भवतः । तध्वंभाविनस्तु वा भवतः । भ्राष्ट्रमट, मठमट, खदूरमट, स्थाल्यपिधानम् अट इत्य् एव अयम् अटति, इमाव् अटतः, इमे ऽटन्ति । भ्राष्ट्रमट, मठमट, खदूरम् अट, स्थाल्यपिधानम् अट+इत्य् एव त्वम् अटसि, युवाम् अटथः, यूयम् अटथ । अथ वा, भ्राष्ट्रम् अटत, मठम् अटत, खदूरम् अटत, स्थाल्युपिधानम् अटत इत्य् एव यूयम् अटथ । भ्राष्ट्रम् अट, मठम् अट, खदूरम् अट, स्थाल्युपिधानम् अट इत्य् एव अहम् अटामि, आवाम् अटावः, वयम् अटामः । अथ वा, भ्राष्ट्रम् अटति, मठम् अटति, खदूरम् अटति, स्थाल्युपिधानम् अटति इत्य् एव अयम् अटति, इमा वटतः, इमे ऽटन्ति । भ्राष्ट्रम् अटसि, मठम् अटसि, खदूरम् अटसि, स्थाल्युपिधानम् अटसि, इत्य् एव त्वम् अटसि, युवाम् अटथः, यूयम् अटथ । भ्राष्ट्रम् अटामि, मठम् अटामि, खदूरम् अटामि, स्थाल्युपिधानम् अटामि इत्य् एव अहम् अटामि, आवाम् अटावः, वयम् अट्अअमः । छन्दो ऽधीष्व, व्याकरणम् अधीष्व, निरुक्तम् अधीष्व इत्य् एव अयम् अधीते, इमाव् अधीयाते, इमे ऽधीयते । छन्दो ऽधीष्व, व्याकरणम् अधीध्वम् इत्य् एव यूयम् अधीध्वे । छन्दो ऽधीष्व, व्याकरणम् अधीष्व, निरुक्तम् अधीष्व इत्य् एव अहम् अधीये, आवाम् अधीवहे, वयम् अधीमहे । अथ वा, छन्दो ऽधीते, व्याकरणम् अधीते, निरुक्तमधीते, इत्य् एव अयम् अधीते, इमाव् अधीयाते, इमे ऽधीयते । छन्दो ऽधीषे, व्याकरणम् अधीषे, निरुक्तम् अधीषे इत्य् एव त्वम् अधीषे, युवाम् अधीयाथे, यूयम् अधीध्वे । छन्दो ऽधीये, व्याकरणम् अधीये, निरुक्तम् अधीये इत्य् एव अहम् अधीये, आवाम् अधीवहे, वयम् अधीमहे ॥ यथाविध्य्-अनुप्रयोगः पूर्वस्मिन्

anekakriyādhyāhāraḥ samuccayaḥ / samuccīyamāna-kriyāvacanād dhātor anyatarasyāṃ loṭ pratyayo bhavati, tasya loṭo hi-svau ādeśau bhavataḥ / tadhvaṃbhāvinastu vā bhavataḥ / bhrāṣṭramaṭa, maṭhamaṭa, khadūramaṭa, sthālyapidhānam aṭa ity eva ayam aṭati, imāv aṭataḥ, ime 'ṭanti / bhrāṣṭramaṭa, maṭhamaṭa, khadūram aṭa, sthālyapidhānam aṭa+ity eva tvam aṭasi, yuvām aṭathaḥ, yūyam aṭatha / atha vā, bhrāṣṭram aṭata, maṭham aṭata, khadūram aṭata, sthālyupidhānam aṭata ity eva yūyam aṭatha / bhrāṣṭram aṭa, maṭham aṭa, khadūram aṭa, sthālyupidhānam aṭa ity eva aham aṭāmi, āvām aṭāvaḥ, vayam aṭāmaḥ / atha vā, bhrāṣṭram aṭati, maṭham aṭati, khadūram aṭati, sthālyupidhānam aṭati ity eva ayam aṭati, imā vaṭataḥ, ime 'ṭanti / bhrāṣṭram aṭasi, maṭham aṭasi, khadūram aṭasi, sthālyupidhānam aṭasi, ity eva tvam aṭasi, yuvām aṭathaḥ, yūyam aṭatha / bhrāṣṭram aṭāmi, maṭham aṭāmi, khadūram aṭāmi, sthālyupidhānam aṭāmi ity eva aham aṭāmi, āvām aṭāvaḥ, vayam aṭAamaḥ / chando 'dhīṣva, vyākaraṇam adhīṣva, niruktam adhīṣva ity eva ayam adhīte, imāv adhīyāte, ime 'dhīyate / chando 'dhīṣva, vyākaraṇam adhīdhvam ity eva yūyam adhīdhve / chando 'dhīṣva, vyākaraṇam adhīṣva, niruktam adhīṣva ity eva aham adhīye, āvām adhīvahe, vayam adhīmahe / atha vā, chando 'dhīte, vyākaraṇam adhīte, niruktamadhīte, ity eva ayam adhīte, imāv adhīyāte, ime 'dhīyate / chando 'dhīṣe, vyākaraṇam adhīṣe, niruktam adhīṣe ity eva tvam adhīṣe, yuvām adhīyāthe, yūyam adhīdhve / chando 'dhīye, vyākaraṇam adhīye, niruktam adhīye ity eva aham adhīye, āvām adhīvahe, vayam adhīmahe // yathāvidhy-anuprayogaḥ pūrvasmin

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वस्मिन् लोड्-विधाने यथाविध्य्-अनुप्रयोगो भवति । यस्माद् धातोः लोड् विहितः स एव धातुर् अनुप्रयोक्तव्यः । धातु-सम्भन्धे प्रत्यय-विधानाद् अनुप्रयोगः सिद्ध एव, यथाविध्य्-अर्थं तु वचनम् । तथा च+एव+उदाहृतम् लुनीहि लुनीहि इत्य् एव अयं लुनीति इति । छिनत्ति इति न अनुप्रयुज्यते । अधीष्वाधीष्वेत्य् एव अयम् अधीते । पठति इति न अनुप्रयुज्यते ॥ समुच्चये सामान्य-वचनस्य

pūrvasmin loḍ-vidhāne yathāvidhy-anuprayogo bhavati / yasmād dhātoḥ loḍ vihitaḥ sa eva dhātur anuprayoktavyaḥ / dhātu-sambhandhe pratyaya-vidhānād anuprayogaḥ siddha eva, yathāvidhy-arthaṃ tu vacanam / tathā ca+eva+udāhṛtam lunīhi lunīhi ity eva ayaṃ lunīti iti / chinatti iti na anuprayujyate / adhīṣvādhīṣvety eva ayam adhīte / paṭhati iti na anuprayujyate // samuccaye sāmānya-vacanasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीये लोड्विधाने समुच्चये सामान्य-वचनस्य धातोर् अनुप्रयोगः कर्तव्यः । ओदनं भुङ्क्ष्व, सक्तून् पिब, धानाः खाद इत्य् एव अयम् अभ्यवहरति । सर्वविशेष-अनुप्रयोग-निवृत्त्य्-अर्थं वचनम् । लाघवं च लौकिके शब्द-व्यवहारे न अद्रियते । भ्राष्ट्रम् अट, मठम् अट, खदूरम् अट, स्थाल्युपिधानम् अट इत्य् एव अयम् अटति इत्य् अत्र अपि कारक-भेदात् क्रियाभेदे सति सामान्य-वचनता सम्भवत्य् एव ॥ छन्दसि लुङ्-लङ्-लिटः

dvitīye loḍvidhāne samuccaye sāmānya-vacanasya dhātor anuprayogaḥ kartavyaḥ / odanaṃ bhuṅkṣva, saktūn piba, dhānāḥ khāda ity eva ayam abhyavaharati / sarvaviśeṣa-anuprayoga-nivṛtty-arthaṃ vacanam / lāghavaṃ ca laukike śabda-vyavahāre na adriyate / bhrāṣṭram aṭa, maṭham aṭa, khadūram aṭa, sthālyupidhānam aṭa ity eva ayam aṭati ity atra api kāraka-bhedāt kriyābhede sati sāmānya-vacanatā sambhavaty eva // chandasi luṅ-laṅ-liṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्-अर्थे लेट्

liṅ-arthe leṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि अन्यतरस्याम् इति वर्तते । लिङ्-अर्थे, यत्र लिङ् विधीयते विध्यादिः, हेतुहेतुमतोर् लिङ् (*३,३।१५६) इत्य् एवम् आदिः, तत्र छन्दसि विषये ऽन्यतरस्यां लेट् प्रत्ययो भवति । जोषिषत् तारिषत् । मन्दिषत् । नेता इन्द्रो नेषत् । तक्षिषत् । पताति दिद्युत् । प्रजापतिरुदधिं च्यावयाति ॥ उपसंवाद-आशङ्कयोश् च

chandasi anyatarasyām iti vartate / liṅ-arthe, yatra liṅ vidhīyate vidhyādiḥ, hetuhetumator liṅ (*3,3.156) ity evam ādiḥ, tatra chandasi viṣaye 'nyatarasyāṃ leṭ pratyayo bhavati / joṣiṣat tāriṣat / mandiṣat / netā indro neṣat / takṣiṣat / patāti didyut / prajāpatirudadhiṃ cyāvayāti // upasaṃvāda-āśaṅkayoś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपसंवादः परिभाषणम्, कर्तव्ये पणबन्धः, यदि मे भवान् इदं कुर्याद् अहम् अपि भवते इदं दास्यामि इति । कारणतः कार्यानुसरणं तर्कः, उत्प्रेक्षा, आशङ्का । उपसंवादे आशङ्कायां च गम्यमानायां छन्दसि विषये लेट् प्रत्ययो भवति । उपसंवादे - अहम् एव पशूनामीशै । मदग्रा एव वो ग्रहा गृह्यान्तै इति । मद्देवत्यान्येव वः पात्राण्युच्यानतै । आशङ्कायाम् च - नेज्जिह्मायन्त्यो नरकं पताम । जिह्माचरणेन नरकपातः आशङ्क्यते । लिङ्-अर्थ एव अयम्, नित्य-अर्थं तु वचनम् । पूर्वसूत्रे अन्यत्रस्याम् इति वर्तते ॥ तुमर्थे से-सेन्-असे-असेन्-क्षे-कसेन्-अध्यै-अध्यैन्-कध्यै-कध्यैन्-शध्यै-शध्यैन्-तवै-तवेङ्-तवेनः

upasaṃvādaḥ paribhāṣaṇam, kartavye paṇabandhaḥ, yadi me bhavān idaṃ kuryād aham api bhavate idaṃ dāsyāmi iti / kāraṇataḥ kāryānusaraṇaṃ tarkaḥ, utprekṣā, āśaṅkā / upasaṃvāde āśaṅkāyāṃ ca gamyamānāyāṃ chandasi viṣaye leṭ pratyayo bhavati / upasaṃvāde - aham eva paśūnāmīśai / madagrā eva vo grahā gṛhyāntai iti / maddevatyānyeva vaḥ pātrāṇyucyānatai / āśaṅkāyām ca - nejjihmāyantyo narakaṃ patāma / jihmācaraṇena narakapātaḥ āśaṅkyate / liṅ-artha eva ayam, nitya-arthaṃ tu vacanam / pūrvasūtre anyatrasyām iti vartate // tumarthe se-sen-ase-asen-kṣe-kasen-adhyai-adhyain-kadhyai-kadhyain-śadhyai-śadhyain-tavai-taveṅ-tavenaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि इत्य् एव । तुमुनो ऽर्थस् तुम्-अर्थः । तत्र छन्दसि विषये धातोः सयादयः प्रत्यया भवन्ति । तुमर्थो भावः । कथं ज्ञायते ? वचनसामर्थ्यात् तावद् अयम् कर्तुर् अपकृष्यते । न च अयम् अन्यस्मिन्न् अर्थे तुमुन् आदिश्यते । अनिर्दिष्ट-अर्थाश् च प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति । स्वार्थश् च धातूनां भाव एव । से - वक्षे रायः । सेन् - ता वामेषे रथानाम् । असे, असेन् - क्रत्वे दक्षाय जीवसे । स्वरे विशेषः । क्षे - प्रेषे भगाय कसेन् - श्रियसे । अध्यै, अध्यैन् - काममुपाचरध्यै । स्वरे विशेषः । कध्यै - इन्द्राग्नी आहुवध्यै । कध्यैन् - श्रियध्यै । शध्यै, शध्यैन् - वायवे पिबध्यै । राधसः सह मादयध्यै । तवै - सोममिन्द्राय पातवै । तवेङ् - दशमे मासि सूतवे । तवेन् - स्वर्देवेषु गन्तवे । कर्तवे । हर्तवे ॥ प्रयै रोहिष्यै अव्यथिष्यै

chandasi ity eva / tumuno 'rthas tum-arthaḥ / tatra chandasi viṣaye dhātoḥ sayādayaḥ pratyayā bhavanti / tumartho bhāvaḥ / kathaṃ jñāyate ? vacanasāmarthyāt tāvad ayam kartur apakṛṣyate / na ca ayam anyasminn arthe tumun ādiśyate / anirdiṣṭa-arthāś ca pratyayāḥ svārthe bhavanti / svārthaś ca dhātūnāṃ bhāva eva / se - vakṣe rāyaḥ / sen - tā vāmeṣe rathānām / ase, asen - kratve dakṣāya jīvase / svare viśeṣaḥ / kṣe - preṣe bhagāya kasen - śriyase / adhyai, adhyain - kāmamupācaradhyai / svare viśeṣaḥ / kadhyai - indrāgnī āhuvadhyai / kadhyain - śriyadhyai / śadhyai, śadhyain - vāyave pibadhyai / rādhasaḥ saha mādayadhyai / tavai - somamindrāya pātavai / taveṅ - daśame māsi sūtave / taven - svardeveṣu gantave / kartave / hartave // prayai rohiṣyai avyathiṣyai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृशे विख्ये च

dṛśe vikhye ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुमर्थे छन्दसि इत्य् एव । दृशे विख्ये इत्य् एतौ छन्दसि विषये निपात्येते । दृशेः के-प्रत्ययः - दृशे विश्वाय सूर्यम् । द्रष्टुम् । विख्ये त्वा हरामि । विख्यातुम् ॥ शकि णमुल्कमुलौ

