Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 8.1

सर्वस्य द्वे

sarvasya dve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्य इति च द्वे इति च+एतद् अधिकृतं वेदितव्यम् । इत उत्तरं यद् वक्ष्यामः पदस्य (*८,१।१६) इत्य् अतः प्राक्, सर्वस्य द्वे भवतः इत्य् एवं तद् वेदितव्यम् । वक्ष्यति - नित्यवीप्सयोः (*८,१।४) इति, तत्र सर्वस्य स्थाने द्वे भवतः । के द्वे भवतः ? ये शब्दतश् च अर्थतश् च उभयथान्तरतमे । एकस्य पचतिशब्दस्य द्वौ पचतिशब्दौ हवतः । पचति पचति । ग्रामो ग्रामो रमणीयः । यदा तु द्विः प्रयोगो द्विर्वचनम् तदा स एव पचतिशब्दो द्विरावर्तते, तस्य द्वे आवृत्ती भवतः । सर्वस्य इति किम् ? विस्पष्टार्थम् । अथ पदस्य इत्य् एव कस्मान् न+उच्यते ? न+एवं शक्यम्, इह हि न स्यात् प्रपचति प्रपचति इति । इह द्रोग्धा, द्रोढा इति घत्वढत्वयोः असिद्धत्वाद् अकृतयोर् एव तयोर् द्विवचनं प्राप्नोति, तत्र पश्चाद् विकल्पे सत्यनिष्तम् अपि स्यात् द्रोग्धा द्रोढा, द्रोढा द्रोग्धा इति । तस्माद् वक्तव्यम् एतत् पूर्वत्र असिद्धीयम् अद्विर्वचने इति । सर्वस्य इत्य् एतद् एव वा कृतं सर्वकार्यप्रतिपत्त्यर्थं द्रष्टव्यम् ॥ तस्य परम् आम्रेडितम्

sarvasya iti ca dve iti ca+etad adhikṛtaṃ veditavyam / ita uttaraṃ yad vakṣyāmaḥ padasya (*8,1.16) ity ataḥ prāk, sarvasya dve bhavataḥ ity evaṃ tad veditavyam / vakṣyati - nityavīpsayoḥ (*8,1.4) iti, tatra sarvasya sthāne dve bhavataḥ / ke dve bhavataḥ ? ye śabdataś ca arthataś ca ubhayathāntaratame / ekasya pacatiśabdasya dvau pacatiśabdau havataḥ / pacati pacati / grāmo grāmo ramaṇīyaḥ / yadā tu dviḥ prayogo dvirvacanam tadā sa eva pacatiśabdo dvirāvartate, tasya dve āvṛttī bhavataḥ / sarvasya iti kim ? vispaṣṭārtham / atha padasya ity eva kasmān na+ucyate ? na+evaṃ śakyam, iha hi na syāt prapacati prapacati iti / iha drogdhā, droḍhā iti ghatvaḍhatvayoḥ asiddhatvād akṛtayor eva tayor dvivacanaṃ prāpnoti, tatra paścād vikalpe satyaniṣtam api syāt drogdhā droḍhā, droḍhā drogdhā iti / tasmād vaktavyam etat pūrvatra asiddhīyam advirvacane iti / sarvasya ity etad eva vā kṛtaṃ sarvakāryapratipattyarthaṃ draṣṭavyam // tasya param āmreḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य द्विरुक्तस्य यत् परं शब्दरूपं तद् आम्रेडितसञ्ज्ञं भवति । चौर चौर ३, वृषल वृषल ३, दस्यो दस्यो ३ घातयिष्यामि त्वा, बन्धयिष्यामि त्वा । आम्रेडितप्रदेशाः - आम्रेडितं भर्त्सने (*८,२।९५) इत्य् एवम् आदयः ॥ अनुदात्तं च

tasya dviruktasya yat paraṃ śabdarūpaṃ tad āmreḍitasañjñaṃ bhavati / caura caura 3, vṛṣala vṛṣala 3, dasyo dasyo 3 ghātayiṣyāmi tvā, bandhayiṣyāmi tvā / āmreḍitapradeśāḥ - āmreḍitaṃ bhartsane (*8,2.95) ity evam ādayaḥ // anudāttaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुदात्तं च तद् भवति यद् आम्रेडितसञ्ज्ञम् । भुङ्क्ते भुङ्क्ते । पशून् प्शून् ॥ नित्य-वीप्सयोः

anudāttaṃ ca tad bhavati yad āmreḍitasañjñam / bhuṅkte bhuṅkte / paśūn pśūn // nitya-vīpsayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यङ् तु तन्निरपेक्षः प्रकाशयति, पुनः पुनः पचति पापच्यते इति । यदा तु तत्र द्विर्वचनम् तदा क्रियासमभिहारे पौनःपुन्यं द्रष्टव्यम् पापच्यते पापच्यते इति । अथ केषु वीप्सा ? सुप्सु वीप्सा । का पुनर् वीप्सा ? व्याप्तिविशेषविषया प्रयोक्तुर् इच्छा वीप्सा । का पुनः सा ? नानावाचिनाम् अधिकरणानां क्रियागुणाभ्यां युगपत् प्रयोक्तुर्व्याप्तुम् इच्छा वीप्सा । नानाभूतार्थवाचिनां शब्दानां यान्यधिकरणानि वाच्यानि तेषां क्रियागुणाभ्यां युगपत् प्रयोक्तुम् इच्छा वीप्सा । ग्रामो ग्रामो रमणीयः । जनपदो जनपदो रमणीयः । पुरुषः पुरुषो निधनम् उपैति । यत् तिडन्तं नित्यतया प्रकर्षेण च युक्तं ततः कृतद्विर्वचनात् प्रकर्षप्रत्यय इष्यते पचति पचतितराम् इति । इह तु आढ्यतरमाढ्यतरमानय इति प्रकर्षयुक्तस्य वीप्सायोग इष्यते ॥ परेर् वर्जने

yaṅ tu tannirapekṣaḥ prakāśayati, punaḥ punaḥ pacati pāpacyate iti / yadā tu tatra dvirvacanam tadā kriyāsamabhihāre paunaḥpunyaṃ draṣṭavyam pāpacyate pāpacyate iti / atha keṣu vīpsā ? supsu vīpsā / kā punar vīpsā ? vyāptiviśeṣaviṣayā prayoktur icchā vīpsā / kā punaḥ sā ? nānāvācinām adhikaraṇānāṃ kriyāguṇābhyāṃ yugapat prayokturvyāptum icchā vīpsā / nānābhūtārthavācināṃ śabdānāṃ yānyadhikaraṇāni vācyāni teṣāṃ kriyāguṇābhyāṃ yugapat prayoktum icchā vīpsā / grāmo grāmo ramaṇīyaḥ / janapado janapado ramaṇīyaḥ / puruṣaḥ puruṣo nidhanam upaiti / yat tiḍantaṃ nityatayā prakarṣeṇa ca yuktaṃ tataḥ kṛtadvirvacanāt prakarṣapratyaya iṣyate pacati pacatitarām iti / iha tu āḍhyataramāḍhyataramānaya iti prakarṣayuktasya vīpsāyoga iṣyate // parer varjane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परि इत्य् एतस्य वर्जने ऽर्थे द्वे भवतः । परि परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । परि परि सौवीरेभ्यः । परि परि सर्वसेनेभ्यः । वर्जनें परिहारः । वर्जने इति किम् ? ओदनं परिषिञ्चति । परेर् वर्जने ऽसमासे वेति वक्तव्यम् । परि परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः, परि त्रिगर्तेभ्यः । समासे तु तेन+एव+उक्तत्वाद् वर्जनस्य न+एव भवति, परित्रिगर्तं वृष्टो देवः इति ॥ प्र-सम्-उप-उदः पादपूरणे

