भाषितः पुमान् येन समानायामाकृतावेकस्मिन् प्रवृत्तिनिमित्ते स भाषितपुंस्कः शब्दः । तदेतदेवं कथं भवति ? भासितः पुमान् यस्मिन्न् अर्थे प्रवृत्तिनिमिते स भाषितपुंस्कशब्देन+उच्यते, तस्य प्रतिपादको यः शब्दः सो ऽपि भासितपुंस्कः ऊङो ऽभावः अनूङ्, भाषितपुंस्कादनूङ् यस्मिन् स्त्रीशब्दे स भाषितपुंस्कादनूङ् स्त्रीशब्दः । बहुव्रीहिरयम्, अलुग् निपातनात् पञ्चम्याः । तस्य भासितपुंस्काअदनूङः स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दस्येव रूपं भवति समानाधिकरणे उत्तरपदे स्त्रीलिङ्गे पूरणीप्रियादिवर्जिते । दर्शनीयभार्यः । शलक्ष्णचूडः । दीर्घजङ्घः । स्त्रिया इति किम् ? ग्रामणि ब्राह्मणकुलं दृष्टिरस्य ग्रामणिदृष्टिः । भाषितपुंस्कात् इति किम् ? खट्वाभार्यः । समानायामाकृतौ इति किम् ? द्रोणीभार्यः । कथं गर्भिभार्यः, प्रसूतभार्यः, प्रजातभार्यः इति ? कर्तव्यो ऽत्र यत्नः । अनूङ इति किम् ? ब्रह्मबन्धूभार्यः । समानाधिकरणे इति किम् ? कल्याणा माता कल्यणीमाता । स्त्रियाम् इति किम् ? कल्याणी प्रधानम् एषा कल्याणीप्रधाना इमे । अपूरणी इति किम् ? कल्याणी पञ्चमी यासां ताः कल्याणीपञ्चमा रात्रयः । कल्याणीदशमाः । प्रधानपूरणीग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत्, कल्याणीपञ्चमीकः पक्षः इति । अप् पूरणीप्रमाण्योः (*५,४।११६) इत्य् अत्र अपि प्रधानपूरणीग्रहणम् एव इत्य् अप्प्रत्ययो न भवति । अप्रियादिषु इति किम् ? कल्याणीप्रियः । प्रिया । मनोज्ञा । कल्याणी । सुभगा । दुर्भगा । भक्ति । सचिवा । अम्बा । कान्ता । क्षान्ता । समा । चपला । दुहिता । वामा । प्रियादिः । दृढभक्तिः इत्य् एवम् आदिषु स्त्रीपूर्वपदस्य अविवक्षित्वात् सिद्धम् इति समाधेयम् ॥ तसिल्-आदिष्व् आ कृत्वसुचः
bhāṣitaḥ pumān yena samānāyāmākṛtāvekasmin pravṛttinimitte sa bhāṣitapuṃskaḥ śabdaḥ / tadetadevaṃ kathaṃ bhavati ? bhāsitaḥ pumān yasminn arthe pravṛttinimite sa bhāṣitapuṃskaśabdena+ucyate, tasya pratipādako yaḥ śabdaḥ so 'pi bhāsitapuṃskaḥ ūṅo 'bhāvaḥ anūṅ, bhāṣitapuṃskādanūṅ yasmin strīśabde sa bhāṣitapuṃskādanūṅ strīśabdaḥ / bahuvrīhirayam, alug nipātanāt pañcamyāḥ / tasya bhāsitapuṃskāadanūṅaḥ strīśabdasya puṃśabdasyeva rūpaṃ bhavati samānādhikaraṇe uttarapade strīliṅge pūraṇīpriyādivarjite / darśanīyabhāryaḥ / śalakṣṇacūḍaḥ / dīrghajaṅghaḥ / striyā iti kim ? grāmaṇi brāhmaṇakulaṃ dṛṣṭirasya grāmaṇidṛṣṭiḥ / bhāṣitapuṃskāt iti kim ? khaṭvābhāryaḥ / samānāyāmākṛtau iti kim ? droṇībhāryaḥ / kathaṃ garbhibhāryaḥ, prasūtabhāryaḥ, prajātabhāryaḥ iti ? kartavyo 'tra yatnaḥ / anūṅa iti kim ? brahmabandhūbhāryaḥ / samānādhikaraṇe iti kim ? kalyāṇā mātā kalyaṇīmātā / striyām iti kim ? kalyāṇī pradhānam eṣā kalyāṇīpradhānā ime / apūraṇī iti kim ? kalyāṇī pañcamī yāsāṃ tāḥ kalyāṇīpañcamā rātrayaḥ / kalyāṇīdaśamāḥ / pradhānapūraṇīgrahaṇaṃ kartavyam / iha mā bhūt, kalyāṇīpañcamīkaḥ pakṣaḥ iti / ap pūraṇīpramāṇyoḥ (*5,4.116) ity atra api pradhānapūraṇīgrahaṇam eva ity appratyayo na bhavati / apriyādiṣu iti kim ? kalyāṇīpriyaḥ / priyā / manojñā / kalyāṇī / subhagā / durbhagā / bhakti / sacivā / ambā / kāntā / kṣāntā / samā / capalā / duhitā / vāmā / priyādiḥ / dṛḍhabhaktiḥ ity evam ādiṣu strīpūrvapadasya avivakṣitvāt siddham iti samādheyam // tasil-ādiṣv ā kṛtvasucaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.