tumarthe chandasi ity eva / dṛśe vikhye ity etau chandasi viṣaye nipātyete / dṛśeḥ ke-pratyayaḥ - dṛśe viśvāya sūryam / draṣṭum / vikhye tvā harāmi / vikhyātum // śaki ṇamulkamulau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि इत्य् एव । शक्नोतौ धाताव् उपपदे छन्दसि विषये तुमर्थे णमुल् कमुल् इत्य् एतौ प्रत्ययु भवतः । णकारो वृद्ध्य्-अर्थः । ककारो गुण-वृद्धि-प्रतिषेध-अर्थः । लकारः स्वर-अर्थः । अग्निं वै देवा विभाजं नाशक्नुवन् । विभक्तुम् इत्य् अर्थः । अपलुम्पं न अशक्नोत् । अपलोप्तुम् इत्य् अर्थः ॥ ईश्वरे तोसुन्-कसुनौ

chandasi ity eva / śaknotau dhātāv upapade chandasi viṣaye tumarthe ṇamul kamul ity etau pratyayu bhavataḥ / ṇakāro vṛddhy-arthaḥ / kakāro guṇa-vṛddhi-pratiṣedha-arthaḥ / lakāraḥ svara-arthaḥ / agniṃ vai devā vibhājaṃ nāśaknuvan / vibhaktum ity arthaḥ / apalumpaṃ na aśaknot / apaloptum ity arthaḥ // īśvare tosun-kasunau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुमर्थे छन्दसि इत्य् एव । ईश्वर-शब्द उपपदे छन्दसि विषये तुमर्थे धतोः तोसुन्-कसुन्-प्रत्ययौ भवतः । ईश्वरो ऽभिचरितोः । अभिचरितुम् इत्य् अर्थः । ईश्वरो विलिखः । विलिखितुम् इत्य् अर्थः । ईश्वरो वितृदः । वितर्दितुम् इत्य् अर्थः ॥ कृत्य-अर्थे तवै-केन्-केन्य-त्वनः

tumarthe chandasi ity eva / īśvara-śabda upapade chandasi viṣaye tumarthe dhatoḥ tosun-kasun-pratyayau bhavataḥ / īśvaro 'bhicaritoḥ / abhicaritum ity arthaḥ / īśvaro vilikhaḥ / vilikhitum ity arthaḥ / īśvaro vitṛdaḥ / vitarditum ity arthaḥ // kṛtya-arthe tavai-ken-kenya-tvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि इत्य् एव । कृत्यानाम् अर्थो भावकर्मणी । तस्मिन् कृत्य-अर्थे छन्दसि विषये तवै केन् केन्य त्वन् इत्य् एते प्रत्यया भवन्ति । तवै - अन्वेतवै । अन्वेतव्यम् । परिधातवै । परिधातव्यम् । परिस्तरितवै । परिस्तरितव्यम् । केन् - नावगाहे । नावगाहितव्यम् । केन्य - दिदृक्षेण्यः । शुश्रूषेण्यः । दिदृक्षितव्यम् । शुश्रूषितव्यम् । त्वन् - कर्त्वं हविः । कर्तव्यम् । तुमर्थे छन्दसि इति सयादि-सूत्रे ऽपि तवै विहितः, तस्य तुमर्थादन्यत्र कारके विधिर् द्रष्तव्यः ॥ अवचक्षे च

chandasi ity eva / kṛtyānām artho bhāvakarmaṇī / tasmin kṛtya-arthe chandasi viṣaye tavai ken kenya tvan ity ete pratyayā bhavanti / tavai - anvetavai / anvetavyam / paridhātavai / paridhātavyam / paristaritavai / paristaritavyam / ken - nāvagāhe / nāvagāhitavyam / kenya - didṛkṣeṇyaḥ / śuśrūṣeṇyaḥ / didṛkṣitavyam / śuśrūṣitavyam / tvan - kartvaṃ haviḥ / kartavyam / tumarthe chandasi iti sayādi-sūtre 'pi tavai vihitaḥ, tasya tumarthādanyatra kārake vidhir draṣtavyaḥ // avacakṣe ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावल्-अक्षने स्था-इण्-कृञ्-वदि-चरि-हु-तमि-जनिभ्यस् तोसुन्

bhāval-akṣane sthā-iṇ-kṛñ-vadi-cari-hu-tami-janibhyas tosun

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्य-अर्थे इति निवृत्तम् । तुमर्थे इति वर्तते । प्रकृत्यर्थ-विशेषणं भावलक्षण-ग्रहणम् । भावो लक्ष्यते येन तस्मिन्न् अर्थे वर्तमानेभ्यः स्थादिभ्यो धातुभ्यः छन्दसि विषये तुमर्थे तोसुन् प्रत्ययो भवति । आसंस्थातोर्वेद्यां शेरते । आ समाप्तेः सीदन्ति इत्य् अर्थः । इण् - पुरा सूर्यस्तोदेतोराधेयः । कृञ् - पुरा वत्सानामपाकर्तोः । वदि - पुरा प्रवदितोरग्नौ प्रहोतव्यम् । चरि - पुरा प्रचरितोराग्नीध्रीये होतव्यम् । हु - आहोतोरप्रमत्तस्तिष्थति । तमि - आ तमितोरासीत । जनि - काममा विजनितोः सम्भवामेति इति ॥ सृपि-तृदोः कसुन्

kṛtya-arthe iti nivṛttam / tumarthe iti vartate / prakṛtyartha-viśeṣaṇaṃ bhāvalakṣaṇa-grahaṇam / bhāvo lakṣyate yena tasminn arthe vartamānebhyaḥ sthādibhyo dhātubhyaḥ chandasi viṣaye tumarthe tosun pratyayo bhavati / āsaṃsthātorvedyāṃ śerate / ā samāpteḥ sīdanti ity arthaḥ / iṇ - purā sūryastodetorādheyaḥ / kṛñ - purā vatsānāmapākartoḥ / vadi - purā pravaditoragnau prahotavyam / cari - purā pracaritorāgnīdhrīye hotavyam / hu - āhotorapramattastiṣthati / tami - ā tamitorāsīta / jani - kāmamā vijanitoḥ sambhavāmeti iti // sṛpi-tṛdoḥ kasun

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाव-लक्षणे छन्दसि ति वर्तते । सृपि-तृदोर् धात्वोः भाव-लक्षणे ऽर्थे वर्तमानयोः छन्दसि विषये तुम्-अर्थे कसुन् प्रत्ययो भवति । पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्शिन् । पुरा जत्रुभ्य आतृदः ॥ अलं-खल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा

bhāva-lakṣaṇe chandasi ti vartate / sṛpi-tṛdor dhātvoḥ bhāva-lakṣaṇe 'rthe vartamānayoḥ chandasi viṣaye tum-arthe kasun pratyayo bhavati / purā krūrasya visṛpo virapśin / purā jatrubhya ātṛdaḥ // alaṃ-khalvoḥ pratiṣedhayoḥ prācāṃ ktvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि भाव-लक्षणे इति सर्वं निवृत्तम् । अलम् खलु इत्य् एतयोः प्रतिषेध-वाचिनोर् उपपदयोः धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति प्राचाम् आचार्याणां मतेन । अलं कृत्वा । खलु कृत्वा । अलं बाले रुदित्वा । अलं-खल्वोः इति किम् ? मा कार्षीः । प्रतिषेधयोः इति किम् ? अलङ्कारः । प्राचां-ग्रहणं विकल्प-अर्थम् । अलं रोदनेन । वासरूपविधिश् चेत् पूज-अर्थम् ॥ उदीचां माङो व्यतीहारे

chandasi bhāva-lakṣaṇe iti sarvaṃ nivṛttam / alam khalu ity etayoḥ pratiṣedha-vācinor upapadayoḥ dhātoḥ ktvā pratyayo bhavati prācām ācāryāṇāṃ matena / alaṃ kṛtvā / khalu kṛtvā / alaṃ bāle ruditvā / alaṃ-khalvoḥ iti kim ? mā kārṣīḥ / pratiṣedhayoḥ iti kim ? alaṅkāraḥ / prācāṃ-grahaṇaṃ vikalpa-artham / alaṃ rodanena / vāsarūpavidhiś cet pūja-artham // udīcāṃ māṅo vyatīhāre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर-अवर-योगे च

para-avara-yoge ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर-अवराभ्यां योगः प्रावरयोगः । परेण पूर्वस्य योगे गम्यमाने अवरेण च परस्य धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति । परेण तावत् - अप्राप्य नदीं पर्वतः स्थितः । परनदीयोगेन पर्वतो विशिष्यते । अवरयोगे - अतिक्रम्य तु पर्वतं नदी स्थिता । अवरपर्वतयोगेन नदी विशिस्यते ॥ समान-कर्तुऋकयोः पूर्वकाले

para-avarābhyāṃ yogaḥ prāvarayogaḥ / pareṇa pūrvasya yoge gamyamāne avareṇa ca parasya dhātoḥ ktvā pratyayo bhavati / pareṇa tāvat - aprāpya nadīṃ parvataḥ sthitaḥ / paranadīyogena parvato viśiṣyate / avarayoge - atikramya tu parvataṃ nadī sthitā / avaraparvatayogena nadī viśisyate // samāna-kartuṛkayoḥ pūrvakāle

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानः कर्ता ययोः धात्व्-अर्थयोस् तत्र पूर्वकाले धात्व्-अर्थे वर्तमानाद् धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति । शक्तिशक्तिमतोः भेदस्य अविवक्षितत्वात् समानकर्तृकता । भुक्त्वा व्रजति । पीत्वा व्रजति । द्विवचनमतन्त्रम् । स्नात्वा पीत्वा भुक्वा व्रजति । समान-कर्तुऋकयोः इति किम् ? भुक्तवति ब्राह्मणे गच्छति देवदत्तः । पूर्वकाले इति किम् ? व्रजति च जल्पति च । आस्यं व्यादाय स्वपिति चक्षुः संमील्य हस्ति इत्य् उपसंख्यानम् अपूर्वकालत्वात् ॥ आभीक्ष्ण्ये णमुल् च

samānaḥ kartā yayoḥ dhātv-arthayos tatra pūrvakāle dhātv-arthe vartamānād dhātoḥ ktvā pratyayo bhavati / śaktiśaktimatoḥ bhedasya avivakṣitatvāt samānakartṛkatā / bhuktvā vrajati / pītvā vrajati / dvivacanamatantram / snātvā pītvā bhukvā vrajati / samāna-kartuṛkayoḥ iti kim ? bhuktavati brāhmaṇe gacchati devadattaḥ / pūrvakāle iti kim ? vrajati ca jalpati ca / āsyaṃ vyādāya svapiti cakṣuḥ saṃmīlya hasti ity upasaṃkhyānam apūrvakālatvāt // ābhīkṣṇye ṇamul ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानकर्तृकयोः पूर्वकाले इत्य् एव । आभीक्ष्णयम् पौनःपुन्यम् । प्रकृत्यर्थ-विशेषणं च+एतत् । आभीक्ष्ण्य-विशिष्टे ऽर्थे वर्तमानाद् धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति, चकारात् क्त्व च । द्विर्वचन-सहितौ क्त्वाणमुलाव् आभीक्ष्ण्यं द्योतयतः, न केवलौ । आभीक्ष्ण्ये द्वे भवतः इत्य् उपसङ्ख्यानाद् द्विर्वचनम् । भोजं भोजं व्रजति, भुक्त्वा भुक्त्वा व्रजति । पायं पायं व्रजति, पीत्वा पीत्वा व्रजति ॥ न यद्य् अनाकाङ्क्षे

samānakartṛkayoḥ pūrvakāle ity eva / ābhīkṣṇayam paunaḥpunyam / prakṛtyartha-viśeṣaṇaṃ ca+etat / ābhīkṣṇya-viśiṣṭe 'rthe vartamānād dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati, cakārāt ktva ca / dvirvacana-sahitau ktvāṇamulāv ābhīkṣṇyaṃ dyotayataḥ, na kevalau / ābhīkṣṇye dve bhavataḥ ity upasaṅkhyānād dvirvacanam / bhojaṃ bhojaṃ vrajati, bhuktvā bhuktvā vrajati / pāyaṃ pāyaṃ vrajati, pītvā pītvā vrajati // na yady anākāṅkṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा ऽग्रे प्रथम-पूर्वेषु

vibhāṣā 'gre prathama-pūrveṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्राप्त-विभाषेयम् । आभीक्ष्ण्ये इति न अनुवर्तते । अग्रे प्रथम पूर्व इत्य् एतेषु उपपदेषु समानकर्तृकयोः पूर्वकाले धातोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययु विभाषा भवतः । अग्रे भोजं व्रजति, अग्रे भुक्त्वा व्रजति । प्रथमं भोजं व्रजति, प्रथमं भुक्त्वा व्रजति । पूर्वं भोजं व्रजति, पूर्वं भुक्त्वा व्रजति । विभाषाग्रहणम् एताभ्यां मुक्ते लडादयो ऽपि यथा स्युः । अग्रे भुङ्क्ते ततो व्रजति । ननु च वासरूप इति भविस्यति ? क्त्वाणमुलौ यत्र सह विधीयेते तत्र वासरूपविधिर् न अस्ति इत्य् एतद् अनेन ज्ञाप्यते, तेन आभीक्ष्ण्ये लडादयो न भवन्ति । उपपदसमासः कस्मान् न क्रियते ? उक्तं तत्र+एव कारस्य प्रयोजनम्, अमैव यत् तुल्य-विधानम् उपपदं तत् समस्यते, न अन्यत् इति ॥ कर्मण्य् आक्रोशे कृञः खमुञ्

aprāpta-vibhāṣeyam / ābhīkṣṇye iti na anuvartate / agre prathama pūrva ity eteṣu upapadeṣu samānakartṛkayoḥ pūrvakāle dhātoḥ ktvāṇamulau pratyayu vibhāṣā bhavataḥ / agre bhojaṃ vrajati, agre bhuktvā vrajati / prathamaṃ bhojaṃ vrajati, prathamaṃ bhuktvā vrajati / pūrvaṃ bhojaṃ vrajati, pūrvaṃ bhuktvā vrajati / vibhāṣāgrahaṇam etābhyāṃ mukte laḍādayo 'pi yathā syuḥ / agre bhuṅkte tato vrajati / nanu ca vāsarūpa iti bhavisyati ? ktvāṇamulau yatra saha vidhīyete tatra vāsarūpavidhir na asti ity etad anena jñāpyate, tena ābhīkṣṇye laḍādayo na bhavanti / upapadasamāsaḥ kasmān na kriyate ? uktaṃ tatra+eva kārasya prayojanam, amaiva yat tulya-vidhānam upapadaṃ tat samasyate, na anyat iti // karmaṇy ākrośe kṛñaḥ khamuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मण्य्-उपपदे कृजो धातोः खमुञ् प्रत्ययो भवति आक्रोशे गम्यमाने । चोरंकारम् आक्रोशति । चोरो ऽसि, दस्युर् असि इत्य् आक्रोशति । चोरकरणम् आक्रोशसम् पादनार्थम् एव, न त्व् असौ चोरः क्रियते ॥ स्वादुमि णमुल्

karmaṇy-upapade kṛjo dhātoḥ khamuñ pratyayo bhavati ākrośe gamyamāne / coraṃkāram ākrośati / coro 'si, dasyur asi ity ākrośati / corakaraṇam ākrośasam pādanārtham eva, na tv asau coraḥ kriyate // svādumi ṇamul