pari ity etasya varjane 'rthe dve bhavataḥ / pari pari trigartebhyo vṛṣṭo devaḥ / pari pari sauvīrebhyaḥ / pari pari sarvasenebhyaḥ / varjaneṃ parihāraḥ / varjane iti kim ? odanaṃ pariṣiñcati / parer varjane 'samāse veti vaktavyam / pari pari trigartebhyo vṛṣṭo devaḥ, pari trigartebhyaḥ / samāse tu tena+eva+uktatvād varjanasya na+eva bhavati, paritrigartaṃ vṛṣṭo devaḥ iti // pra-sam-upa-udaḥ pādapūraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्र सम् उप उत् इत्य् एतषां पादपूरणे द्वे भवतो द्विर्वचनेन चेत् पादः पूर्वते । प्रप्रायम् अग्निर् भरतस्य शृण्वे । संसमिद्युवसे वृषन् । उपोप मे परा मृश किं नोदुदु हर्षसे दातवा उ । पादपूरणे इति किम् ? प्र देवं देव्या धिया । सामार्थ्याच् छन्दस्य् एव+एतद् विधानम् । भाषायाम् अनर्थकं स्यात्, प्रयोगाभावात् ॥ उपर्यध्यधसः सामीप्ये

pra sam upa ut ity etaṣāṃ pādapūraṇe dve bhavato dvirvacanena cet pādaḥ pūrvate / praprāyam agnir bharatasya śṛṇve / saṃsamidyuvase vṛṣan / upopa me parā mṛśa kiṃ nodudu harṣase dātavā u / pādapūraṇe iti kim ? pra devaṃ devyā dhiyā / sāmārthyāc chandasy eva+etad vidhānam / bhāṣāyām anarthakaṃ syāt, prayogābhāvāt // uparyadhyadhasaḥ sāmīpye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यादेर् आमन्त्रितस्य असूया-सम्मति-कोप-कुत्सन-भर्त्सनेषु

vākyāder āmantritasya asūyā-sammati-kopa-kutsana-bhartsaneṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकार्थः पदसमूहो वाक्यम् । वाक्यादेर् आमन्त्रितस्य द्वे भवतः असूयासम्मतिकोपकुत्सनभर्त्सनेषु यदि तद् वाक्यं भवति । तत्र परगुणानामसहनम् असूया । पूजा सम्मतिः । कोपः क्रोधः । निन्दनं कुत्सनम् । अपकारशब्दैर्भयोत्पादनं भर्त्सनम् । एते च प्रयोक्तृधर्माः, नाभिधेयधर्माः । असूयायाम् तावत् - माणवक ३ माणवक, अभिरूपक ३ अभिरूपक, रिक्तं ते आभिरूप्यम् । सम्मातौ - माणवक ३ माणवक, अभिरूपक ३ अभिरूपक, शोभनः खल्वसि । कोपे - माणवक ३ माणवक, अविनीतक ३ अविनीतक, इदानीं ज्ञास्यसि जाल्म । कुत्सने - शक्तिके ३ शक्तिके, यष्टिके ३ यष्टिके, रिक्ता ते शक्तिः । भर्त्सने - चौर चौर ३, वृषल वृषल ३, घातयिष्यमि त्वां बन्धयिष्यामि त्वाम् । असूयादिषु स्वरितम् आम्रेडिते ऽसूया-संमति-कोप-कुत्सनेषु (*८,२।१०३) इति पूर्वपदस्य प्लुतः । भर्त्सने तु आम्रेडितं भर्त्सने (*८,२।९५) इत्य् आम्रेडितस्य+एव प्लुतः । वाक्यादेः इति किम् ? अन्तस्य मध्यमस्य च मा भूत्, शोभनः खल्वसि माणवक । आमन्त्रितस्य इति किम् ? उदारो देवदत्तः । असूयादिषु इति किम् ? देवदत्त गामभ्याज शुक्लाम् ॥ एकं बहुव्रीहिवत्

ekārthaḥ padasamūho vākyam / vākyāder āmantritasya dve bhavataḥ asūyāsammatikopakutsanabhartsaneṣu yadi tad vākyaṃ bhavati / tatra paraguṇānāmasahanam asūyā / pūjā sammatiḥ / kopaḥ krodhaḥ / nindanaṃ kutsanam / apakāraśabdairbhayotpādanaṃ bhartsanam / ete ca prayoktṛdharmāḥ, nābhidheyadharmāḥ / asūyāyām tāvat - māṇavaka 3 māṇavaka, abhirūpaka 3 abhirūpaka, riktaṃ te ābhirūpyam / sammātau - māṇavaka 3 māṇavaka, abhirūpaka 3 abhirūpaka, śobhanaḥ khalvasi / kope - māṇavaka 3 māṇavaka, avinītaka 3 avinītaka, idānīṃ jñāsyasi jālma / kutsane - śaktike 3 śaktike, yaṣṭike 3 yaṣṭike, riktā te śaktiḥ / bhartsane - caura caura 3, vṛṣala vṛṣala 3, ghātayiṣyami tvāṃ bandhayiṣyāmi tvām / asūyādiṣu svaritam āmreḍite 'sūyā-saṃmati-kopa-kutsaneṣu (*8,2.103) iti pūrvapadasya plutaḥ / bhartsane tu āmreḍitaṃ bhartsane (*8,2.95) ity āmreḍitasya+eva plutaḥ / vākyādeḥ iti kim ? antasya madhyamasya ca mā bhūt, śobhanaḥ khalvasi māṇavaka / āmantritasya iti kim ? udāro devadattaḥ / asūyādiṣu iti kim ? devadatta gāmabhyāja śuklām // ekaṃ bahuvrīhivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकम् इत्य् एतच् छब्दरूपं द्विरुक्तं बहुव्रीहिवद् भवति । बहुव्रीहिवत्त्वे प्रयोजनं सुब्लोपपुंवद्भावौ । कैकमक्षरं पठति । एकैकया आहुत्या जुहोति । सर्वनामसञ्ज्ञाप्रतिषेधस्वरसमासान्ताः समासाधिकारविहिते बहुव्रीहौ विज्ञायन्ते । तेन अतिदेशिके बहुव्रीहौ न भवन्ति । एकैकस्मै । न बहुव्रीहौ (*१,१।१२९) इति प्रतिषेधो न भवति, बहुव्रीहिर् एव यो बहुव्रीहिः इति विज्ञानात् । नन, सुसु, नञ्सुभ्याम् (*६,२।१७२) इत्य् अन्तोदात्तत्वं न भवति । ऋक् ऋक्, पूः पूः, ऋक् पूः इति समासान्तो न भवति ॥ आबाधे च

ekam ity etac chabdarūpaṃ dviruktaṃ bahuvrīhivad bhavati / bahuvrīhivattve prayojanaṃ sublopapuṃvadbhāvau / kaikamakṣaraṃ paṭhati / ekaikayā āhutyā juhoti / sarvanāmasañjñāpratiṣedhasvarasamāsāntāḥ samāsādhikāravihite bahuvrīhau vijñāyante / tena atideśike bahuvrīhau na bhavanti / ekaikasmai / na bahuvrīhau (*1,1.129) iti pratiṣedho na bhavati, bahuvrīhir eva yo bahuvrīhiḥ iti vijñānāt / nana, susu, nañsubhyām (*6,2.172) ity antodāttatvaṃ na bhavati / ṛk ṛk, pūḥ pūḥ, ṛk pūḥ iti samāsānto na bhavati // ābādhe ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मधारयवद् उत्तरेषु

karmadhārayavad uttareṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत उत्तरेषु द्विर्वचनेषु कर्मधारयवत् कार्यं भवति इत्य् एतद् वेदितव्यम् । कर्मधारयवत्त्वे प्रयोजनं सुब्लोपपुंवद्भावान्तोदात्तत्वानि । सुब्लोपः - पटुपटुः । मृदुमृदुः । पण्डितपण्डितः । पुंवद्भावः - पटुपट्वी । मृदुमृद्वी । कालककालिका । कोपधाया अपि हि कर्मधारयवद्भावात् पुंवत्कर्मधारयः इति पुंवद्भावो भवति । अन्तोदात्तत्वम् - पटुपटुः । पटुपत्वी । समासान्तोदात्तत्वम् अनेन+एव विधीयते इति परत्वदाम्रेडितानुदात्तत्वं बाध्यते । अधिकारेणैव सिद्धे यत् उत्तरेषु इति वचनं तद्विस्पष्टार्थम् ॥ प्रकारे गुणवचनस्य

