द्वन्द्वम् इति द्विशब्दस्य द्विर्वचनम्, पूर्व पदस्याम्भावः, अत्त्वं च+उत्तरपदस्य निपात्यते रहस्य मर्यादावचन व्युत्क्रमण यज्ञपात्रप्रयोग अभिव्यक्ति इत्य् एतेषु अर्थेषु । तत्र रहस्यं द्वन्द्वशब्दवाच्यम्, इतरे विषयभूताः । द्वन्द्वं मन्त्रयते । मर्यादावचने - मर्यादा स्थीत्यनतिक्रमः । आचतुरं हीमे पशवो द्वन्द्वं मिथुनीयन्ति । माता पुत्रेण मिथुनं गच्छति, पौत्रेण, तत्पुत्रेण अपि इति मर्यादार्थः । व्युत्क्रमणे - द्वन्द्वं व्युत्क्रान्ताः । व्युत्क्रमणं भेदः, पृथगवस्थानम् । द्विवर्गसम्बन्धनेन पृथगवस्थिता द्वन्व्द्वं व्युत्क्रान्ता इत्य् उच्यन्ते । यज्ञपात्रप्रयोगे - द्वन्द्वं न्यञ्चि यज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति धीरः । अभिव्यक्तौ - द्वन्द्वं नारदपर्वतौ । द्वन्द्वं सङ्कर्षणवासुदेवौ । द्वावप्यभिव्यक्तौ साहचर्येण इत्य् अर्थः । अन्यत्र अपि द्वन्द्वम् इत्य् एतद् दृश्यते, तदर्थं योगविभागः कर्तव्यः, द्वन्द्वं युद्धं वर्तते, द्वन्द्वानि सहते धीरः, चार्थे द्वन्द्वः (*२,२।२९) इति ॥ पदस्य
dvandvam iti dviśabdasya dvirvacanam, pūrva padasyāmbhāvaḥ, attvaṃ ca+uttarapadasya nipātyate rahasya maryādāvacana vyutkramaṇa yajñapātraprayoga abhivyakti ity eteṣu artheṣu / tatra rahasyaṃ dvandvaśabdavācyam, itare viṣayabhūtāḥ / dvandvaṃ mantrayate / maryādāvacane - maryādā sthītyanatikramaḥ / ācaturaṃ hīme paśavo dvandvaṃ mithunīyanti / mātā putreṇa mithunaṃ gacchati, pautreṇa, tatputreṇa api iti maryādārthaḥ / vyutkramaṇe - dvandvaṃ vyutkrāntāḥ / vyutkramaṇaṃ bhedaḥ, pṛthagavasthānam / dvivargasambandhanena pṛthagavasthitā dvanvdvaṃ vyutkrāntā ity ucyante / yajñapātraprayoge - dvandvaṃ nyañci yajñapātrāṇi prayunakti dhīraḥ / abhivyaktau - dvandvaṃ nāradaparvatau / dvandvaṃ saṅkarṣaṇavāsudevau / dvāvapyabhivyaktau sāhacaryeṇa ity arthaḥ / anyatra api dvandvam ity etad dṛśyate, tadarthaṃ yogavibhāgaḥ kartavyaḥ, dvandvaṃ yuddhaṃ vartate, dvandvāni sahate dhīraḥ, cārthe dvandvaḥ (*2,2.29) iti // padasya
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.