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानकर्तृकयोः पूर्वकाले कृञः इति च अनुवर्तते । स्वादुमि इत्य् अर्थ-ग्रहणम् । स्वाद्वर्थेषु उपपदेषु कृञो णमुल् प्रत्ययो भवति । स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते । सम्पन्नङ्कारं भुङ्क्ते । लवणङ्कारम् । स्वादुमि इति मकारान्त-निपातनम् ईकाराभाव-अर्थम्, च्व्यन्तस्य अपि मकार-अर्थं दीर्घाभाव-अर्थं च । अस्वाद्वीं स्वाद्वीं कृत्वा भुङ्क्ते स्वादुङ्-कारं भुङ्क्ते । वासरूपेण क्त्वा अपि भवति, स्वादुं कृत्वा भुङ्क्ते । तुमर्थ-अधिकाराच् च सर्व एते भावे प्रत्ययाः । यद्य् एवम्, स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते देवदत्तः इति णमुला कर्तुर् अनभिहितत्वात् कर्तरि कस्मात् तृतीया न भवति ? भुजिप्रत्ययेन अभिहितः कर्ता, न च अस्मिन् प्रकरणे शक्तिशक्तिमतोर्भेदो विवक्ष्य्ते, समानकर्तृकत्वं हि विरुध्यते । प्रधानशक्त्य्-अभिधाने वा गुणशक्तिर् अभिहितवत् प्रकाशते ॥ अन्यथा-एवं-कथम्-इत्थंसु सिद्ध-अप्रयोगश्-चेत्

samānakartṛkayoḥ pūrvakāle kṛñaḥ iti ca anuvartate / svādumi ity artha-grahaṇam / svādvartheṣu upapadeṣu kṛño ṇamul pratyayo bhavati / svāduṅkāraṃ bhuṅkte / sampannaṅkāraṃ bhuṅkte / lavaṇaṅkāram / svādumi iti makārānta-nipātanam īkārābhāva-artham, cvyantasya api makāra-arthaṃ dīrghābhāva-arthaṃ ca / asvādvīṃ svādvīṃ kṛtvā bhuṅkte svāduṅ-kāraṃ bhuṅkte / vāsarūpeṇa ktvā api bhavati, svāduṃ kṛtvā bhuṅkte / tumartha-adhikārāc ca sarva ete bhāve pratyayāḥ / yady evam, svāduṅkāraṃ bhuṅkte devadattaḥ iti ṇamulā kartur anabhihitatvāt kartari kasmāt tṛtīyā na bhavati ? bhujipratyayena abhihitaḥ kartā, na ca asmin prakaraṇe śaktiśaktimatorbhedo vivakṣyte, samānakartṛkatvaṃ hi virudhyate / pradhānaśakty-abhidhāne vā guṇaśaktir abhihitavat prakāśate // anyathā-evaṃ-katham-itthaṃsu siddha-aprayogaś-cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-तथयोर् असूया-प्रतिवचने

yathā-tathayor asūyā-prativacane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृञः सिद्धाप्रयोगे इति वर्तते । यथातथ-शब्दयोर् उपपदयोः कृञो णमुल् प्रत्ययो भवति असूयाप्रतिवचने गम्यमाने । यद्यसूयन् पृच्छति प्रतिवक्ति तत्र प्रतिवचनम् , यथाकारम् अहं भोक्ष्ये, तथाकारम् अहं, किं तवानेन ? असूयाप्रतिवचने इति किम् ? यथा कृत्वा ऽहं भोक्ष्ये, तथा त्वं द्रक्ष्यसि । सिद्धाप्रयोगे इत्य् एव, यथा कृत्वा ऽहं शिरो भोक्ष्ये, किं तवानेन ॥ कर्मणि दृशि-विदोः साकल्ये

kṛñaḥ siddhāprayoge iti vartate / yathātatha-śabdayor upapadayoḥ kṛño ṇamul pratyayo bhavati asūyāprativacane gamyamāne / yadyasūyan pṛcchati prativakti tatra prativacanam , yathākāram ahaṃ bhokṣye, tathākāram ahaṃ, kiṃ tavānena ? asūyāprativacane iti kim ? yathā kṛtvā 'haṃ bhokṣye, tathā tvaṃ drakṣyasi / siddhāprayoge ity eva, yathā kṛtvā 'haṃ śiro bhokṣye, kiṃ tavānena // karmaṇi dṛśi-vidoḥ sākalye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मण्य्-उपपदे साकल्य-विशिष्ते ऽर्थे दृशिविदोः धात्वोः णमुल् प्रत्ययो भवति । कन्यादर्शं वर्यति । याः याः कन्याः पश्यति तास्ताः वर्यति इत्य् अर्थः । ब्राह्मण-वेदं भोजयति । यं यं ब्राह्मणं जानाति लभते विचारयति वा तान् सर्वान् भोजयति इत्य् अर्थः । साकल्ये इति किम् ? ब्राह्मणं दृष्ट्वा भोजयति ॥ यावति विन्द-जीवोः

karmaṇy-upapade sākalya-viśiṣte 'rthe dṛśividoḥ dhātvoḥ ṇamul pratyayo bhavati / kanyādarśaṃ varyati / yāḥ yāḥ kanyāḥ paśyati tāstāḥ varyati ity arthaḥ / brāhmaṇa-vedaṃ bhojayati / yaṃ yaṃ brāhmaṇaṃ jānāti labhate vicārayati vā tān sarvān bhojayati ity arthaḥ / sākalye iti kim ? brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā bhojayati // yāvati vinda-jīvoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावच्-छब्द उपपदे विन्दतेर् जीवतेश् च णमुल् प्रत्ययो भवति । यावद्वेदं भुङ्क्ते । यावल्लभते तावद्भुङ्क्ते इत्य् अर्थः । यावज्जीवम् अधीते । यावज्जीवति तावदधीते इत्य् अर्थः ॥ चर्म-उदरयोः पूरेः

yāvac-chabda upapade vindater jīvateś ca ṇamul pratyayo bhavati / yāvadvedaṃ bhuṅkte / yāvallabhate tāvadbhuṅkte ity arthaḥ / yāvajjīvam adhīte / yāvajjīvati tāvadadhīte ity arthaḥ // carma-udarayoḥ pūreḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणि इत्य् एव । चर्मोदरयोः कर्मणोर् उपपदयोः पूर्यतेः णमुल् प्रत्ययो भवति । चर्मपूरं स्तृणाति । उदरपूरं भुङ्क्ते ॥ वर्ष-प्रमाण ऊलोपश् च अस्य अन्यत्रस्याम्

karmaṇi ity eva / carmodarayoḥ karmaṇor upapadayoḥ pūryateḥ ṇamul pratyayo bhavati / carmapūraṃ stṛṇāti / udarapūraṃ bhuṅkte // varṣa-pramāṇa ūlopaś ca asya anyatrasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणि इत्य् एव । पूरयतेः धातोः णमुल् प्रत्यय् भवति, ऊलोपश् च अस्य पूरय्तेर् अन्यतरस्यां भवति, समुदायेन चेद् वर्षस्य प्रमाणम् इयत्ता गम्यते । गोष्पदपूरं वृष्टो देवः, गोष्पदप्रं वृष्टो देवः । सीतापूरं वृष्टो देवः, सीताप्रं वृष्टो देवः । अस्य ग्रहणं किमर्थम् । उपपदस्य मा भूत् । मूषिकाबिलपूरं वृष्टो देवः, मूषिकाबिलप्रम् ॥ चेले क्नोपेः

karmaṇi ity eva / pūrayateḥ dhātoḥ ṇamul pratyay bhavati, ūlopaś ca asya pūrayter anyatarasyāṃ bhavati, samudāyena ced varṣasya pramāṇam iyattā gamyate / goṣpadapūraṃ vṛṣṭo devaḥ, goṣpadapraṃ vṛṣṭo devaḥ / sītāpūraṃ vṛṣṭo devaḥ, sītāpraṃ vṛṣṭo devaḥ / asya grahaṇaṃ kimartham / upapadasya mā bhūt / mūṣikābilapūraṃ vṛṣṭo devaḥ, mūṣikābilapram // cele knopeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमूल-समूलयोः कषः

nimūla-samūlayoḥ kaṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणि इत्य् एव । निमूल-समूल-शब्दयोः कर्मवाचिनोर् उपपदयोः कषेः धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति । निमूलकाषं कषति । समूलकाषं कषति । निमूलं समूलं कषति इत्य् अर्थः । इतः प्रभृति कषादीन् यान् वक्ष्यति तत्र कषादिषु यथा-विध्य्-अनुप्रयोगः (*३,४।४६) इति ॥ शुष्क-चूर्ण-रूक्षेषु पिषः

karmaṇi ity eva / nimūla-samūla-śabdayoḥ karmavācinor upapadayoḥ kaṣeḥ dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati / nimūlakāṣaṃ kaṣati / samūlakāṣaṃ kaṣati / nimūlaṃ samūlaṃ kaṣati ity arthaḥ / itaḥ prabhṛti kaṣādīn yān vakṣyati tatra kaṣādiṣu yathā-vidhy-anuprayogaḥ (*3,4.46) iti // śuṣka-cūrṇa-rūkṣeṣu piṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणि इत्य् एव । शुष्कादिषु कर्मवाचिषु उपपदेषु पिषेर् धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति । शुष्कपेषं पिनष्टि । शुष्कं पिनष्टि इत्य् अर्थः । चूर्णपेषं पिनष्टि । चूर्णं पिनष्टि इत्य् अर्थः । रूक्षपेषं पिनष्टि । रूक्षं पिनष्टि इत्य् अर्थः ॥ समूल-अकृत-जीवेषु हन्-कृञ्-ग्रहः

karmaṇi ity eva / śuṣkādiṣu karmavāciṣu upapadeṣu piṣer dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati / śuṣkapeṣaṃ pinaṣṭi / śuṣkaṃ pinaṣṭi ity arthaḥ / cūrṇapeṣaṃ pinaṣṭi / cūrṇaṃ pinaṣṭi ity arthaḥ / rūkṣapeṣaṃ pinaṣṭi / rūkṣaṃ pinaṣṭi ity arthaḥ // samūla-akṛta-jīveṣu han-kṛñ-grahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणि इत्य् एव । समूल अकृत जीव इत्य् एतेषु शब्देषु कर्मसु उपपदेषु यथासङ्ख्यं हन् कृञ् ग्रह इत्य् एतेभ्यो धातुभ्यो णमुल् प्रत्ययो भवति । समूलघातं हन्ति । समूलं हन्ति इत्य् अर्थः । अकृतकारं करोति । जीवग्राहं गृह्णाति ॥ करणे हनः

karmaṇi ity eva / samūla akṛta jīva ity eteṣu śabdeṣu karmasu upapadeṣu yathāsaṅkhyaṃ han kṛñ graha ity etebhyo dhātubhyo ṇamul pratyayo bhavati / samūlaghātaṃ hanti / samūlaṃ hanti ity arthaḥ / akṛtakāraṃ karoti / jīvagrāhaṃ gṛhṇāti // karaṇe hanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणे उपपदे हन्तेर् धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति । पाणिघातं वेदिं हन्ति । पादघातं भूमिं हन्ति । हिंस-अर्थानां च समानकर्मकाणाम् (*३,४।४८) । इति णमुलं वक्ष्यति । अहिंस-अर्थो ऽयम् आरम्भः । नित्यसमास-अर्थो वा यथा विध्य्-अनुपर्योग-अर्थश् च । पूर्वविप्रतिषेधेन हन्तेः हिंसार्थस्य अपि प्रत्ययो ऽनेन+एव+इष्यते । असिघातं हन्ति । शरघातं हन्ति ॥ स्नेहने पिषः

karaṇe upapade hanter dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati / pāṇighātaṃ vediṃ hanti / pādaghātaṃ bhūmiṃ hanti / hiṃsa-arthānāṃ ca samānakarmakāṇām (*3,4.48) / iti ṇamulaṃ vakṣyati / ahiṃsa-artho 'yam ārambhaḥ / nityasamāsa-artho vā yathā vidhy-anuparyoga-arthaś ca / pūrvavipratiṣedhena hanteḥ hiṃsārthasya api pratyayo 'nena+eva+iṣyate / asighātaṃ hanti / śaraghātaṃ hanti // snehane piṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्ते वर्ति-ग्रहोः

haste varti-grahoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणे इत्य् एव । हस्ते इत्य् अर्थ-ग्रहणम् । वर्तिः ण्यन्तः । हस्त-वाचिनि करणे उपपदे वर्तयतेः गृह्णातेश् च णमुल् प्रत्ययो भवति । हस्तेन वर्तयति, हस्तवर्तं वर्तयति । करवर्तम् । पाणिवर्तम् । ग्रहेः खल्व् अपि - हस्तेन गृह्णाति, हस्तग्राहं गृह्णाति । करग्राहम् । पाणिग्राहम् ॥ स्वे पुषः

karaṇe ity eva / haste ity artha-grahaṇam / vartiḥ ṇyantaḥ / hasta-vācini karaṇe upapade vartayateḥ gṛhṇāteś ca ṇamul pratyayo bhavati / hastena vartayati, hastavartaṃ vartayati / karavartam / pāṇivartam / graheḥ khalv api - hastena gṛhṇāti, hastagrāhaṃ gṛhṇāti / karagrāham / pāṇigrāham // sve puṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणे इत्य् एव । स्वे इत्य् अर्थ-ग्रहणम् । स्व-वाचिनि करणे उपपदे पुषेर् धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति । आत्मीयज्ञातिधन-वचनः स्व-शब्दः । स्वपोषं पुष्णाति । आत्मपोषम् । गोपोषम् । पितृपोषम् । मातृपोषम् । धनपोषम् । रैपोषम् ॥ अधिकरणे वन्धः