ita uttareṣu dvirvacaneṣu karmadhārayavat kāryaṃ bhavati ity etad veditavyam / karmadhārayavattve prayojanaṃ sublopapuṃvadbhāvāntodāttatvāni / sublopaḥ - paṭupaṭuḥ / mṛdumṛduḥ / paṇḍitapaṇḍitaḥ / puṃvadbhāvaḥ - paṭupaṭvī / mṛdumṛdvī / kālakakālikā / kopadhāyā api hi karmadhārayavadbhāvāt puṃvatkarmadhārayaḥ iti puṃvadbhāvo bhavati / antodāttatvam - paṭupaṭuḥ / paṭupatvī / samāsāntodāttatvam anena+eva vidhīyate iti paratvadāmreḍitānudāttatvaṃ bādhyate / adhikāreṇaiva siddhe yat uttareṣu iti vacanaṃ tadvispaṣṭārtham // prakāre guṇavacanasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकृच्छ्रे प्रिय-सुखयोर् अन्यतरस्याम्

akṛcchre priya-sukhayor anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रिय सुख इत्य् एतयोः अन्यतरस्यां द्वे भवतः अकृच्छ्रे द्योत्ये । कृच्छ्रं दुःखम्, तदभावः अकृच्छ्रम् । प्रियप्रियेण ददाति । सुखसुखेन ददाति । प्रियेण ददाति । सुखेन ददाति । अखिद्यमानो ददाति इत्य् अर्थः । अकृच्छ्रे इति किम् ? प्रियः पुत्रः । सुखो रथः ॥ यथास्वे यथायथम्

priya sukha ity etayoḥ anyatarasyāṃ dve bhavataḥ akṛcchre dyotye / kṛcchraṃ duḥkham, tadabhāvaḥ akṛcchram / priyapriyeṇa dadāti / sukhasukhena dadāti / priyeṇa dadāti / sukhena dadāti / akhidyamāno dadāti ity arthaḥ / akṛcchre iti kim ? priyaḥ putraḥ / sukho rathaḥ // yathāsve yathāyatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो य आत्मा, यद् यदात्मीयम्, तत्तद्, यथास्वम्, तस्मिन् यथायथम् इति निपात्यते । यथाशब्दस्य द्विर्वचनं नपुंसकलिङ्गता च निपात्यते । ज्ञाताः सर्वे पदार्थाः यथायथम् । यथास्वभावम् इत्य् अर्थः । सर्वेषां तु यथायथं यथात्मीयम् इत्य् अर्थः ॥ द्वन्द्वं रहस्य-मर्यादावचन-व्युत्क्रमण-यज्ञपात्रप्रयोग-अभिव्यक्तिषु

yo ya ātmā, yad yadātmīyam, tattad, yathāsvam, tasmin yathāyatham iti nipātyate / yathāśabdasya dvirvacanaṃ napuṃsakaliṅgatā ca nipātyate / jñātāḥ sarve padārthāḥ yathāyatham / yathāsvabhāvam ity arthaḥ / sarveṣāṃ tu yathāyathaṃ yathātmīyam ity arthaḥ // dvandvaṃ rahasya-maryādāvacana-vyutkramaṇa-yajñapātraprayoga-abhivyaktiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वन्द्वम् इति द्विशब्दस्य द्विर्वचनम्, पूर्व पदस्याम्भावः, अत्त्वं च+उत्तरपदस्य निपात्यते रहस्य मर्यादावचन व्युत्क्रमण यज्ञपात्रप्रयोग अभिव्यक्ति इत्य् एतेषु अर्थेषु । तत्र रहस्यं द्वन्द्वशब्दवाच्यम्, इतरे विषयभूताः । द्वन्द्वं मन्त्रयते । मर्यादावचने - मर्यादा स्थीत्यनतिक्रमः । आचतुरं हीमे पशवो द्वन्द्वं मिथुनीयन्ति । माता पुत्रेण मिथुनं गच्छति, पौत्रेण, तत्पुत्रेण अपि इति मर्यादार्थः । व्युत्क्रमणे - द्वन्द्वं व्युत्क्रान्ताः । व्युत्क्रमणं भेदः, पृथगवस्थानम् । द्विवर्गसम्बन्धनेन पृथगवस्थिता द्वन्व्द्वं व्युत्क्रान्ता इत्य् उच्यन्ते । यज्ञपात्रप्रयोगे - द्वन्द्वं न्यञ्चि यज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति धीरः । अभिव्यक्तौ - द्वन्द्वं नारदपर्वतौ । द्वन्द्वं सङ्कर्षणवासुदेवौ । द्वावप्यभिव्यक्तौ साहचर्येण इत्य् अर्थः । अन्यत्र अपि द्वन्द्वम् इत्य् एतद् दृश्यते, तदर्थं योगविभागः कर्तव्यः, द्वन्द्वं युद्धं वर्तते, द्वन्द्वानि सहते धीरः, चार्थे द्वन्द्वः (*२,२।२९) इति ॥ पदस्य

dvandvam iti dviśabdasya dvirvacanam, pūrva padasyāmbhāvaḥ, attvaṃ ca+uttarapadasya nipātyate rahasya maryādāvacana vyutkramaṇa yajñapātraprayoga abhivyakti ity eteṣu artheṣu / tatra rahasyaṃ dvandvaśabdavācyam, itare viṣayabhūtāḥ / dvandvaṃ mantrayate / maryādāvacane - maryādā sthītyanatikramaḥ / ācaturaṃ hīme paśavo dvandvaṃ mithunīyanti / mātā putreṇa mithunaṃ gacchati, pautreṇa, tatputreṇa api iti maryādārthaḥ / vyutkramaṇe - dvandvaṃ vyutkrāntāḥ / vyutkramaṇaṃ bhedaḥ, pṛthagavasthānam / dvivargasambandhanena pṛthagavasthitā dvanvdvaṃ vyutkrāntā ity ucyante / yajñapātraprayoge - dvandvaṃ nyañci yajñapātrāṇi prayunakti dhīraḥ / abhivyaktau - dvandvaṃ nāradaparvatau / dvandvaṃ saṅkarṣaṇavāsudevau / dvāvapyabhivyaktau sāhacaryeṇa ity arthaḥ / anyatra api dvandvam ity etad dṛśyate, tadarthaṃ yogavibhāgaḥ kartavyaḥ, dvandvaṃ yuddhaṃ vartate, dvandvāni sahate dhīraḥ, cārthe dvandvaḥ (*2,2.29) iti // padasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदात्

padāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदात् इत्य् अयम् अधिकारः प्राक् कुत्सने च सुप्यगोत्रादौ (*८,१।६९) इत्य् एतस्मात् । यद् इति ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः पदात् इत्य् एवं तद् देदितव्यम् । वक्ष्यति - आमन्त्रितस्य च (*८,१।१९) । आमन्त्रितस्य पदात् परस्य अनुदात्तादेशो भवति इति । पचसि देवदत्त । पदात् इति किम् ? देवदत्त पचसि ॥ अनुदात्तं सर्वम् अपादादौ

padāt ity ayam adhikāraḥ prāk kutsane ca supyagotrādau (*8,1.69) ity etasmāt / yad iti ūrdhvam anukramiṣyāmaḥ padāt ity evaṃ tad deditavyam / vakṣyati - āmantritasya ca (*8,1.19) / āmantritasya padāt parasya anudāttādeśo bhavati iti / pacasi devadatta / padāt iti kim ? devadatta pacasi // anudāttaṃ sarvam apādādau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुदात्तम् इति च, सर्वम् इति च, अपादादौ इति च, अपादादौ इति च एतत् त्रयम् अधिकृतं वेदितव्यम् आ पादपरिसमाप्तेः । इत उत्तरं यद् वक्ष्यामः अनुदात्तं सर्वम् अपादादौ इत्य् एवं तद् वेदितव्यम् । वक्ष्यति - आमन्त्रितस्य च (*७,१।१९) इति । पचसि देवदत्त । अपादादौ इति किम् ? यत् ते नियानं रजसं मृत्यो अनवधर्ष्यम् । बहुवचनस्य वस्नसौ (*८,१।२१) । ग्रामो वः स्वम्, जनपदो नः स्वम् । अपादादौ इति किम् ? रुद्रो विश्वेश्वरो देवो यष्माकं कुलदेवता । स एव नाथो भगवानस्माकं शत्रुमर्दनः ॥ पादग्रहणेनात्र ऋक्पादः श्लोकपादश् च गृह्यते । सर्वग्रहणम् सर्वम् अनूद्यमानं विधीयमानं च अनुदात्तं यथा स्यात् इति । तेन युष्मदस्मदादेशानाम् अपि वाक्यभेदेन अनुदात्तत्वं विधीयते । युष्मदस्मदादेशाश् च सर्वस्य सुबन्तस्य पदस्य यथा स्युः, यत्र अपि स्वादिपदं पदसञ्ज्ञं भवति । ग्रामो वां दीयते । जनपदो नौ दीयते ॥ आमन्त्रितस्य च

anudāttam iti ca, sarvam iti ca, apādādau iti ca, apādādau iti ca etat trayam adhikṛtaṃ veditavyam ā pādaparisamāpteḥ / ita uttaraṃ yad vakṣyāmaḥ anudāttaṃ sarvam apādādau ity evaṃ tad veditavyam / vakṣyati - āmantritasya ca (*7,1.19) iti / pacasi devadatta / apādādau iti kim ? yat te niyānaṃ rajasaṃ mṛtyo anavadharṣyam / bahuvacanasya vasnasau (*8,1.21) / grāmo vaḥ svam, janapado naḥ svam / apādādau iti kim ? rudro viśveśvaro devo yaṣmākaṃ kuladevatā / sa eva nātho bhagavānasmākaṃ śatrumardanaḥ // pādagrahaṇenātra ṛkpādaḥ ślokapādaś ca gṛhyate / sarvagrahaṇam sarvam anūdyamānaṃ vidhīyamānaṃ ca anudāttaṃ yathā syāt iti / tena yuṣmadasmadādeśānām api vākyabhedena anudāttatvaṃ vidhīyate / yuṣmadasmadādeśāś ca sarvasya subantasya padasya yathā syuḥ, yatra api svādipadaṃ padasañjñaṃ bhavati / grāmo vāṃ dīyate / janapado nau dīyate // āmantritasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमन्त्रितस्य पदस्य पदात् परस्य अपदादौ वर्तमानस्य सर्वम् अनुदात्तं भवति । पचसि देवदत्त । पचसि यज्ञदत्त । आमन्त्रिताद्युदात्तत्वे प्राप्ते वचनम् । समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः । इह मा भूवन्, अयं दण्डो हर अनेन, ओदनं पच तव भविष्यति, ओदनं पच मम अभविष्यति । इह च यथा स्यात्, इह देवदत्त माता ते कथयति, नद्यास्तिष्ठति लूके, शालीनां ते ओदनं दास्यामि इति । आमन्त्रितान्तं तिङन्तं युष्मदस्मदादेशाश् च यस्मात् पराणि न तेषां सामर्थ्यम् इति तदाश्रया निघातयुष्मदस्मदादेशा न स्युः, समर्थः पदविधिः (*२,१।१।) इति वचनात् ॥ युष्मद्-अस्मदोः षष्ठी-चतुर्थी-द्वितीयास्थयोर् वान्-नावौ

āmantritasya padasya padāt parasya apadādau vartamānasya sarvam anudāttaṃ bhavati / pacasi devadatta / pacasi yajñadatta / āmantritādyudāttatve prāpte vacanam / samānavākye nighātayuṣmadasmadādeśā vaktavyāḥ / iha mā bhūvan, ayaṃ daṇḍo hara anena, odanaṃ paca tava bhaviṣyati, odanaṃ paca mama abhaviṣyati / iha ca yathā syāt, iha devadatta mātā te kathayati, nadyāstiṣṭhati lūke, śālīnāṃ te odanaṃ dāsyāmi iti / āmantritāntaṃ tiṅantaṃ yuṣmadasmadādeśāś ca yasmāt parāṇi na teṣāṃ sāmarthyam iti tadāśrayā nighātayuṣmadasmadādeśā na syuḥ, samarthaḥ padavidhiḥ (*2,1.1.) iti vacanāt // yuṣmad-asmadoḥ ṣaṣṭhī-caturthī-dvitīyāsthayor vān-nāvau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनपदो नौ दीयते । ग्रामो वां पश्यति । जनपदो नौ पश्यति । एकवचनबहुवचनान्तयोर् आदेशान्तर् अविधानाद् द्विवचनान्तयोः एताव् आदेशौ विज्ञायेते । षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोः इति किम् ? ग्रामे युवाभ्यां कृतम् । स्थग्रहणं श्रूयमाणविभक्त्यर्थम् । इह मा भूत्, अयं युष्मत्पुत्रः अयम् अस्मत्पुत्रः इति ॥ बहुवचनस्य वस्-नसौ

janapado nau dīyate / grāmo vāṃ paśyati / janapado nau paśyati / ekavacanabahuvacanāntayor ādeśāntar avidhānād dvivacanāntayoḥ etāv ādeśau vijñāyete / ṣaṣṭhīcaturthīdvitīyāsthayoḥ iti kim ? grāme yuvābhyāṃ kṛtam / sthagrahaṇaṃ śrūyamāṇavibhaktyartham / iha mā bhūt, ayaṃ yuṣmatputraḥ ayam asmatputraḥ iti // bahuvacanasya vas-nasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुवचनान्तयोः युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोः यथासङ्ख्यम् वस् नस् इत्य् एताव् आदेशौ भवतः । ग्रामो वः स्वम् । जनपदो नः स्वम् । ग्रामो वो दीयते । जनपदो नो दीयते । ग्रामो वः पश्यति । जनपदो नः पश्यति ॥ तेमयाव् एकवचनस्य

bahuvacanāntayoḥ yuṣmadasmadoḥ ṣaṣṭhīcaturthīdvitīyāsthayoḥ yathāsaṅkhyam vas nas ity etāv ādeśau bhavataḥ / grāmo vaḥ svam / janapado naḥ svam / grāmo vo dīyate / janapado no dīyate / grāmo vaḥ paśyati / janapado naḥ paśyati // temayāv ekavacanasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युष्मदस्मदोः एकवचनान्तयोः षष्थीचतुर्थीस्थयोः यथासङ्ख्यं ते मे इत्य् एतौ आदेशौ भवतः । ग्रामस्ते स्वम् । ग्रामो मे स्वम् । ग्रामस्ते दीयते । ग्रामो मे दीयते । द्वितीयान्तस्य आदेशान्तरविधानसामर्थ्यात् षष्ठीचतुर्थ्योः एवायं योगः ॥ त्वामौ द्वितीयायाः

yuṣmadasmadoḥ ekavacanāntayoḥ ṣaṣthīcaturthīsthayoḥ yathāsaṅkhyaṃ te me ity etau ādeśau bhavataḥ / grāmaste svam / grāmo me svam / grāmaste dīyate / grāmo me dīyate / dvitīyāntasya ādeśāntaravidhānasāmarthyāt ṣaṣṭhīcaturthyoḥ evāyaṃ yogaḥ // tvāmau dvitīyāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकवचनस्य इति वर्तते । द्वितीयाया यद् एकवचनं तद् अन्तयोः युष्मदस्मदोः यथासङ्ख्यम् त्वा मा इत्य् एतौ आदेशौ भवतः । ग्रामस्त्वा पश्यति । ग्रामो मा पश्यति ॥ न च-वा-ह-अह-एवयुक्ते