karaṇe ity eva / sve ity artha-grahaṇam / sva-vācini karaṇe upapade puṣer dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati / ātmīyajñātidhana-vacanaḥ sva-śabdaḥ / svapoṣaṃ puṣṇāti / ātmapoṣam / gopoṣam / pitṛpoṣam / mātṛpoṣam / dhanapoṣam / raipoṣam // adhikaraṇe vandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकरण-वाचिनि उपपदे बध्नातेः धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति । चक्रबन्धं बध्नाति । कूटबन्धं बध्नाति । मुष्टिबन्धं बध्नाति । चोरकबन्धं बध्नाति । चोरके बध्नाति इत्य् अर्थः ॥ सञ्ज्ञायाम्

adhikaraṇa-vācini upapade badhnāteḥ dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati / cakrabandhaṃ badhnāti / kūṭabandhaṃ badhnāti / muṣṭibandhaṃ badhnāti / corakabandhaṃ badhnāti / corake badhnāti ity arthaḥ // sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्ज्ञायां विषये बध्नातेः धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति । क्रौञ्चबन्धं बध्नाति । मयूरिकाबन्धं बध्नाति । मयूरिकाबन्धं बधः । अट्टालिकाबन्धं बद्धः । बन्ध-विशेषाणां नामधेयानि एतानि ॥ कर्तोर् जीव-पुरुषयोर् नशि-वहोः

sañjñāyāṃ viṣaye badhnāteḥ dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati / krauñcabandhaṃ badhnāti / mayūrikābandhaṃ badhnāti / mayūrikābandhaṃ badhaḥ / aṭṭālikābandhaṃ baddhaḥ / bandha-viśeṣāṇāṃ nāmadheyāni etāni // kartor jīva-puruṣayor naśi-vahoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीव-पुरुषयोः कर्तृ-वाचिनोर् उपपदयोः यथासङ्ख्यं नशि-वहोः धात्वोः णमुल् प्रत्ययो भवति । जीवनाशं नश्यति । जीवो नश्यति इत्य् अर्थः । पुरुषवाहं वहति । पुरुषः प्रेष्यो भूत्वा वहति इत्य् अर्थः । कर्तरि इति किम् ? जीवेन नष्टः । पुरुषेणोढः ॥ ऊर्ध्वे शुषि-पूरोः

jīva-puruṣayoḥ kartṛ-vācinor upapadayoḥ yathāsaṅkhyaṃ naśi-vahoḥ dhātvoḥ ṇamul pratyayo bhavati / jīvanāśaṃ naśyati / jīvo naśyati ity arthaḥ / puruṣavāhaṃ vahati / puruṣaḥ preṣyo bhūtvā vahati ity arthaḥ / kartari iti kim ? jīvena naṣṭaḥ / puruṣeṇoḍhaḥ // ūrdhve śuṣi-pūroḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमाने कर्मणि च

upamāne karmaṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमीयते ऽनेन इत्य् उपमानम् । उप्माने कर्मणि उपपदे, चकारात् कर्तरि, धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति । घृतनिधायं निहितः । घृतम् इव निहितः इत्य् अर्थः । सुवर्णनिधायं निहितः । सुवर्णम् इव निहितः इत्य् अर्थः । कर्तरि खल्व् अपि - अजकनाशं नष्टः । अजक इव नष्टः । चूडकनाशम् । दन्तनाशम् ॥ कषादिषु यथाविध्य्-अनुप्रयोगः

upamīyate 'nena ity upamānam / upmāne karmaṇi upapade, cakārāt kartari, dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati / ghṛtanidhāyaṃ nihitaḥ / ghṛtam iva nihitaḥ ity arthaḥ / suvarṇanidhāyaṃ nihitaḥ / suvarṇam iva nihitaḥ ity arthaḥ / kartari khalv api - ajakanāśaṃ naṣṭaḥ / ajaka iva naṣṭaḥ / cūḍakanāśam / dantanāśam // kaṣādiṣu yathāvidhy-anuprayogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमूलसमूलयोः इत्य् एतद् आरभ्य कषादयः । एतेषु यथाविध्य्-अनुप्रयोगो भवति । यस्माद् धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति स एव अनुप्रयोक्तव्यः । ननु धातु-सम्बन्धे प्रत्यय-विधानाद् अनुप्रयोगः सिद्ध एव ? यथाविधि इति नियम-अर्थं वचनम्, तथा च+एव+उदाहृतम् ॥ उपदंशस् तृतीयायाम्

nimūlasamūlayoḥ ity etad ārabhya kaṣādayaḥ / eteṣu yathāvidhy-anuprayogo bhavati / yasmād dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati sa eva anuprayoktavyaḥ / nanu dhātu-sambandhe pratyaya-vidhānād anuprayogaḥ siddha eva ? yathāvidhi iti niyama-arthaṃ vacanam, tathā ca+eva+udāhṛtam // upadaṃśas tṛtīyāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दंश दशने, अस्माद् धतोर् उपपूर्वात् तृतीयान्ते उपपदे णमुल् प्रत्ययो भवति । मूलकोपदंशं भुङ्क्ते, मूलकेनोपदंशम् । आऋद्रकोपदंशम्, आर्द्रकेणोपदंशम् । अत्र विकल्पेन+उपपद-समासः तृतीयाप्रभृतीन्य्-अन्तरस्याम् (*२,२।२१) । मूलकादि चोपदंशेः कर्म । भुजेः करणम् । सर्वस्मिन्न् एव अत्र णमुल्-प्रकरणे क्रियाभेदे सति वासरूप-विधिना क्त्वापि भवति । मूलकेनोपदश्य भुङ्क्ते ॥ हिंसा-अर्थानां च समानकर्मकाणाम्

daṃśa daśane, asmād dhator upapūrvāt tṛtīyānte upapade ṇamul pratyayo bhavati / mūlakopadaṃśaṃ bhuṅkte, mūlakenopadaṃśam / āṛdrakopadaṃśam, ārdrakeṇopadaṃśam / atra vikalpena+upapada-samāsaḥ tṛtīyāprabhṛtīny-antarasyām (*2,2.21) / mūlakādi copadaṃśeḥ karma / bhujeḥ karaṇam / sarvasminn eva atra ṇamul-prakaraṇe kriyābhede sati vāsarūpa-vidhinā ktvāpi bhavati / mūlakenopadaśya bhuṅkte // hiṃsā-arthānāṃ ca samānakarmakāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयायाम् इत्य् एव । हिंसा प्राण्य्-उपघातः । तदर्थानां धातूनाम् अनुप्रयोग-धातुना समान-कर्मकाणां तृतीयान्ते उपपदे णमुल् प्रत्ययो भवति । दण्डोपघातं गाः कालयति, दण्डेनोपघातम् । दण्डताडम्, दण्डेन ताडम् । समानकर्मकाणाम् इति किम् ? चोरं दण्डेनोपहत्य गोपालको गाः कालयति ॥ सप्तम्यां च+उपपीड-रुध-कर्षः

tṛtīyāyām ity eva / hiṃsā prāṇy-upaghātaḥ / tadarthānāṃ dhātūnām anuprayoga-dhātunā samāna-karmakāṇāṃ tṛtīyānte upapade ṇamul pratyayo bhavati / daṇḍopaghātaṃ gāḥ kālayati, daṇḍenopaghātam / daṇḍatāḍam, daṇḍena tāḍam / samānakarmakāṇām iti kim ? coraṃ daṇḍenopahatya gopālako gāḥ kālayati // saptamyāṃ ca+upapīḍa-rudha-karṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासत्तौ

samāsattau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तम्याम् तृतीयायाम् इति वर्तते । समासत्तिः सन्निकर्षः । समासत्तौ गम्यमानायां तृतीया-सप्तम्योः उपपदयोः धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति । केशग्राहं युध्यन्ते, केशेषु ग्राहम्, केशैर् ग्राहम् । हस्तग्राहम्, हस्तेषु ग्राहम्, हस्तैर् ग्राहम् । युद्धसंरम्भादत्यन्तं सन्निकृष्यन्ते इत्य् अर्थः ॥ प्रमाणे च

saptamyām tṛtīyāyām iti vartate / samāsattiḥ sannikarṣaḥ / samāsattau gamyamānāyāṃ tṛtīyā-saptamyoḥ upapadayoḥ dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati / keśagrāhaṃ yudhyante, keśeṣu grāham, keśair grāham / hastagrāham, hasteṣu grāham, hastair grāham / yuddhasaṃrambhādatyantaṃ sannikṛṣyante ity arthaḥ // pramāṇe ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीया-सप्तम्योः इत्य् एव । प्रमाणम् आयामः, दैर्घ्यम् । प्रमाणे गम्यमने तृतीया-सप्तम्योः उपपदयोः धातोर् णमुल् प्रत्ययो भवति । द्व्यङ्गुलोत्कर्षं खण्डिकां छिनत्ति, द्व्यङ्गुले उत्कर्षम्, द्व्यङ्गुलेनोत्कर्षम् । त्र्यङ्गुलोत्कर्षम् ॥ अपादाने परीप्सायाम्

tṛtīyā-saptamyoḥ ity eva / pramāṇam āyāmaḥ, dairghyam / pramāṇe gamyamane tṛtīyā-saptamyoḥ upapadayoḥ dhātor ṇamul pratyayo bhavati / dvyaṅgulotkarṣaṃ khaṇḍikāṃ chinatti, dvyaṅgule utkarṣam, dvyaṅgulenotkarṣam / tryaṅgulotkarṣam // apādāne parīpsāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परीप्सा त्वरा । परीप्सायां गम्यमानायाम् अपादाने उपपदे धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति । शय्योत्थायं धावति, शय्याया उत्थाय । एवं नाम त्वरते यदवश्यंकर्तव्यम् अपि न अपेक्षते । शय्योत्थानमात्रम् आद्रियते । रन्ध्रापकर्षं पयः पिवति । भ्राष्ट्रापकर्षमपूपान् भक्षयति । परीप्सायाम् इति किम् ? आसनाद् उत्थाय गच्छति ॥ द्वितियायां च

parīpsā tvarā / parīpsāyāṃ gamyamānāyām apādāne upapade dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati / śayyotthāyaṃ dhāvati, śayyāyā utthāya / evaṃ nāma tvarate yadavaśyaṃkartavyam api na apekṣate / śayyotthānamātram ādriyate / randhrāpakarṣaṃ payaḥ pivati / bhrāṣṭrāpakarṣamapūpān bhakṣayati / parīpsāyām iti kim ? āsanād utthāya gacchati // dvitiyāyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परीपसायाम् इत्य् एव । द्वितीयान्त उपपदे परीप्सायां गम्यमानायां धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति । यष्टिग्राहं युध्यन्ते, यष्टिं ग्राहम् । लोष्टग्राहम्, लोष्टं ग्राहम् । एवं नाम त्वरते यदायुध-ग्रहणम् अपि न अद्रियते । लोष्तादिकं यत् किंचिद् आसन्नं तद् गृह्णाति ॥ स्वाङ्गे ऽध्रुवे

parīpasāyām ity eva / dvitīyānta upapade parīpsāyāṃ gamyamānāyāṃ dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati / yaṣṭigrāhaṃ yudhyante, yaṣṭiṃ grāham / loṣṭagrāham, loṣṭaṃ grāham / evaṃ nāma tvarate yadāyudha-grahaṇam api na adriyate / loṣtādikaṃ yat kiṃcid āsannaṃ tad gṛhṇāti // svāṅge 'dhruve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिक्लश्यमाने च

pariklaśyamāne ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाङ्गे, द्वितीयायाम् इत्य् एव । परिक्लिश्यमाने स्वाङ्ग-वाचिनि द्वितीयान्ते उपपदे धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति । परिक्लेशः सर्वतो विबाधनम्, दुःखनम् । उरःपेषं युध्यन्ते, उरःप्रतिपेषं युध्यन्ते । शिरःपेषम्, शिरःप्रतिपेषम् । कृत्स्नमुरः पीडयन्तो युध्यन्ते । घ्रुवार्थो ऽयम् आरम्भः ॥ विशि-पति-पदि-स्कन्दाम् व्याप्यमान-आसेव्यमानयोः

svāṅge, dvitīyāyām ity eva / parikliśyamāne svāṅga-vācini dvitīyānte upapade dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati / parikleśaḥ sarvato vibādhanam, duḥkhanam / uraḥpeṣaṃ yudhyante, uraḥpratipeṣaṃ yudhyante / śiraḥpeṣam, śiraḥpratipeṣam / kṛtsnamuraḥ pīḍayanto yudhyante / ghruvārtho 'yam ārambhaḥ // viśi-pati-padi-skandām vyāpyamāna-āsevyamānayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयायाम् इत्य् एव । द्वितीयान्ते उपपदे विश्यादिभ्यो धातुभ्यो णमुल् प्रत्ययो भवति, व्याप्यमाने आसेव्यमाने च अर्थे गम्यमाने । विश्यादिभिः क्रियाभिर् अनवयवेन पदार्थानां सम्बन्धो व्याप्तिः । तात्पर्यम् आसेवा । द्रव्ये व्याप्तिः, क्रियायामासेवा । गेह-अनुप्रविशम् आस्ते । समासेन व्याप्त्यासेवयोर् उक्तत्वात् नित्य-वीप्सयोः (*८,१।४) इति द्विर्वचनं न भवति । असमासपक्षे तु व्याप्यमानतायां द्रव्य-वचनस्य द्विर्वचनम्, आसेव्यमानतायां तु क्रिया-वचनस्य । तथा च वक्ष्यति - सुप्सु वीप्स, तिङ्क्षु नित्यता इति । गेहं गेहम् अनुप्रवेशम् आस्ते । आसेवायाम् - गेहम् अनुप्रवेशम् अनुप्रवेशम् आस्ते । पति - गेह-अनुप्रपातम् आस्ते गेहं गेहम् अनुप्रपातम् आस्ते, गेहम् अनुप्रपातम् अनुप्रपातम् आस्ते । पदि - गेह-अनुप्रपादम् आस्ते, गेहं गेहम् अनुप्रपादम्, गेहम् अनुप्रपादम् अनुप्रपादम् । स्कन्दि - गेह-अवस्कन्दम् आस्ते, गेहं गेहम् अवस्कन्दम्, गेहम् अवस्कन्दम् अवस्कन्दम् । व्याप्यम् आनासेव्यमानयोः इति किम् ? गेहम् अनुप्रविश्य भुङ्क्ते । ननु आभीक्ष्ण्ये णमुल् विहित एव, आसेवा आभीक्ष्ण्यम् एव, किम् अर्थं पुनर् आसेवायां णमुल् उच्यते ? क्त्वानिवृत्त्य्-अर्थम् इति चेत्, न, इष्टत्वात् तस्य । द्वितीयोपपद-अर्थं तर्हि वचनम्, उपपदसमासः पक्षे यथा स्यात् । तेन हि सति उपपदाभावः ॥ अस्यति-तृषोः क्रियान्तरे कालेषु