ekavacanasya iti vartate / dvitīyāyā yad ekavacanaṃ tad antayoḥ yuṣmadasmadoḥ yathāsaṅkhyam tvā mā ity etau ādeśau bhavataḥ / grāmastvā paśyati / grāmo mā paśyati // na ca-vā-ha-aha-evayukte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह - ग्रामस्तव ह स्वम्, ग्रामो मम ह स्वम्, युवयोर् ह स्वम्, आवयोर् ह स्वम्, युष्माकं ह स्वम्, अस्माकं ह स्वम् । ग्रामस्तुभ्यं ह दीयते, ग्रामो मह्यं ह दीयते, युवाभ्यां ह दीयते, आवाभ्यां ह दीयते, युष्मभ्यां ह दीयते, अस्मभ्यं ह दीयते । ग्रामस्त्वां ह पश्यति, ग्रामो मां ह पश्यति, युवां ह पश्यति, आवां ह पश्यति, युष्मान् ह पश्यति, अस्मान् ह पश्यति । अह - ग्रामस्तव अह स्वम्, ग्रामो मम अह स्वम्, युवयोर् अह स्वम्, आवयोर् अह स्वम्, युष्माकम् अह स्वम्, अस्माकमह स्वम् । ग्रामस्तुभ्यमह दीयते, ग्रामो मह्यम् अह दीयते, युवाभ्याम् अह दीयते, आवाभ्याम् अह दीयते, युष्मभ्यम् अह दीयते, अस्मभ्यम् अह दीयते । ग्रामस्त्वाम् अह पश्यति, ग्रामो माम् अह पश्यति, युवाम् अह पश्यति, आवाम् अह पश्यति, युष्मान् अह पश्यति, अस्मान् अह पश्यति । एव - ग्रामस्तव+एव स्वम्, ग्रामो मम+एव स्वम्, युवयोर् एव स्वम्, आवयोर् एव स्वम्, युष्माकम् एव स्वम् अस्माकम् एव स्वम् । ग्रामस्तुभ्यम् एव दीयते, ग्रामो मह्यम् एव दीयते, युवाभ्याम् एव दीयते, आवाभ्याम् एव दीयते, युष्मभ्यम् एव दीयते, अस्मभ्यम् एव दीयते । ग्रांस्त्वाम् एव पश्यति, ग्रामो माम् एव पश्यति, युवाम् एव पश्यति, आवाम् एव पश्यति, युष्मान् एव पश्यति, अस्मान् एव पश्यति । युक्तग्रहणं साक्षाद्योगप्रतिपत्त्यर्थम् । युक्तयुक्ते प्रतिषेधो न भवति । ग्रामश् च ते स्वम्, नगरं च मे स्वम् ॥ पश्यार्थैश् च अनालोचने

ha - grāmastava ha svam, grāmo mama ha svam, yuvayor ha svam, āvayor ha svam, yuṣmākaṃ ha svam, asmākaṃ ha svam / grāmastubhyaṃ ha dīyate, grāmo mahyaṃ ha dīyate, yuvābhyāṃ ha dīyate, āvābhyāṃ ha dīyate, yuṣmabhyāṃ ha dīyate, asmabhyaṃ ha dīyate / grāmastvāṃ ha paśyati, grāmo māṃ ha paśyati, yuvāṃ ha paśyati, āvāṃ ha paśyati, yuṣmān ha paśyati, asmān ha paśyati / aha - grāmastava aha svam, grāmo mama aha svam, yuvayor aha svam, āvayor aha svam, yuṣmākam aha svam, asmākamaha svam / grāmastubhyamaha dīyate, grāmo mahyam aha dīyate, yuvābhyām aha dīyate, āvābhyām aha dīyate, yuṣmabhyam aha dīyate, asmabhyam aha dīyate / grāmastvām aha paśyati, grāmo mām aha paśyati, yuvām aha paśyati, āvām aha paśyati, yuṣmān aha paśyati, asmān aha paśyati / eva - grāmastava+eva svam, grāmo mama+eva svam, yuvayor eva svam, āvayor eva svam, yuṣmākam eva svam asmākam eva svam / grāmastubhyam eva dīyate, grāmo mahyam eva dīyate, yuvābhyām eva dīyate, āvābhyām eva dīyate, yuṣmabhyam eva dīyate, asmabhyam eva dīyate / grāṃstvām eva paśyati, grāmo mām eva paśyati, yuvām eva paśyati, āvām eva paśyati, yuṣmān eva paśyati, asmān eva paśyati / yuktagrahaṇaṃ sākṣādyogapratipattyartham / yuktayukte pratiṣedho na bhavati / grāmaś ca te svam, nagaraṃ ca me svam // paśyārthaiś ca anālocane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यार्थाः दर्शनार्थाः । दर्शनं ज्ञानम्, आलोचनम्, चक्षुर्विज्ञानम् । तैः पश्यार्थेर् अनालोचने वर्तमानैर् युक्ते युष्मदस्मदोः वान्नावादयो न भवन्ति । ग्रामस्तव स्वं समीक्ष्यागतः । ग्रामो मम स्वं समीक्ष्यागतः । ग्रामस्तुभ्यं दीयमानं समीक्ष्यागतः । ग्रामो मह्यं दीयमानं समीक्ष्यागतः । ग्रामस्त्वां समीक्ष्यागतः । ग्रामो मां समीक्ष्यागतः । अनालोचने इति किम् ? ग्रामस्त्वा पश्यति । ग्रामो मा पश्यति । पश्यार्थैर् युक्तयुक्ते ऽपि च प्रतिषेध इष्यते । तथा च+एव+उदाहृतम् ॥ सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा

paśyārthāḥ darśanārthāḥ / darśanaṃ jñānam, ālocanam, cakṣurvijñānam / taiḥ paśyārther anālocane vartamānair yukte yuṣmadasmadoḥ vānnāvādayo na bhavanti / grāmastava svaṃ samīkṣyāgataḥ / grāmo mama svaṃ samīkṣyāgataḥ / grāmastubhyaṃ dīyamānaṃ samīkṣyāgataḥ / grāmo mahyaṃ dīyamānaṃ samīkṣyāgataḥ / grāmastvāṃ samīkṣyāgataḥ / grāmo māṃ samīkṣyāgataḥ / anālocane iti kim ? grāmastvā paśyati / grāmo mā paśyati / paśyārthair yuktayukte 'pi ca pratiṣedha iṣyate / tathā ca+eva+udāhṛtam // sapūrvāyāḥ prathamāyā vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युष्मदस्मदोर् विभाषा अनन्वादेश् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्, अथो ग्रामे कम्बलस्ते स्वम्, अथो ग्रामे कम्बलो मे स्वम् । अपर आह - सर्व एव वान्नावादयो ऽनन्वादेशे विभाषा वक्तव्याः । कम्बलस्ते स्वम्, कम्बलस्तव स्वम् । कम्बलो मे स्वम्, कम्बलो मम स्वम् । अनन्वादेशे इति किम् ? अथो कम्बलस्ते स्वम् । अथो कम्बलो मे स्वम् । न तर्हि इदानीमिदं वक्तव्यम् सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा इति ? वक्तव्यं च । किं प्रयोजनम् ? अन्वादेशार्थम् । अनवादेशे हि विभाषा यथा स्यात् । अथो ग्रामे कम्बलस्ते स्वम्, अथो ग्रामे कम्बलस्ते स्वम् । अथो ग्रामे कम्बलो मे स्वम्, अथो ग्रामेकम्बलो मे स्वम्, अथो ग्रामे कम्बलो मम स्वम् ॥ तिङो गोत्रादीनि कुत्सन-आभीक्ष्ण्ययोः

yuṣmadasmador vibhāṣā ananvādeś iti vaktavyam / iha mā bhūt, atho grāme kambalaste svam, atho grāme kambalo me svam / apara āha - sarva eva vānnāvādayo 'nanvādeśe vibhāṣā vaktavyāḥ / kambalaste svam, kambalastava svam / kambalo me svam, kambalo mama svam / ananvādeśe iti kim ? atho kambalaste svam / atho kambalo me svam / na tarhi idānīmidaṃ vaktavyam sapūrvāyāḥ prathamāyā vibhāṣā iti ? vaktavyaṃ ca / kiṃ prayojanam ? anvādeśārtham / anavādeśe hi vibhāṣā yathā syāt / atho grāme kambalaste svam, atho grāme kambalaste svam / atho grāme kambalo me svam, atho grāmekambalo me svam, atho grāme kambalo mama svam // tiṅo gotrādīni kutsana-ābhīkṣṇyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिङन्तात् पदात् पराणि गोत्रादीनि कुत्सने आभीक्ष्ण्ये चार्थे वर्तमानानि अनुदात्तानि भवन्ति । पचति गोत्रम् । जल्पति गोत्रम् । आभीक्ष्ण्ये - पचति पचति गोत्रम् । जल्पति जल्पति गोत्रम् । ब्रुवः - पचति ब्रुवम् । जल्पति ब्रुवम् । पचति पचति ब्रुवम् । जल्पति जल्पति ब्रुवम् । ब्रुवः इति ब्रुवः कन्निपातनाद् वच्यादेशाभावश्च । गोत्र । ब्रुव । प्रवचन । प्रहसन । प्रकथन । प्रत्ययन । प्रचक्षण । प्राय । विचक्षण । अवचक्षण । स्वाध्याय । भूयिष्थ । वा नाम । नाम इत्य् एतद् वा निहन्यते । पक्षे आद्युदात्तम् एव भवति । पचति नाम । पठति नाम । तिङः इति किम् ? कुत्सितं गोत्रम् । गोत्रादीनि इति किम् ? पचति पापम् । कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोः इति किम् ? खनति गोत्रं समेत्य कूपम् । कुत्सनाभीक्ष्ण्यग्रहणं च पाठविशेषणं द्रष्टव्यम् । तेन अन्यत्र अपि गोत्रादिग्रहणेन कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोर् एव कार्यं भवति ॥ तिङ्ङ् अतिङः