dvitīyāyām ity eva / dvitīyānte upapade viśyādibhyo dhātubhyo ṇamul pratyayo bhavati, vyāpyamāne āsevyamāne ca arthe gamyamāne / viśyādibhiḥ kriyābhir anavayavena padārthānāṃ sambandho vyāptiḥ / tātparyam āsevā / dravye vyāptiḥ, kriyāyāmāsevā / geha-anupraviśam āste / samāsena vyāptyāsevayor uktatvāt nitya-vīpsayoḥ (*8,1.4) iti dvirvacanaṃ na bhavati / asamāsapakṣe tu vyāpyamānatāyāṃ dravya-vacanasya dvirvacanam, āsevyamānatāyāṃ tu kriyā-vacanasya / tathā ca vakṣyati - supsu vīpsa, tiṅkṣu nityatā iti / gehaṃ geham anupraveśam āste / āsevāyām - geham anupraveśam anupraveśam āste / pati - geha-anuprapātam āste gehaṃ geham anuprapātam āste, geham anuprapātam anuprapātam āste / padi - geha-anuprapādam āste, gehaṃ geham anuprapādam, geham anuprapādam anuprapādam / skandi - geha-avaskandam āste, gehaṃ geham avaskandam, geham avaskandam avaskandam / vyāpyam ānāsevyamānayoḥ iti kim ? geham anupraviśya bhuṅkte / nanu ābhīkṣṇye ṇamul vihita eva, āsevā ābhīkṣṇyam eva, kim arthaṃ punar āsevāyāṃ ṇamul ucyate ? ktvānivṛtty-artham iti cet, na, iṣṭatvāt tasya / dvitīyopapada-arthaṃ tarhi vacanam, upapadasamāsaḥ pakṣe yathā syāt / tena hi sati upapadābhāvaḥ // asyati-tṛṣoḥ kriyāntare kāleṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न गतिर् व्यवधीयते । कालेषु इति किम् ? योजनम् अत्यस्य गाः पाययति । अध्वकर्मकम् अत्यसनं व्यवधायकम्, न काल-कर्मकम् ॥ नाम्न्य्-आदिशि-ग्रहोः

na gatir vyavadhīyate / kāleṣu iti kim ? yojanam atyasya gāḥ pāyayati / adhvakarmakam atyasanaṃ vyavadhāyakam, na kāla-karmakam // nāmny-ādiśi-grahoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयायाम् इत्य् एव । नाम-शब्दे द्वितीयान्ते उपपदे आदिशेर् ग्रहेश् च धातोः णमुल् प्रत्ययो भवति । देशम् आचष्ते । नामग्राहम् आचष्टे ॥ अव्यये ऽयथाभिप्रेत-आख्याने कृञः क्त्वा-णमुलौ

dvitīyāyām ity eva / nāma-śabde dvitīyānte upapade ādiśer graheś ca dhātoḥ ṇamul pratyayo bhavati / deśam ācaṣte / nāmagrāham ācaṣṭe // avyaye 'yathābhipreta-ākhyāne kṛñaḥ ktvā-ṇamulau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यये उपपदे अयथभिप्रेत-आख्याने गम्यमाने करोतेः क्त्वा-णमुलौ भवतः । ब्राह्मण, पुत्रस्ते जातः । किं तर्हि वृषल, नीचैः कृट्याचक्षे, नीचैः कृत्वा, नीचैः कारम् । उच्चैर् नाम प्रियम् आख्येयम् । ब्राहमण, कन्या ते गर्भिणी । किं तर्हि वृषल, उच्चैः कृत्याचक्षे, उच्चैः कृत्वा, उच्चैः कारम् । नीचैर् नामाप्रियम् आख्येयम् । अयथाभिप्रेत-आख्याने इति किम् ? उच्चैः कृत्वाचष्टे पुत्रस्ते जातः इति । क्त्वा-ग्रहणं किम्, यावता सर्वस्मिन्न् एव अत्र प्रकरणे वासरूपेण क्त्वा भवति इत्य् उक्तम् ? समास-अर्थं वचनम् । तथा च क्त्वा च (*२,२।२२) इत्य् अस्मिन् सूत्रे तृतीया-प्रभृतीन्य्-अन्यतरस्याम् (*२,२।२१) इति वर्तते । णमुल्-अधिकारे पुनर् णमुल्-ग्रहणं तुल्यकक्षत्वज्ञापन-अर्थम्, तेन+उत्तरत्र द्वयोर् अप्य् अनुवृत्तिर् भविष्यति ॥ तिर्यच्य् अपवर्गे

avyaye upapade ayathabhipreta-ākhyāne gamyamāne karoteḥ ktvā-ṇamulau bhavataḥ / brāhmaṇa, putraste jātaḥ / kiṃ tarhi vṛṣala, nīcaiḥ kṛṭyācakṣe, nīcaiḥ kṛtvā, nīcaiḥ kāram / uccair nāma priyam ākhyeyam / brāhamaṇa, kanyā te garbhiṇī / kiṃ tarhi vṛṣala, uccaiḥ kṛtyācakṣe, uccaiḥ kṛtvā, uccaiḥ kāram / nīcair nāmāpriyam ākhyeyam / ayathābhipreta-ākhyāne iti kim ? uccaiḥ kṛtvācaṣṭe putraste jātaḥ iti / ktvā-grahaṇaṃ kim, yāvatā sarvasminn eva atra prakaraṇe vāsarūpeṇa ktvā bhavati ity uktam ? samāsa-arthaṃ vacanam / tathā ca ktvā ca (*2,2.22) ity asmin sūtre tṛtīyā-prabhṛtīny-anyatarasyām (*2,2.21) iti vartate / ṇamul-adhikāre punar ṇamul-grahaṇaṃ tulyakakṣatvajñāpana-artham, tena+uttaratra dvayor apy anuvṛttir bhaviṣyati // tiryacy apavarge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाङ्गे तस्-प्रत्यये कृभ्वोः

svāṅge tas-pratyaye kṛbhvoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्-प्रत्ययो यतः स्व-अङ्गात् तद् एवम् उच्यते । तस्-प्रत्यये स्वाङ्ग-वाचिनि उपपदे करोतेः भवतेश् च धात्वोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः । यथा-सङ्ख्यम् अत्र नेष्यते, अस्वरितत्वात् । मुखतः-कृत्य गतः, मुखतः कृत्वा गतः, मुखतः-कारं गतः । मुखतोभूय तिष्ठति, मुखतो भूत्वा तिष्ठति, मुखतोभावं तिष्ठति । पृष्ठतःकृत्य गतः, पृष्ठतः कृत्वा गतः, पृष्ठतः कारं गतः । पृष्ठतोभूय गतः, पृष्ठतो भूत्वा, पृष्ठतोभावम् । स्वाङ्गे इति किम् ? सर्वतः कृत्वा गतः । तस्-ग्रहणं किम् ? मुखीकृत्य गतः । मुखीभूय गतः । प्रत्यय-ग्रहणं किम् ? मुखे तस्यति इति मुखतः, मुखतः कृत्वा गतः ॥ ना-धा-अर्थप्रत्यये च्व्य्-अर्थे

tas-pratyayo yataḥ sva-aṅgāt tad evam ucyate / tas-pratyaye svāṅga-vācini upapade karoteḥ bhavateś ca dhātvoḥ ktvāṇamulau pratyayau bhavataḥ / yathā-saṅkhyam atra neṣyate, asvaritatvāt / mukhataḥ-kṛtya gataḥ, mukhataḥ kṛtvā gataḥ, mukhataḥ-kāraṃ gataḥ / mukhatobhūya tiṣṭhati, mukhato bhūtvā tiṣṭhati, mukhatobhāvaṃ tiṣṭhati / pṛṣṭhataḥkṛtya gataḥ, pṛṣṭhataḥ kṛtvā gataḥ, pṛṣṭhataḥ kāraṃ gataḥ / pṛṣṭhatobhūya gataḥ, pṛṣṭhato bhūtvā, pṛṣṭhatobhāvam / svāṅge iti kim ? sarvataḥ kṛtvā gataḥ / tas-grahaṇaṃ kim ? mukhīkṛtya gataḥ / mukhībhūya gataḥ / pratyaya-grahaṇaṃ kim ? mukhe tasyati iti mukhataḥ, mukhataḥ kṛtvā gataḥ // nā-dhā-arthapratyaye cvy-arthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ना-अर्थो धा-अर्थश् च प्रत्ययो यस्मात् स एवम् उच्यते । नाधार्थप्रत्यये शब्दे च्व्य्-अर्थे उपपदे कृभ्वोः धात्वोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययु भवतः । अनाना नाना कृत्वा गतः नानाकृत्य गतः, नाना कृत्वा गतः, नानाकारं गतः । विनाकृत्य गतः, विना कृत्वा गतः, विनाकारं गतः । नानाभूय गतः, नाना भूत्वा गतः, नानाभावं गतः । विनाभूय गतः, विना भूत्वा गतः, द्विनाभावं गतः । द्विधाकृत्य गतः, द्विधा कृत्वा गतः, द्विधाकारं गतः । द्विधाभूय गतः, द्विधा भूत्वा गतः, द्विधाभावं गतः । द्वैधंकृत्य गतः, द्वैधं कृत्वा गतः, द्वैधंकारं गतः । द्वैधंभूय गतः, द्वैधं भूत्वा गतः, द्वैधंभावं गतः । प्रत्यय-ग्रहणं किम् ? हिरुक् कृत्वा । पृथक् कृत्वा । च्व्य्-अर्थे इति किम् ? नाना कृत्वा काष्ठानि गतः । धार्थम् अर्थ-ग्रहणम्, ना पुनर् एक एव, विनञ्भ्यां नानाञौ इति ॥ तूष्णीमि भुवः

nā-artho dhā-arthaś ca pratyayo yasmāt sa evam ucyate / nādhārthapratyaye śabde cvy-arthe upapade kṛbhvoḥ dhātvoḥ ktvāṇamulau pratyayu bhavataḥ / anānā nānā kṛtvā gataḥ nānākṛtya gataḥ, nānā kṛtvā gataḥ, nānākāraṃ gataḥ / vinākṛtya gataḥ, vinā kṛtvā gataḥ, vinākāraṃ gataḥ / nānābhūya gataḥ, nānā bhūtvā gataḥ, nānābhāvaṃ gataḥ / vinābhūya gataḥ, vinā bhūtvā gataḥ, dvinābhāvaṃ gataḥ / dvidhākṛtya gataḥ, dvidhā kṛtvā gataḥ, dvidhākāraṃ gataḥ / dvidhābhūya gataḥ, dvidhā bhūtvā gataḥ, dvidhābhāvaṃ gataḥ / dvaidhaṃkṛtya gataḥ, dvaidhaṃ kṛtvā gataḥ, dvaidhaṃkāraṃ gataḥ / dvaidhaṃbhūya gataḥ, dvaidhaṃ bhūtvā gataḥ, dvaidhaṃbhāvaṃ gataḥ / pratyaya-grahaṇaṃ kim ? hiruk kṛtvā / pṛthak kṛtvā / cvy-arthe iti kim ? nānā kṛtvā kāṣṭhāni gataḥ / dhārtham artha-grahaṇam, nā punar eka eva, vinañbhyāṃ nānāñau iti // tūṣṇīmi bhuvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तूष्णीं-शब्दे उपपदे भवतेः धातोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ भवतः । तूष्णीं-भूय गतः, तूष्णीं भूत्वा, तूष्णीं-भावम् । भू-ग्रहणं कृञो निवॄत्त्य्-अर्थम् ॥ अन्वच्य् आनुलोम्ये

tūṣṇīṃ-śabde upapade bhavateḥ dhātoḥ ktvāṇamulau pratyayau bhavataḥ / tūṣṇīṃ-bhūya gataḥ, tūṣṇīṃ bhūtvā, tūṣṇīṃ-bhāvam / bhū-grahaṇaṃ kṛño nivṝtty-artham // anvacy ānulomye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक-धृष-ज्ञा-ग्ला-घट-रभ-लभ-क्रम-सह-अर्ह-अस्त्य्-अर्थेषु तुमुन्

śaka-dhṛṣa-jñā-glā-ghaṭa-rabha-labha-krama-saha-arha-asty-artheṣu tumun

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक-आदिषु उपपदेषु अस्त्य्-अर्थेषु वा धातुमात्रात् तुमुन् प्रत्ययो भवति । अत्रियार्थोपपदार्थो ऽयम् आरम्भः । शक्नोति भोक्तुम् । धृष्णोति भोक्तुम् । जानाति भोक्तुम् । ग्लायति भोक्तुम् । घटते भोक्तुम् । आरभते भोक्तुम् । लभते भोक्तुम् । प्रक्रमते भोक्तुम् । सहते भोक्तुम् । अर्हति भोक्तुम् । अस्त्य्-अर्थेषु खल्व् अपि - अस्ति भोक्तुम् । भवति भोक्तुम् ॥ पर्याप्ति-वचनेष्व् अलम्-अर्थेषु