tiṅantāt padāt parāṇi gotrādīni kutsane ābhīkṣṇye cārthe vartamānāni anudāttāni bhavanti / pacati gotram / jalpati gotram / ābhīkṣṇye - pacati pacati gotram / jalpati jalpati gotram / bruvaḥ - pacati bruvam / jalpati bruvam / pacati pacati bruvam / jalpati jalpati bruvam / bruvaḥ iti bruvaḥ kannipātanād vacyādeśābhāvaśca / gotra / bruva / pravacana / prahasana / prakathana / pratyayana / pracakṣaṇa / prāya / vicakṣaṇa / avacakṣaṇa / svādhyāya / bhūyiṣtha / vā nāma / nāma ity etad vā nihanyate / pakṣe ādyudāttam eva bhavati / pacati nāma / paṭhati nāma / tiṅaḥ iti kim ? kutsitaṃ gotram / gotrādīni iti kim ? pacati pāpam / kutsanābhīkṣṇyayoḥ iti kim ? khanati gotraṃ sametya kūpam / kutsanābhīkṣṇyagrahaṇaṃ ca pāṭhaviśeṣaṇaṃ draṣṭavyam / tena anyatra api gotrādigrahaṇena kutsanābhīkṣṇyayor eva kāryaṃ bhavati // tiṅṅ atiṅaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न लुट्

na luṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वेण अतिप्रसक्ते प्रतिषेध आरभ्यते । लुडन्तं नानुदात्तं भवति । श्वः कर्ता । श्वः कर्तारौ । मासेन कर्तारः । तासेः परस्य लसार्वधातुकस्य अनुदात्तत्वे सति सर्वतासिर् एव उदात्तः । यत्र तु टिलोपः, तत्र उदात्तनिवृत्तिस्वरो भवति ॥ निपातैर् यद्-यदि-हन्त-कुविन्-नेच्-चेच्-चण्-कच्चिद्-यत्रयुतम्

pūrveṇa atiprasakte pratiṣedha ārabhyate / luḍantaṃ nānudāttaṃ bhavati / śvaḥ kartā / śvaḥ kartārau / māsena kartāraḥ / tāseḥ parasya lasārvadhātukasya anudāttatve sati sarvatāsir eva udāttaḥ / yatra tu ṭilopaḥ, tatra udāttanivṛttisvaro bhavati // nipātair yad-yadi-hanta-kuvin-nec-cec-caṇ-kaccid-yatrayutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न इति वर्तते । यत् यदि हन्त कुवित् नेत् चेत् चण् कच्चित् यत्र इत्य् एतैर् निपातैर् युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति । यत् - यत् करोति । यत् पचति । यदि - यदि करोति । यदि पचति । हन्त - हन्त करोति । नेत् - नेज् जिह्मायन्त्यो नरकं पताम् । चेत् - स चेद् भुङ्क्ते । स चेद् अधीते । चण् - णिद्विशिष्टो ऽयं चेदर्थे वर्तते । अयं च मरिष्यति । अयं चेन्मरिष्यति इत्य् अर्थः । समुच्चयादिषु तु यः चशब्दः, तेन योगेन विधिर् अयं न भवति । कच्चित् -कच्चिद् भुङ्क्ते । कच्चिद् अधीते । यत्र - यत्र भुङ्क्ते । यत्र अधीते । निपातैः इति किम् ? यत् कूजति शकटम् । गच्छत् कूजति शकटम् इत्य् अर्थः । इणः शतरि रूपम् एतत् । युक्तम् इति किम् ? यत्र क्व च ते मनो दक्षं दधस उत्तरम् ॥ नह प्रत्यारम्भे

na iti vartate / yat yadi hanta kuvit net cet caṇ kaccit yatra ity etair nipātair yuktaṃ tiṅantaṃ nānudāttaṃ bhavati / yat - yat karoti / yat pacati / yadi - yadi karoti / yadi pacati / hanta - hanta karoti / net - nej jihmāyantyo narakaṃ patām / cet - sa ced bhuṅkte / sa ced adhīte / caṇ - ṇidviśiṣṭo 'yaṃ cedarthe vartate / ayaṃ ca mariṣyati / ayaṃ cenmariṣyati ity arthaḥ / samuccayādiṣu tu yaḥ caśabdaḥ, tena yogena vidhir ayaṃ na bhavati / kaccit -kaccid bhuṅkte / kaccid adhīte / yatra - yatra bhuṅkte / yatra adhīte / nipātaiḥ iti kim ? yat kūjati śakaṭam / gacchat kūjati śakaṭam ity arthaḥ / iṇaḥ śatari rūpam etat / yuktam iti kim ? yatra kva ca te mano dakṣaṃ dadhasa uttaram // naha pratyārambhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नह इत्य् एतेन युक्ते प्रत्यारम्भे तिङन्तं नानुदात्तं भवति । चोदितस्य अविधीरणे उपालिप्सया प्रतिषेधयुक्तः प्रत्यारंहः क्रियते । नह भोक्ष्यसे । नह अध्येष्यसे । प्रत्यारम्भे इति किम् ? नह वै तस्मिंश् च लोके दक्षिणाम् इच्छन्ति ॥ सत्यं प्रश्ने

naha ity etena yukte pratyārambhe tiṅantaṃ nānudāttaṃ bhavati / coditasya avidhīraṇe upālipsayā pratiṣedhayuktaḥ pratyāraṃhaḥ kriyate / naha bhokṣyase / naha adhyeṣyase / pratyārambhe iti kim ? naha vai tasmiṃś ca loke dakṣiṇām icchanti // satyaṃ praśne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यम् इत्य् अनेन युक्तं तिङन्तं न अनुदात्तं भवति प्रश्ने । सत्यं भोक्ष्यसे । सत्यम् अध्येष्यसे । प्रश्ने इति किम् ? सत्यं वक्ष्यामि नानृतम् ॥ अङ्गाप्रातिलोम्ये

satyam ity anena yuktaṃ tiṅantaṃ na anudāttaṃ bhavati praśne / satyaṃ bhokṣyase / satyam adhyeṣyase / praśne iti kim ? satyaṃ vakṣyāmi nānṛtam // aṅgāprātilomye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि च

hi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि इत्य् अनेन युक्तं तिङन्तम् अप्रातिलोम्ये नानुदात्तं भवति । स हि कुरु । स हि पच । स हि पठ । अप्रातिलोम्ये इत्य् एव, स हि कूज वृषल, इदानीं ज्ञास्यसि जाल्म ॥ छन्दस्य् अनेकम् अपि साकाङ्क्षम्

hi ity anena yuktaṃ tiṅantam aprātilomye nānudāttaṃ bhavati / sa hi kuru / sa hi paca / sa hi paṭha / aprātilomye ity eva, sa hi kūja vṛṣala, idānīṃ jñāsyasi jālma // chandasy anekam api sākāṅkṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि च इति वर्तते । छन्दसि विषये हियुक्तं तिङन्तं साकाङ्क्षंअने कम् अपि नानुदात्तं भवति, एकम् अपि । कदाचिद् एकं कदाचिद् अनेकम् इत्य् अर्थः । तत्र अनेकं तावत् - अनृतं हि मत्तो वदति, पाप्मा एनं विपुनाति । तिङन्तद्वयम् अप्य् एतन् न निहन्यते । एकं खल्व् अपि - अग्निर् हि पूर्वमुदजयत् तमिन्द्रो ऽनूदजयत् तिङन्तद्वयम् अपि हिशब्दयुक्तम् एतत् । तत्र एकम् उदजयत् इत्य् आद्युदात्तम्, अपरम् अनुदात्तम् । अजा ह्य् अग्नेर् अजनिष्ट गर्भात् सा वा अपश्यज् जनितारम् अग्ने । अजनिष्ट इत्याद्युदात्तम्, अपश्यत् इत्य् अनुदात्तम् ॥ यावद्-यथाभ्याम्

hi ca iti vartate / chandasi viṣaye hiyuktaṃ tiṅantaṃ sākāṅkṣaṃane kam api nānudāttaṃ bhavati, ekam api / kadācid ekaṃ kadācid anekam ity arthaḥ / tatra anekaṃ tāvat - anṛtaṃ hi matto vadati, pāpmā enaṃ vipunāti / tiṅantadvayam apy etan na nihanyate / ekaṃ khalv api - agnir hi pūrvamudajayat tamindro 'nūdajayat tiṅantadvayam api hiśabdayuktam etat / tatra ekam udajayat ity ādyudāttam, aparam anudāttam / ajā hy agner ajaniṣṭa garbhāt sā vā apaśyaj janitāram agne / ajaniṣṭa ityādyudāttam, apaśyat ity anudāttam // yāvad-yathābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत् यथा इत्य् एताभ्यां युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति । यावद् भुङ्क्ते । यथा भुङ्क्ते । यावद् अधीते । यथा अधीते । देवदत्तः पचति यावत् । देवदत्तः पचति यथा । परेण अपि योगे भवति प्रतिषेधः ॥ पूजायां न अनन्तरम्

yāvat yathā ity etābhyāṃ yuktaṃ tiṅantaṃ nānudāttaṃ bhavati / yāvad bhuṅkte / yathā bhuṅkte / yāvad adhīte / yathā adhīte / devadattaḥ pacati yāvat / devadattaḥ pacati yathā / pareṇa api yoge bhavati pratiṣedhaḥ // pūjāyāṃ na anantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद् यथा इत्य् एताभ्यां युक्तम् अनन्तरं तिङन्तं पूजायं विषये नानुदात्तं न भवति, किं तर्हि ? अनुदात्तम् एव । यावत् पचति शोभनम् । यथा पचति शोभनम् । यावत् करोति चारु । यथा करोति चारु । पूजायाम् इति किम् ? यावद् भुङ्क्ते । यथा भुङ्क्ते । अनन्तरम् इति किम् ? यावद् देवदत्तः पचति शोभनम् । यथा देवदत्तः करोति चारु । पुर्र्वेण अत्र निघातः प्रतिषिध्यते ॥ उपसर्गव्यपेतं च

yāvad yathā ity etābhyāṃ yuktam anantaraṃ tiṅantaṃ pūjāyaṃ viṣaye nānudāttaṃ na bhavati, kiṃ tarhi ? anudāttam eva / yāvat pacati śobhanam / yathā pacati śobhanam / yāvat karoti cāru / yathā karoti cāru / pūjāyām iti kim ? yāvad bhuṅkte / yathā bhuṅkte / anantaram iti kim ? yāvad devadattaḥ pacati śobhanam / yathā devadattaḥ karoti cāru / purrveṇa atra nighātaḥ pratiṣidhyate // upasargavyapetaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तु-पश्यपश्यत-अहैः पूजायाम्

tu-paśyapaśyata-ahaiḥ pūjāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तु पश्य पश्यत अह इत्य् एतैर् युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति पूजायां विषये । तु - माणवकस्तु भुङ्क्ते शोभनम् । पश्य - पश्य माणवको भुङ्क्ते शोभनम् । पश्यत - पश्यत माणवको भुङ्क्ते शोभनम् । अह - अह माणवको भुङ्क्ते शोभनम् । पूजायाम् इति किम् ? पश्य मृगो धावति । पूजायाम् इति वर्तमाने पुनः पूजायाम् इत्य् उच्यते निघातप्रतिषेधार्थम् । तद् धि प्रतिषेधस्य प्रतिषेधेन सम्बद्धम् इति ॥ अहो च

tu paśya paśyata aha ity etair yuktaṃ tiṅantaṃ nānudāttaṃ bhavati pūjāyāṃ viṣaye / tu - māṇavakastu bhuṅkte śobhanam / paśya - paśya māṇavako bhuṅkte śobhanam / paśyata - paśyata māṇavako bhuṅkte śobhanam / aha - aha māṇavako bhuṅkte śobhanam / pūjāyām iti kim ? paśya mṛgo dhāvati / pūjāyām iti vartamāne punaḥ pūjāyām ity ucyate nighātapratiṣedhārtham / tad dhi pratiṣedhasya pratiṣedhena sambaddham iti // aho ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो इत्य् अनेन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तं भवति पूजायां विषये । अहो देवदत्तः पचति शोभनम् । अहो विष्णुमित्रः करोति चारु । पृथग्योगकरणम् उत्तरार्थम् ॥ शेषे विभाषा

aho ity anena yuktaṃ tiṅantaṃ nānudāttaṃ bhavati pūjāyāṃ viṣaye / aho devadattaḥ pacati śobhanam / aho viṣṇumitraḥ karoti cāru / pṛthagyogakaraṇam uttarārtham // śeṣe vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो इत्य् अनेन युक्तं तिङन्तं शेषे विभाषा नानुदात्तं भवति । कश्च शेषः ? यद् अन्यत् पूजायाः । कटम् अहो करिष्यसि । मम गेहम् एष्यसि । असूयावचनम् एतत् । पूजायाम् इत्य् असय् पूर्वत्र च अनुकृष्टत्वाद् अनधिकारे सिद्धे शेषवचनं विस्पष्टार्थम् ॥ पुरा च परीप्सायाम्

aho ity anena yuktaṃ tiṅantaṃ śeṣe vibhāṣā nānudāttaṃ bhavati / kaśca śeṣaḥ ? yad anyat pūjāyāḥ / kaṭam aho kariṣyasi / mama geham eṣyasi / asūyāvacanam etat / pūjāyām ity asay pūrvatra ca anukṛṣṭatvād anadhikāre siddhe śeṣavacanaṃ vispaṣṭārtham // purā ca parīpsāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा इत्य् अनेन युक्तं तिङन्तं परीप्सायाम् अर्थे विभाषा नानुदात्तं भवति । परीप्सा त्वरा । अधीष्व मानवक, पुरा विद्योतते विद्युत् । पुरा स्तनयति स्तनयित्नुः । पुराशब्दो ऽत्र भविष्यदासत्तिं द्योतयति । पईप्सायाम् इति किम् ? नडेन स्म पुरा अधीयते । अत्र भूतकालविप्रकर्षं पुराशब्दो द्योतयति । ऊर्णया स्म पुरा अधीयते ॥ नन्व् इत्य् अनुज्ञा-एषणायाम्

purā ity anena yuktaṃ tiṅantaṃ parīpsāyām arthe vibhāṣā nānudāttaṃ bhavati / parīpsā tvarā / adhīṣva mānavaka, purā vidyotate vidyut / purā stanayati stanayitnuḥ / purāśabdo 'tra bhaviṣyadāsattiṃ dyotayati / paīpsāyām iti kim ? naḍena sma purā adhīyate / atra bhūtakālaviprakarṣaṃ purāśabdo dyotayati / ūrṇayā sma purā adhīyate // nanv ity anujñā-eṣaṇāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं क्रियाप्रश्ने ऽनुपसर्गम् अप्रतिषिद्धम्