śaka-ādiṣu upapadeṣu asty-artheṣu vā dhātumātrāt tumun pratyayo bhavati / atriyārthopapadārtho 'yam ārambhaḥ / śaknoti bhoktum / dhṛṣṇoti bhoktum / jānāti bhoktum / glāyati bhoktum / ghaṭate bhoktum / ārabhate bhoktum / labhate bhoktum / prakramate bhoktum / sahate bhoktum / arhati bhoktum / asty-artheṣu khalv api - asti bhoktum / bhavati bhoktum // paryāpti-vacaneṣv alam-artheṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्याप्तिः अन्यूनता । पर्याप्ति-वचनेषु अलमर्थेषु उपपदेषु धातोस्तुमुन् प्रत्यओ भवति । पर्याप्तो भोक्तुम् । अलं भोक्तुम् । भोक्तुं पारयति । पर्याप्ति-वचनेषु इति किम् ? अलं कृत्वा । अलम्-अर्थेषु इति किम् ? पर्याप्तं भुङ्क्ते । पूर्वसूत्रे शकिग्रहणम् अनलमर्थम्, शक्यम् एवं कर्तुम् इति ॥ कर्तरि कृत्

paryāptiḥ anyūnatā / paryāpti-vacaneṣu alamartheṣu upapadeṣu dhātostumun pratyao bhavati / paryāpto bhoktum / alaṃ bhoktum / bhoktuṃ pārayati / paryāpti-vacaneṣu iti kim ? alaṃ kṛtvā / alam-artheṣu iti kim ? paryāptaṃ bhuṅkte / pūrvasūtre śakigrahaṇam analamartham, śakyam evaṃ kartum iti // kartari kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्-सञ्ज्ञकाः प्रत्ययाः कर्तरि कारके भवन्ति । कृद्-उत्पत्ति-वाक्यानाम् अयं शेषः । तत्र येषु अर्थ-निर्देशो नास्ति तत्र+इदम् उपतिष्ठते, अर्थाकाङ्क्षत्वात् । न ख्युन्नादि-वाक्येषु, साक्षाद् अर्थ-निर्देशे सति तेषाम् निराकाङ्क्षत्वात् । कारकः । कर्ता । नन्दनः । ग्राही । पचः ॥ भव्य-गेय-प्रवचनीय-उपस्थानीय-जन्य-आप्लाव्य-आपात्या वा

kṛt-sañjñakāḥ pratyayāḥ kartari kārake bhavanti / kṛd-utpatti-vākyānām ayaṃ śeṣaḥ / tatra yeṣu artha-nirdeśo nāsti tatra+idam upatiṣṭhate, arthākāṅkṣatvāt / na khyunnādi-vākyeṣu, sākṣād artha-nirdeśe sati teṣām nirākāṅkṣatvāt / kārakaḥ / kartā / nandanaḥ / grāhī / pacaḥ // bhavya-geya-pravacanīya-upasthānīya-janya-āplāvya-āpātyā vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भव्यादयः शब्दाः कर्तरि वा निपात्यन्ते । तयोर् एव कृत्य-क्त-खल्-अर्थः (*३,४।७०) । इति भाव-कर्मणोः प्राप्तयोः कर्ता च वाच्यः पक्षे उच्यते । भवत्य् असौ भव्यः, भव्यम् अनेन इति वा । गेयो माणवकः साम्नाम्, गेयानि माणवकेन सामानि इति वा । प्रवचनीयो गुरुः स्वाध्यायस्य, प्रवचनीयो गुरुणा स्वाध्याय इति वा । उपस्थानीयो ऽन्तेवासी गुरोः, उपस्थानीयः शिष्येण वा गुरुः । जायते ऽसौ जन्यः, जन्यमनेन इति वा । आप्लवते ऽसावाप्लाव्यः, आप्लाव्यम् अनेन इति वा । आपतति असावापात्यः, आपात्यम् अनेन इति वा ॥ लः कर्मणि च भावे च अक्रमकेभ्यः

bhavyādayaḥ śabdāḥ kartari vā nipātyante / tayor eva kṛtya-kta-khal-arthaḥ (*3,4.70) / iti bhāva-karmaṇoḥ prāptayoḥ kartā ca vācyaḥ pakṣe ucyate / bhavaty asau bhavyaḥ, bhavyam anena iti vā / geyo māṇavakaḥ sāmnām, geyāni māṇavakena sāmāni iti vā / pravacanīyo guruḥ svādhyāyasya, pravacanīyo guruṇā svādhyāya iti vā / upasthānīyo 'ntevāsī guroḥ, upasthānīyaḥ śiṣyeṇa vā guruḥ / jāyate 'sau janyaḥ, janyamanena iti vā / āplavate 'sāvāplāvyaḥ, āplāvyam anena iti vā / āpatati asāvāpātyaḥ, āpātyam anena iti vā // laḥ karmaṇi ca bhāve ca akramakebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर् एव कृत्य-क्त-खल्-अर्थाः

tayor eva kṛtya-kta-khal-arthāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर् एव भावकर्मणोः कृत्य-सञ्ज्ञाकाः क्त-खल्-अर्थाश् च प्रत्यया भवन्ति । एव-कारः कर्तुर् अपकर्शण-अर्थः । कृत्याः कर्मणि - कर्तव्यः कटो भवता । भोक्तव्य ओदनो भवता । भावे - आशितव्यं भवता । शयितव्यं भवता । क्तः कर्मणि - कृतः कटो भवता । भुक्त ओदनो भवता । भावे - आसितं भवता । शयितं भवता । खल्-अर्थाः कर्मणि ईषत्करः कटो भवता । सुकरः । दुष्करः । भावे - ईषदाढ्यंभवं भवता । स्वाढ्यंभवं भवता । भावो चाक्रमकेभ्यः इत्य् अनुवृत्तेः सकर्मकेभ्यो भावे न भवन्ति ॥ आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च

tayor eva bhāvakarmaṇoḥ kṛtya-sañjñākāḥ kta-khal-arthāś ca pratyayā bhavanti / eva-kāraḥ kartur apakarśaṇa-arthaḥ / kṛtyāḥ karmaṇi - kartavyaḥ kaṭo bhavatā / bhoktavya odano bhavatā / bhāve - āśitavyaṃ bhavatā / śayitavyaṃ bhavatā / ktaḥ karmaṇi - kṛtaḥ kaṭo bhavatā / bhukta odano bhavatā / bhāve - āsitaṃ bhavatā / śayitaṃ bhavatā / khal-arthāḥ karmaṇi īṣatkaraḥ kaṭo bhavatā / sukaraḥ / duṣkaraḥ / bhāve - īṣadāḍhyaṃbhavaṃ bhavatā / svāḍhyaṃbhavaṃ bhavatā / bhāvo cākramakebhyaḥ ity anuvṛtteḥ sakarmakebhyo bhāve na bhavanti // ādikarmaṇi ktaḥ kartari ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदिकर्मणि यः क्तो विहितः स कर्तरि भवति । चकाराद् यथाप्राप्तं भावकर्मणोः । आदिभूतः क्रियाक्षण आदिकर्म, तस्मिन्न् आदिकर्मणि भूतत्वेन विवक्षिते यः क्तो विहितः, तस्य अयम् अर्थ-निर्देशः । प्रकृतः कटं देवदत्तः, प्रकृतः क्तो देवदत्तेन, प्रकृतम् देवदत्तेन । प्रभुक्त ओदनं देवदत्तः, प्रभुक्त ओदनो देवदत्तेन, प्रभुक्तं देवदत्तेन ॥ गत्य्-अर्थ-अक्रमक-श्लिष-शीङ्-स्था-आस-वस-जन-रुह-जीर्यतिभ्यश् च

ādikarmaṇi yaḥ kto vihitaḥ sa kartari bhavati / cakārād yathāprāptaṃ bhāvakarmaṇoḥ / ādibhūtaḥ kriyākṣaṇa ādikarma, tasminn ādikarmaṇi bhūtatvena vivakṣite yaḥ kto vihitaḥ, tasya ayam artha-nirdeśaḥ / prakṛtaḥ kaṭaṃ devadattaḥ, prakṛtaḥ kto devadattena, prakṛtam devadattena / prabhukta odanaṃ devadattaḥ, prabhukta odano devadattena, prabhuktaṃ devadattena // gaty-artha-akramaka-śliṣa-śīṅ-sthā-āsa-vasa-jana-ruha-jīryatibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्य्-अर्थभ्यो धातुभ्यो ऽकर्मकेभ्य श्लिषादिभ्यश् च यः क्तः, स कर्तरि भवति । चकाराद् यथाप्राप्तं च भावकर्मणोः । गतो देवदत्तो ग्रामम्, गतो देवदत्तेन ग्रामन्, गतो देवदत्तेन ग्रामः, गतं देवदत्तेन । अकर्मकेभ्यः - ग्लानो भवान्, ग्लानं भवता । आसितो भवान्, आसितं भवता । श्लिष - उपश्लिष्टो गुरुं भवान्, उपश्लिष्टो गुरुर्भवता, उपश्लिष्टं भवता । शीङ् - उपशयितो गुरुं भवान्, उपशयितो गुरुर्भवता, उपशयितं भवता । स्था - उपस्थितो गुरुं भवान्, उपस्थितो गुरुर्भवता, उपस्थितं भवता । आस - उपासितो गुरुं भवान्, उपासितो गुरुर्भवता, उपासितं भवता । वस - अनूषितो गुरुं भवान्, अनूषितो गुरुर्भवता, अनूषितं भवता । जन - अनुजातो माणवको माण - विकाम्, अनुजाता माणवकेन माणविका, अनुजातं माणवकेन । रुह - आरूढो वृक्षं भवान्, आरूढो वृक्षो भवता, आरूढं भवता । जीर्यति - अनुजीर्णो वृषलीं देवदत्तः, अनुजीर्णा वृपली देवदत्तेन, अनुजीर्णं देवदत्तेन । श्लिषादयः सोपसर्गाः सकर्मका भवन्ति, तदर्थम् एषाम् उपादानम् ॥ दाश-गोघ्नौ सम्प्रदाने

gaty-arthabhyo dhātubhyo 'karmakebhya śliṣādibhyaś ca yaḥ ktaḥ, sa kartari bhavati / cakārād yathāprāptaṃ ca bhāvakarmaṇoḥ / gato devadatto grāmam, gato devadattena grāman, gato devadattena grāmaḥ, gataṃ devadattena / akarmakebhyaḥ - glāno bhavān, glānaṃ bhavatā / āsito bhavān, āsitaṃ bhavatā / śliṣa - upaśliṣṭo guruṃ bhavān, upaśliṣṭo gururbhavatā, upaśliṣṭaṃ bhavatā / śīṅ - upaśayito guruṃ bhavān, upaśayito gururbhavatā, upaśayitaṃ bhavatā / sthā - upasthito guruṃ bhavān, upasthito gururbhavatā, upasthitaṃ bhavatā / āsa - upāsito guruṃ bhavān, upāsito gururbhavatā, upāsitaṃ bhavatā / vasa - anūṣito guruṃ bhavān, anūṣito gururbhavatā, anūṣitaṃ bhavatā / jana - anujāto māṇavako māṇa - vikām, anujātā māṇavakena māṇavikā, anujātaṃ māṇavakena / ruha - ārūḍho vṛkṣaṃ bhavān, ārūḍho vṛkṣo bhavatā, ārūḍhaṃ bhavatā / jīryati - anujīrṇo vṛṣalīṃ devadattaḥ, anujīrṇā vṛpalī devadattena, anujīrṇaṃ devadattena / śliṣādayaḥ sopasargāḥ sakarmakā bhavanti, tadartham eṣām upādānam // dāśa-goghnau sampradāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीम-आदयो ऽपादाने

bhīma-ādayo 'pādāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीमादयः शब्दा अपादाने निपात्यन्ते । उणादि-प्रत्ययान्ता एते, इषियुधीन्धिदसिश्याधूसूभ्यो मक्, भियष्षुक् ग्रस्वश् च इत्य् एवम् आदयः । ताभ्याम् अन्यत्र-उणादयः (*३,४।७५) इति पर्यदासे प्राप्ते निपातनम् आरभ्यते । भीमः । भीष्मः । भयानकः । वरुः । भूमिः । रजः । संस्कारः । संक्रन्दनः । प्रपतनः । समुद्रः । स्रुचः । स्रुक् । खलतिः ॥ ताभ्याम् अन्यत्र-उणादयः

bhīmādayaḥ śabdā apādāne nipātyante / uṇādi-pratyayāntā ete, iṣiyudhīndhidasiśyādhūsūbhyo mak, bhiyaṣṣuk grasvaś ca ity evam ādayaḥ / tābhyām anyatra-uṇādayaḥ (*3,4.75) iti paryadāse prāpte nipātanam ārabhyate / bhīmaḥ / bhīṣmaḥ / bhayānakaḥ / varuḥ / bhūmiḥ / rajaḥ / saṃskāraḥ / saṃkrandanaḥ / prapatanaḥ / samudraḥ / srucaḥ / sruk / khalatiḥ // tābhyām anyatra-uṇādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उणादयः शब्दाः ताभ्याम् अपादान-सम्प्रदानाभ्याम् अन्यत्र कारके भवन्ति । कृत्त्वात् कर्तर्य् एव प्राप्ताः कर्मादिषु कथ्यन्ते । ताभ्याम् इति सम्प्रदान-अर्थः प्रत्यवमर्शः, अन्यथा ह्य् अपादानम् एव पर्युदस्येत, अनन्तरत्वात् । कृषितो ऽसौ कृषिः । तनित इति तन्तुः । वृत्तम् इति वर्त्म । चरितं चर्म ॥ क्तो ऽधिकरणे च ध्रौव्य-गति-प्रत्यवसान-अर्थेभ्यः

uṇādayaḥ śabdāḥ tābhyām apādāna-sampradānābhyām anyatra kārake bhavanti / kṛttvāt kartary eva prāptāḥ karmādiṣu kathyante / tābhyām iti sampradāna-arthaḥ pratyavamarśaḥ, anyathā hy apādānam eva paryudasyeta, anantaratvāt / kṛṣito 'sau kṛṣiḥ / tanita iti tantuḥ / vṛttam iti vartma / caritaṃ carma // kto 'dhikaraṇe ca dhrauvya-gati-pratyavasāna-arthebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रौव्य-अर्थाः अकर्मकाः, प्रत्यवसान-अर्थाः अभ्यवहार-अर्थाः इति स्वनिकाय-प्रसिद्धिः । ध्रौव्या-गति-प्रत्यवसान-अर्थेभ्यः यः क्तो विहितः सो ऽधिकरणे भवति । चकाराद् यथाप्राप्तं च । ध्रौव्य-अर्थेभ्यः कर्तृभाव-अधिकरणेषु, गत्य्-अर्थेभ्यः कर्तृकर्मभाव-अधिकरनेषु, प्रत्यवसान-अर्थेभ्यः कर्मभाव-अधिकरणेसु । भ्रौव्य-अर्थेभ्यः तावत् - आसितो देवदत्तः, आसितं तेन, इदम् एषाम् आसितम् । गत्य्-अर्थेभ्यः - यातो देवदत्तो ग्रामम्, यातो देवदत्तेन ग्रामः, यातं देवदत्तेन, इदम् एषां यातम् । प्रत्यवसान-अर्थेभ्यः - भुक्तः ओदनो देवदत्तेन, देवदत्तेन भुक्तम्, इदम् एषां भुक्तम् । कथं भुक्ता ब्राह्मणाः, पीता गावः इति । अकारो मत्वर्थीयः, भुक्तम् एषाम् अस्ति, पीतम् एषाम् अस्ति इति ॥ लस्य

drauvya-arthāḥ akarmakāḥ, pratyavasāna-arthāḥ abhyavahāra-arthāḥ iti svanikāya-prasiddhiḥ / dhrauvyā-gati-pratyavasāna-arthebhyaḥ yaḥ kto vihitaḥ so 'dhikaraṇe bhavati / cakārād yathāprāptaṃ ca / dhrauvya-arthebhyaḥ kartṛbhāva-adhikaraṇeṣu, gaty-arthebhyaḥ kartṛkarmabhāva-adhikaraneṣu, pratyavasāna-arthebhyaḥ karmabhāva-adhikaraṇesu / bhrauvya-arthebhyaḥ tāvat - āsito devadattaḥ, āsitaṃ tena, idam eṣām āsitam / gaty-arthebhyaḥ - yāto devadatto grāmam, yāto devadattena grāmaḥ, yātaṃ devadattena, idam eṣāṃ yātam / pratyavasāna-arthebhyaḥ - bhuktaḥ odano devadattena, devadattena bhuktam, idam eṣāṃ bhuktam / kathaṃ bhuktā brāhmaṇāḥ, pītā gāvaḥ iti / akāro matvarthīyaḥ, bhuktam eṣām asti, pītam eṣām asti iti // lasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिप्-तस्-झि-सिप्-थस्-थ-मिब्-वस्-मस्-त-आतां-झ-थास्-आथाम्-ध्वम्-इड्-वहि-महिङ्

tip-tas-jhi-sip-thas-tha-mib-vas-mas-ta-ātāṃ-jha-thās-āthām-dhvam-iḍ-vahi-mahiṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लस्य तिब्-आद्य आदेशा भवन्ति । तिप्-सिप्-मिपां पकारः स्वर-अर्थः । इटष्टकारः इटो ऽत् (*३,४।१०६) इति विशेषण-अर्थः, तिब्-आदिभिर् आदेशैस् तुल्यत्वान् न देश-विध्यर्थः । महिङो ङकारः तिङ् इति प्रत्याहार-ग्रहण-अर्थः । पचति, पचतः, पचन्ति । पचसि, पचथः, पचथ । पचामि, पचावः, पचामः । पचते, पचेते, पचन्ते । पचसे, पचेथे, पचध्वे । पचे, पचावहे, पचामहे । एवम् अन्येष्व् अपि लकरेषु उदाहार्यम् ॥ टित आत्मनेपदानां टेरे

lasya tib-ādya ādeśā bhavanti / tip-sip-mipāṃ pakāraḥ svara-arthaḥ / iṭaṣṭakāraḥ iṭo 't (*3,4.106) iti viśeṣaṇa-arthaḥ, tib-ādibhir ādeśais tulyatvān na deśa-vidhyarthaḥ / mahiṅo ṅakāraḥ tiṅ iti pratyāhāra-grahaṇa-arthaḥ / pacati, pacataḥ, pacanti / pacasi, pacathaḥ, pacatha / pacāmi, pacāvaḥ, pacāmaḥ / pacate, pacete, pacante / pacase, pacethe, pacadhve / pace, pacāvahe, pacāmahe / evam anyeṣv api lakareṣu udāhāryam // ṭita ātmanepadānāṃ ṭere

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

टितो लकारस्य स्थाने यान्य् आत्मनेपदानि तेषाम् टेः एकार-आदेशो भवति । तथा च+एव+उदाहृतम् । इह कस्मान् न भवति पचमानः, यजमानः ? प्रकृतैस् तिबादिभिः आत्मनेपदानि विशेष्यन्ते ॥ थासः से

ṭito lakārasya sthāne yāny ātmanepadāni teṣām ṭeḥ ekāra-ādeśo bhavati / tathā ca+eva+udāhṛtam / iha kasmān na bhavati pacamānaḥ, yajamānaḥ ? prakṛtais tibādibhiḥ ātmanepadāni viśeṣyante // thāsaḥ se

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

टितः इत्य् एव । टितो लकारस्य यः थास् तस्य सेशब्द आदेशो भवति । पचसे । पेचिषे । पक्तासे । पक्ष्यसे ॥ लिटस् त-झयोर् एश्-इरेच्

ṭitaḥ ity eva / ṭito lakārasya yaḥ thās tasya seśabda ādeśo bhavati / pacase / peciṣe / paktāse / pakṣyase // liṭas ta-jhayor eś-irec

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिड्-आदेशयोः त-झयोः यथासङ्ख्यम् एश् इरेच् इत्य् एताव् आदेशौ भवतः । शकारः सर्वादेश-अर्थः । चकारः स्वरार्थः । पेचे, पेचाते, पेचिरे । लेभे, लेभाते, लेभिरे ॥ प्रस्मैपदानां णल्-अतुस्-उस्-थल्-थुस्-अणल्-व-माः

liḍ-ādeśayoḥ ta-jhayoḥ yathāsaṅkhyam eś irec ity etāv ādeśau bhavataḥ / śakāraḥ sarvādeśa-arthaḥ / cakāraḥ svarārthaḥ / pece, pecāte, pecire / lebhe, lebhāte, lebhire // prasmaipadānāṃ ṇal-atus-us-thal-thus-aṇal-va-māḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिटः इत्य् एव । लिड्-आदेशानां परस्मैपद-सञ्ज्ञाकानां यथासङ्ख्यं तिबादीनां णलादयो नव आदेशा भवन्ति । लकारः स्वरार्थः । णकारो वृद्ध्य्-अर्थः । पपाच, पेचतुः, पेचुः । पेचिथ, पपक्थ, पेचथुः, पेच । पपाच, पपच, पेचिव, पेचिम ॥ विदो लटो वा

liṭaḥ ity eva / liḍ-ādeśānāṃ parasmaipada-sañjñākānāṃ yathāsaṅkhyaṃ tibādīnāṃ ṇalādayo nava ādeśā bhavanti / lakāraḥ svarārthaḥ / ṇakāro vṛddhy-arthaḥ / papāca, pecatuḥ, pecuḥ / pecitha, papaktha, pecathuḥ, peca / papāca, papaca, peciva, pecima // vido laṭo vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रुवः पञ्चानाम् आदित आहो ब्रुवः

bruvaḥ pañcānām ādita āho bruvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्मैपदानाम् इत्य् एव, लटो वा इति च । ब्रुवः परस्य लटः परस्मैपदानां पञ्चानाम अदिभूतानां पञ्चैव णलादय आदेशा भवन्ति, तत्सन्नियोगेन च ब्रुव आहशब्द आदेशो भवति । आह, आहतुः, आहुः । आत्थ, आहथुः । न च भवति । ब्रवीति, ब्रूतः, ब्रुवन्ति । ब्रवीषि, ब्रूथः । पञ्चानाम् इति किम् ? ब्रूथ । ब्रवीमि, ब्रूवः, ब्रूमः । आदितः इति किम् ? परेषां मा भूत् । ब्रुवः इति पुनर् वचनं स्थान्य्-अर्थम्, प्रस्मैपदानाम् एव हि स्यात् ॥ लोटो लङ्वत्

parasmaipadānām ity eva, laṭo vā iti ca / bruvaḥ parasya laṭaḥ parasmaipadānāṃ pañcānāma adibhūtānāṃ pañcaiva ṇalādaya ādeśā bhavanti, tatsanniyogena ca bruva āhaśabda ādeśo bhavati / āha, āhatuḥ, āhuḥ / āttha, āhathuḥ / na ca bhavati / bravīti, brūtaḥ, bruvanti / bravīṣi, brūthaḥ / pañcānām iti kim ? brūtha / bravīmi, brūvaḥ, brūmaḥ / āditaḥ iti kim ? pareṣāṃ mā bhūt / bruvaḥ iti punar vacanaṃ sthāny-artham, prasmaipadānām eva hi syāt // loṭo laṅvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिदेशो ऽयम् । लोटो लङ्वत् कार्यं भवति । ताम्-आदयः, सलोपश् च । पचताम् । पचतम् । पचत । पचाव । पचाम । अडाटौ कस्मान् न भवतः, तथा झेर् जुस्-आदेशः लङः शाकटायनस्य+एव (*३,४।१११) इति वान्तु, यान्तु ? विदो लटो वा (*३,४।८३) इत्य् अतो वा-ग्रहणम् अनुवर्तते, सा च व्यवस्थित-विभाषा भविष्यति ॥ एर् उः

atideśo 'yam / loṭo laṅvat kāryaṃ bhavati / tām-ādayaḥ, salopaś ca / pacatām / pacatam / pacata / pacāva / pacāma / aḍāṭau kasmān na bhavataḥ, tathā jher jus-ādeśaḥ laṅaḥ śākaṭāyanasya+eva (*3,4.111) iti vāntu, yāntu ? vido laṭo vā (*3,4.83) ity ato vā-grahaṇam anuvartate, sā ca vyavasthita-vibhāṣā bhaviṣyati // er uḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोटः इत्य् एव । लोड्-आदेशानाम् इकारस्य उकारादेशो भवति । पचतु । पचन्तु । हिन्योरुत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वा उच्चारण-सामर्थ्यात् । अथ वा वा इति वर्तते, सा च व्यवस्हित-विभाषा ॥ सेर् ह्य् अपिच् च

loṭaḥ ity eva / loḍ-ādeśānām ikārasya ukārādeśo bhavati / pacatu / pacantu / hinyorutvapratiṣedho vaktavyaḥ / na vā uccāraṇa-sāmarthyāt / atha vā vā iti vartate, sā ca vyavashita-vibhāṣā // ser hy apic ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोटः इत्य् एव । लोड्-आदेशस्य सेः हि इत्य् अयम् आदेशो भवति, अपिच् च भवति । स्थानिवद्भावात् पित्त्वं प्राप्तं प्रतिषिध्यते । लुनीहि । पुनीहि । राध्नुहि । तक्ष्णुहि ॥ वा छन्दसि

loṭaḥ ity eva / loḍ-ādeśasya seḥ hi ity ayam ādeśo bhavati, apic ca bhavati / sthānivadbhāvāt pittvaṃ prāptaṃ pratiṣidhyate / lunīhi / punīhi / rādhnuhi / takṣṇuhi // vā chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपित्त्वं विकल्प्यते । ल-आदेशः छन्दसि विषये हि-शब्दो वा अपिद् भवति । युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनः । प्रीणाहि । प्रीणीहि ॥ मेर् निः

apittvaṃ vikalpyate / la-ādeśaḥ chandasi viṣaye hi-śabdo vā apid bhavati / yuyodhyasmajjuhurāṇamenaḥ / prīṇāhi / prīṇīhi // mer niḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आम् एतः

ām etaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोटः इत्य् एव । लोट् सम्बधिनः एकारस्य अम् इत्य् अयम् आदेशो भवति । पचताम्, पचेताम्, पचन्ताम् ॥ स-वाभ्याम् वामौ

loṭaḥ ity eva / loṭ sambadhinaḥ ekārasya am ity ayam ādeśo bhavati / pacatām, pacetām, pacantām // sa-vābhyām vāmau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोटः इत्य् एव । सकार-वकाराभ्याम् उत्तरस्य लोट्-सम्बन्धिन एकारस्य यथासङ्ख्यं च अम् इत्य् एताव् आदेशौ भवतः । आमो ऽपवादः । पचस्व । पचध्वम् ॥ आड् उत्तमस्य पिच् च

loṭaḥ ity eva / sakāra-vakārābhyām uttarasya loṭ-sambandhina ekārasya yathāsaṅkhyaṃ ca am ity etāv ādeśau bhavataḥ / āmo 'pavādaḥ / pacasva / pacadhvam // āḍ uttamasya pic ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोटः इत्य् एव । लोट्-सम्बन्धिनः उत्तमपुरुषस्य आडागमो भवति, स च+उत्तमपुरुषः पिद् भवति । करवाणि, करवाव, करवाम । करवै, कर्वावहै, करवामहै ॥ एत ऐ

loṭaḥ ity eva / loṭ-sambandhinaḥ uttamapuruṣasya āḍāgamo bhavati, sa ca+uttamapuruṣaḥ pid bhavati / karavāṇi, karavāva, karavāma / karavai, karvāvahai, karavāmahai // eta ai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोट उत्तमस्य इति वर्तते । लोडुत्तम-सम्भन्धिनः एकारस्य ऐकार-आदेशो भवति । आमो ऽपवादः । करवैक् करवावहै, करवामहै । इह कस्मान् न भवति, पचावेदम्, यजावेदम् ? बहिरङ्ग-लक्षणत्वाद् गुणस्य ॥ लेटो ऽड्-आटौ

loṭa uttamasya iti vartate / loḍuttama-sambhandhinaḥ ekārasya aikāra-ādeśo bhavati / āmo 'pavādaḥ / karavaik karavāvahai, karavāmahai / iha kasmān na bhavati, pacāvedam, yajāvedam ? bahiraṅga-lakṣaṇatvād guṇasya // leṭo 'ḍ-āṭau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेटो ऽड्-आटाव् आगमौ भवतः पर्यायेण । जोषिषत् । तारिषत् । मन्दिषत् । पताति दिद्युत् । प्रजापतिर् उदधिं च्यावयाति ॥ आत ऐ

leṭo 'ḍ-āṭāv āgamau bhavataḥ paryāyeṇa / joṣiṣat / tāriṣat / mandiṣat / patāti didyut / prajāpatir udadhiṃ cyāvayāti // āta ai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेटः इत्य् एव । लेट्सम्भन्धिनः आकारस्य ऐकार-आदेशो भवति । प्रथमपुरुष-मध्यमपुरुष-आत्मनेपद-द्विवचनयोः । मन्त्रयैते । मन्त्रयैथे । करवैते । करवैथे । आटः कस्मान् न भवति ? विधानसामर्थ्यात् ॥ वा-एतो ऽन्यत्र

leṭaḥ ity eva / leṭsambhandhinaḥ ākārasya aikāra-ādeśo bhavati / prathamapuruṣa-madhyamapuruṣa-ātmanepada-dvivacanayoḥ / mantrayaite / mantrayaithe / karavaite / karavaithe / āṭaḥ kasmān na bhavati ? vidhānasāmarthyāt // vā-eto 'nyatra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतश् च लोपः परस्मैपदेसु

itaś ca lopaḥ parasmaipadesu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेटः इत्य् एव । लेट्-सम्भन्धिनः इकारस्य परस्मैपद-विषयस्य लोपो भवति । वानुवृत्तेः पक्षे श्रवणम् अपि भवति । जोषिषत् तारिषत् । मन्दिषत् । न च भवति । पताति दिद्युत् । प्रजापतिर् उदधिं च्यावयाति परस्मैपद-ग्रहणम्, इड्वहिमहिडां मा भूत् ॥ स उत्तमस्य

leṭaḥ ity eva / leṭ-sambhandhinaḥ ikārasya parasmaipada-viṣayasya lopo bhavati / vānuvṛtteḥ pakṣe śravaṇam api bhavati / joṣiṣat tāriṣat / mandiṣat / na ca bhavati / patāti didyut / prajāpatir udadhiṃ cyāvayāti parasmaipada-grahaṇam, iḍvahimahiḍāṃ mā bhūt // sa uttamasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेटः इति वा इति च वर्तते । लेट्-सम्भन्धिन उत्तमपुरुषस्य सकारस्य वा लोपो भवति । करवाव, करवाम । न च भवति । करवावः, करवामः । उत्तमग्रहणम्, पुरुषान्तरे मा भूत् ॥ नित्यं डितः

leṭaḥ iti vā iti ca vartate / leṭ-sambhandhina uttamapuruṣasya sakārasya vā lopo bhavati / karavāva, karavāma / na ca bhavati / karavāvaḥ, karavāmaḥ / uttamagrahaṇam, puruṣāntare mā bhūt // nityaṃ ḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेतः इति निवृत्तम् । ङितो लकारस्य य उत्तमः, तस्य नित्यं सकारस्य लोपो भवति । उपचाव, उपचाम । नित्य-ग्रहणं विकल्प-निवृत्त्य्-अर्थम् ॥ इतश् च

letaḥ iti nivṛttam / ṅito lakārasya ya uttamaḥ, tasya nityaṃ sakārasya lopo bhavati / upacāva, upacāma / nitya-grahaṇaṃ vikalpa-nivṛtty-artham // itaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ङितः इत्य् एव । ङिल्लकारसम्बन्धिन इकारस्य नित्यं लोपो भवति । अपचत् । अपाक्षीत् । परस्मैपदेषु इत्य् एव, अपचावहि, अपचामहि ॥ तस्-थस्-थ-मिपाम् तां-तं-त-अमः

ṅitaḥ ity eva / ṅillakārasambandhina ikārasya nityaṃ lopo bhavati / apacat / apākṣīt / parasmaipadeṣu ity eva, apacāvahi, apacāmahi // tas-thas-tha-mipām tāṃ-taṃ-ta-amaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ङितः इत्य् एव । ङिल्लकार-सम्बन्धिनां चतुर्णाम् यथासङ्ख्यं ताम्-आदयः अदेशा भवन्ति । अपचताम् । अपचतम् । अपचत । अपचम् । अपाक्ताम् । अपाक्तम् । अपाक्त । अपाक्षम् ॥ लिङः सीयुट्

ṅitaḥ ity eva / ṅillakāra-sambandhināṃ caturṇām yathāsaṅkhyaṃ tām-ādayaḥ adeśā bhavanti / apacatām / apacatam / apacata / apacam / apāktām / apāktam / apākta / apākṣam // liṅaḥ sīyuṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्-आदेशानाम् सीयुड्-आगमो भवति । टकारो देशविध्य्-अर्थः । उकार उच्चारण-अर्थः । पचेत, पचेयाताम्, पचेरन् । पक्षीष्ट, पक्षीयास्ताम्, पक्षीरन् ॥ यासुट् परस्मैपदेसु उदात्तो ङिच् च

liṅ-ādeśānām sīyuḍ-āgamo bhavati / ṭakāro deśavidhy-arthaḥ / ukāra uccāraṇa-arthaḥ / paceta, paceyātām, paceran / pakṣīṣṭa, pakṣīyāstām, pakṣīran // yāsuṭ parasmaipadesu udātto ṅic ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किद् आशिसि

kid āśisi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशिषि यो लिङ्, तस्य यासुडागमो भवति, स च+उदात्तः किद्वद् भवति । प्रययस्य+एव+इदं कित्त्वम्, न आगमस्य, प्रयोजनाभावात् । ङित्त्वे प्राप्ते कित्त्वम् विधीयते । गुणवृद्धि-प्रतिषेधः तुल्यः, सम्प्रसारणम्, जागर्तेर् गुणे च विशेषः । इष्यत्, इष्यास्ताम्, इस्यासुः । जागर्यात्, जागर्यास्ताम्, जागर्यासुः । आशिषि इति किम् ? वच्यात् । जागृयात् ॥ झस्य रन्

āśiṣi yo liṅ, tasya yāsuḍāgamo bhavati, sa ca+udāttaḥ kidvad bhavati / prayayasya+eva+idaṃ kittvam, na āgamasya, prayojanābhāvāt / ṅittve prāpte kittvam vidhīyate / guṇavṛddhi-pratiṣedhaḥ tulyaḥ, samprasāraṇam, jāgarter guṇe ca viśeṣaḥ / iṣyat, iṣyāstām, isyāsuḥ / jāgaryāt, jāgaryāstām, jāgaryāsuḥ / āśiṣi iti kim ? vacyāt / jāgṛyāt // jhasya ran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङः इत्य् एव । झस्य लिङ्-आदेशस्य रन् इत्य् अयम् आदेशो भवति । झो ऽन्तापवादः । पचेरन् । यजेरन् । कृषीरन् ॥ इटो ऽत्

liṅaḥ ity eva / jhasya liṅ-ādeśasya ran ity ayam ādeśo bhavati / jho 'ntāpavādaḥ / paceran / yajeran / kṛṣīran // iṭo 't

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङादेशस्य इअः अत इत्य् अयम् आदेशो भवति । पचेय । यजेय । कृषीय । हृषीय । तकारस्य इत्सञ्ज्ञा-प्रतिषेधः प्राप्नोति, न विभक्तौ तुस्माः (*१,३।४) इति ? न+एव अयम् आदेश-अवयवस् तकारः, किं तर्हि, मुखसुख-अर्थ उच्चार्यते । आगमस्य+इटो ग्रहणं न भवति, अर्थवद्-ग्रहणे नानार्थकस्य ग्रहणम् इति ॥ सुट् तिथोः

liṅādeśasya iaḥ ata ity ayam ādeśo bhavati / paceya / yajeya / kṛṣīya / hṛṣīya / takārasya itsañjñā-pratiṣedhaḥ prāpnoti, na vibhaktau tusmāḥ (*1,3.4) iti ? na+eva ayam ādeśa-avayavas takāraḥ, kiṃ tarhi, mukhasukha-artha uccāryate / āgamasya+iṭo grahaṇaṃ na bhavati, arthavad-grahaṇe nānārthakasya grahaṇam iti // suṭ tithoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङः इत्य् एव । लिङ्स्-अम्भन्धिनोः तकार-थकारयोः सुड्-आगमो भवति । तकर-थकाराव् आगमिनौ, लिङ् तद्विशेषणम् । सीयुटस्तु लिङेवागमी । तेन भिन्न-विषयत्वात् सुटा बाधनं न भवति । तकारे इकर उच्चारण-अर्थः । कृषीष्त । कृषीयास्ताम् । कृषीष्ठाः । कृषीयास्थाम् ॥ झेर् जुसू

liṅaḥ ity eva / liṅs-ambhandhinoḥ takāra-thakārayoḥ suḍ-āgamo bhavati / takara-thakārāv āgaminau, liṅ tadviśeṣaṇam / sīyuṭastu liṅevāgamī / tena bhinna-viṣayatvāt suṭā bādhanaṃ na bhavati / takāre ikara uccāraṇa-arthaḥ / kṛṣīṣta / kṛṣīyāstām / kṛṣīṣṭhāḥ / kṛṣīyāsthām // jher jusū

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङः इत्य् एव । लिङ्-आदेशस्य झेर् जुस् आदेशो भवति । झो ऽन्तापवादः । पचेयुः । यजेयुः ॥ सिज्-अभ्यस्त-विदिभ्यश् च

liṅaḥ ity eva / liṅ-ādeśasya jher jus ādeśo bhavati / jho 'ntāpavādaḥ / paceyuḥ / yajeyuḥ // sij-abhyasta-vidibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आतः

ātaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिज्-ग्रहणम् अनुवर्तते । सिच आकारान्ताच् च परस्य झेः जुस्-आदेशो भवति । कथम् आभ्यामानन्तर्यम् ? सिचो लुकि कृते प्रत्ययलक्षणेन सिचो ऽनन्तरः, श्रुत्या चाकारान्ताद् इति । अदुः । अधुः । अस्थुः । तकारो मुख-सुख-अर्थः । पूर्वेण+एव सिध्द्धे नियम-अर्थं वचनम्, आत एव सिज्लुगन्तात्, न अन्यस्मात् इति । अभूवन् । प्रत्ययलक्षनेन जुस् प्राप्तः प्रतिषिध्यते, तुल्यजातीयापेक्षत्वान् नियमस्य । श्रूयमाने हि सिचि भवत्य् एव, अकार्षुः, अहार्षुः ॥ लङः शाकटायनस्य+एव

sij-grahaṇam anuvartate / sica ākārāntāc ca parasya jheḥ jus-ādeśo bhavati / katham ābhyāmānantaryam ? sico luki kṛte pratyayalakṣaṇena sico 'nantaraḥ, śrutyā cākārāntād iti / aduḥ / adhuḥ / asthuḥ / takāro mukha-sukha-arthaḥ / pūrveṇa+eva sidhddhe niyama-arthaṃ vacanam, āta eva sijlugantāt, na anyasmāt iti / abhūvan / pratyayalakṣanena jus prāptaḥ pratiṣidhyate, tulyajātīyāpekṣatvān niyamasya / śrūyamāne hi sici bhavaty eva, akārṣuḥ, ahārṣuḥ // laṅaḥ śākaṭāyanasya+eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आतः इत्य् एव । आकारान्ताद् उत्तरस्य लङादेशस्य झेः जुस् आदेशो भवति शाकटायनस्य आचार्यस्य मतेन । अयुः । अवुः । अन्येषां मते - अयान् । ननु ङितः इत्य् अनुवर्तते । अत्र लङ् एव अकारान्ताद् अनन्तरो ङित् सम्भवति न अन्यः, तत् किं लङ्-ग्रहणेन ? एवं तर्थि लङ् एव यो लङ् विहितः तस्य यथा स्यात्, लङ्वद्-भावेन यस् तस्य मा भूत्, लोटो लङ्वत् (*३,४।८५) इति । यान्तु । वान्तु । सिज-भ्यस्त-विदिभ्यश् च (*३,४।१०९) इत्य् अयम् अपि झेर् जुस् लोटो न भवति । बिभ्यतु । जाग्रतु । विदन्तु । जुस्भावमात्रं हि मुख्येन लङा विशेष्यते । एव-कार उत्तर-अर्थः ॥ द्विषश् च

ātaḥ ity eva / ākārāntād uttarasya laṅādeśasya jheḥ jus ādeśo bhavati śākaṭāyanasya ācāryasya matena / ayuḥ / avuḥ / anyeṣāṃ mate - ayān / nanu ṅitaḥ ity anuvartate / atra laṅ eva akārāntād anantaro ṅit sambhavati na anyaḥ, tat kiṃ laṅ-grahaṇena ? evaṃ tarthi laṅ eva yo laṅ vihitaḥ tasya yathā syāt, laṅvad-bhāvena yas tasya mā bhūt, loṭo laṅvat (*3,4.85) iti / yāntu / vāntu / sija-bhyasta-vidibhyaś ca (*3,4.109) ity ayam api jher jus loṭo na bhavati / bibhyatu / jāgratu / vidantu / jusbhāvamātraṃ hi mukhyena laṅā viśeṣyate / eva-kāra uttara-arthaḥ // dviṣaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लङः शाकटायनस्य इत्य् एव । द्विषः परस्य लङ्-आदेशस्य झेर् जुसादेशो भवति, शाकटायनस्य आचार्यस्य मतेन । अद्विषुः । अन्येषां मते - अद्विषन् ॥ तिङ्-शित्-सार्वधातुकम्

laṅaḥ śākaṭāyanasya ity eva / dviṣaḥ parasya laṅ-ādeśasya jher jusādeśo bhavati, śākaṭāyanasya ācāryasya matena / adviṣuḥ / anyeṣāṃ mate - adviṣan // tiṅ-śit-sārvadhātukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिङः शितश् च प्रययाः सार्वधातुक-सञ्ज्ञा भवन्ति । भवति । नयति । स्वपिति । रोदिति । पचमानः । यजमानः । सार्वधातुक-प्रदेशाः - सार्वधातुके यक् (*३,१।६७) इत्य् एवम् आदयः ॥ आर्धधातुकं शेषः

tiṅaḥ śitaś ca prayayāḥ sārvadhātuka-sañjñā bhavanti / bhavati / nayati / svapiti / roditi / pacamānaḥ / yajamānaḥ / sārvadhātuka-pradeśāḥ - sārvadhātuke yak (*3,1.67) ity evam ādayaḥ // ārdhadhātukaṃ śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिट् च

liṭ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिड्-आदेशः तिङ् आर्धधातुक-सञ्ज्ञो भवति । सार्वधातुक-सञ्ज्ञाया अपवादः । पेचिथ । शेकिथ । जग्ले । मम्ले । ननु च एकसञ्ज्ञ-अधिकाराद् अन्यत्र समावेशो भवति ? सत्यम् एतत् । इह तु एवकारो ऽनुवर्तते, स नियमं करिस्यति ॥ लिङ् आशिषि

liḍ-ādeśaḥ tiṅ ārdhadhātuka-sañjño bhavati / sārvadhātuka-sañjñāyā apavādaḥ / pecitha / śekitha / jagle / mamle / nanu ca ekasañjña-adhikārād anyatra samāveśo bhavati ? satyam etat / iha tu evakāro 'nuvartate, sa niyamaṃ karisyati // liṅ āśiṣi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशिषि विषये यो लिङ् स आर्धधातुक-सञ्ज्ञो भवति । सार्वधातुक-सञ्ज्ञाया अपवादः । समावेशश् च+एवकार-अनुवृत्तेर्न भवति । लविषीष्ट । पविषीष्ट । आशिषि इति किम् ? लुनीयात् । पुनीयात् ॥ छन्दस्य् उभयथा

āśiṣi viṣaye yo liṅ sa ārdhadhātuka-sañjño bhavati / sārvadhātuka-sañjñāyā apavādaḥ / samāveśaś ca+evakāra-anuvṛtterna bhavati / laviṣīṣṭa / paviṣīṣṭa / āśiṣi iti kim ? lunīyāt / punīyāt // chandasy ubhayathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.