kiṃ kriyāpraśne 'nupasargam apratiṣiddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् इत्य् एतत् क्रियाप्रश्ने यदा वर्तते तदानेन युक्तं तिङन्तं अनुपसर्गम् अप्रतिषिद्धं नानुदात्तं भवति । किं देवदत्तः पचति, आहोस्विद् भुङ्क्ते । किं देवदत्तः शेते, आहोस्विद् अधीते । अत्र केचिद् आहुः, पूर्वं किंयुक्तम् इति तन् न निहन्यते, उत्तरं तु न किंयुक्तम् इति तन्निहन्यत एव इति । अपरे त्वाहुः, यद्य् अप्य् एकस्य आख्यातस्य समीपे किंशब्दः श्रूयते, तथापि सर्वस्य संशयविषयस्य तेन योगः इति उभयत्र प्रतिषेधेन भवितव्यम् इति । क्रियाग्रहणं किम् ? साधनप्रश्ने मा भूत्, किं देवदत्तः ओदनं पचति, आहोस्विच्छाकम् इति । प्रश्न इति किम् ? किम् अधीते देवदत्तः । क्षेपे किंशब्दो ऽयम्, न प्रश्ने । अनुपसर्गम् इति किम् ? किं देवदत्तः प्रपचति, आहोस्वित् प्रकरोति । अप्रतिषिद्धम् इति किम् ? किं देवदत्तो न पठति, आहोस्विन् न करोति ॥ लोपे विभाषा

kim ity etat kriyāpraśne yadā vartate tadānena yuktaṃ tiṅantaṃ anupasargam apratiṣiddhaṃ nānudāttaṃ bhavati / kiṃ devadattaḥ pacati, āhosvid bhuṅkte / kiṃ devadattaḥ śete, āhosvid adhīte / atra kecid āhuḥ, pūrvaṃ kiṃyuktam iti tan na nihanyate, uttaraṃ tu na kiṃyuktam iti tannihanyata eva iti / apare tvāhuḥ, yady apy ekasya ākhyātasya samīpe kiṃśabdaḥ śrūyate, tathāpi sarvasya saṃśayaviṣayasya tena yogaḥ iti ubhayatra pratiṣedhena bhavitavyam iti / kriyāgrahaṇaṃ kim ? sādhanapraśne mā bhūt, kiṃ devadattaḥ odanaṃ pacati, āhosvicchākam iti / praśna iti kim ? kim adhīte devadattaḥ / kṣepe kiṃśabdo 'yam, na praśne / anupasargam iti kim ? kiṃ devadattaḥ prapacati, āhosvit prakaroti / apratiṣiddham iti kim ? kiṃ devadatto na paṭhati, āhosvin na karoti // lope vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमो लोपे क्रियाप्रश्ने तिङन्तम् अनुपसर्गम् अप्रतिषिद्धं विभाषा नानुदात्तं भवति । क्व च अस्य लोपः ? यत्र गम्यते चार्थः, न च प्रयुज्यते किंशब्दः । देवदत्तः पचति, आहोस्वित् पठति । विनैव किमा प्रश्नो ऽवगम्यते । प्राप्तविभाषेयम् किमर्थेन योगात् । पूर्ववत् प्रत्युदाहरणानि ॥ एहि मन्ये प्रहासे लृट्

kimo lope kriyāpraśne tiṅantam anupasargam apratiṣiddhaṃ vibhāṣā nānudāttaṃ bhavati / kva ca asya lopaḥ ? yatra gamyate cārthaḥ, na ca prayujyate kiṃśabdaḥ / devadattaḥ pacati, āhosvit paṭhati / vinaiva kimā praśno 'vagamyate / prāptavibhāṣeyam kimarthena yogāt / pūrvavat pratyudāharaṇāni // ehi manye prahāse lṛṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एहि मन्ये इत्य् अनेन युक्तं लृडन्तं नानुदात्तं भवति प्रहासे । प्रकृष्टो हासः प्रहासः, क्रीडा । एहि मन्ये ओदनं भोक्ष्यसे, न हि भोक्ष्यसे, भुक्तः सो ऽतिथिभिः । एहि मन्ये रथेन यास्यसि, न हि यास्यसि, यातस्तेन ते पिता । प्रहासे इति किम् ? एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्ये इति । सुष्ठु मन्यसे । साधु मन्यसे । गत्यर्थलोटा लृट् इत्य् एव सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः, एहिमन्येयुक्ते प्रहासे एव यथा स्यात्, अन्यत्र मा भूत् इति , एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्ये इति । एहि मन्ये इत्य् उत्तमोपादानम् अतन्त्रम् । प्रहासे एव हि मन्यतेर् उत्तमो विहितः, ततो ऽन्यत्र मध्यम एव भवति । तत्र अनेन नियमेन निवृत्तिः क्रियते, एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्ये इति ॥ जात्वपूर्वम्

ehi manye ity anena yuktaṃ lṛḍantaṃ nānudāttaṃ bhavati prahāse / prakṛṣṭo hāsaḥ prahāsaḥ, krīḍā / ehi manye odanaṃ bhokṣyase, na hi bhokṣyase, bhuktaḥ so 'tithibhiḥ / ehi manye rathena yāsyasi, na hi yāsyasi, yātastena te pitā / prahāse iti kim ? ehi manyase odanaṃ bhokṣye iti / suṣṭhu manyase / sādhu manyase / gatyarthaloṭā lṛṭ ity eva siddhe satyārambho niyamārthaḥ, ehimanyeyukte prahāse eva yathā syāt, anyatra mā bhūt iti , ehi manyase odanaṃ bhokṣye iti / ehi manye ity uttamopādānam atantram / prahāse eva hi manyater uttamo vihitaḥ, tato 'nyatra madhyama eva bhavati / tatra anena niyamena nivṛttiḥ kriyate, ehi manyase odanaṃ bhokṣye iti // jātvapūrvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंवृत्तं च चिदुत्तरम्

kiṃvṛttaṃ ca ciduttaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमो वृत्तं किंवृत्तम् । किंवृत्तग्रहणेन तद्विभक्त्यन्तं प्रतीयात्, डतरडतमौ च प्रत्ययौ । तत् किंवृत्तं चिदुत्तरम् अविद्यमानपूर्वं यत् तेन युक्तं तिङन्तं नानुदात्तम् भवति । कश्चिद् भुङ्क्ते । कश्चिद् भोजयति । कश्चिद् अधीते । केनचित् करोति । कस्मैचिद् ददाति । कतरश्चित् करोति । कतमश्चिद् भुङ्क्ते । चिदुत्तरम् इति किम् ? को भुङ्क्ते । अपूर्वम् इत्य् एव, देवदत्तः किञ्चित् पठति ॥ आहो उताहो च अनन्तरम्

kimo vṛttaṃ kiṃvṛttam / kiṃvṛttagrahaṇena tadvibhaktyantaṃ pratīyāt, ḍataraḍatamau ca pratyayau / tat kiṃvṛttaṃ ciduttaram avidyamānapūrvaṃ yat tena yuktaṃ tiṅantaṃ nānudāttam bhavati / kaścid bhuṅkte / kaścid bhojayati / kaścid adhīte / kenacit karoti / kasmaicid dadāti / kataraścit karoti / katamaścid bhuṅkte / ciduttaram iti kim ? ko bhuṅkte / apūrvam ity eva, devadattaḥ kiñcit paṭhati // āho utāho ca anantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निघातप्रतिषेधो ऽनुवर्तते, अपूर्वम् इति च । आहो उताहो इत्य् एताभ्याम् अपूर्वाभ्यां युक्तम् अनन्तरं तिङन्तं नानुदात्तं भवति । आहो भुङ्क्ते । उताहो भुग्क्ते । आहो पठति । उताहो पठन्ति । अनन्तरम् इति किम् ? शेषे विभाषां वक्ष्यति । अपूर्वम् इत्य् एव, देवदत्त आहो भुङ्क्ते । देवदत्त उताहो भुङ्क्ते ॥ शेषे विभाषा

nighātapratiṣedho 'nuvartate, apūrvam iti ca / āho utāho ity etābhyām apūrvābhyāṃ yuktam anantaraṃ tiṅantaṃ nānudāttaṃ bhavati / āho bhuṅkte / utāho bhugkte / āho paṭhati / utāho paṭhanti / anantaram iti kim ? śeṣe vibhāṣāṃ vakṣyati / apūrvam ity eva, devadatta āho bhuṅkte / devadatta utāho bhuṅkte // śeṣe vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहो उताहो इत्य् एताभ्यां युक्तं तिङन्तं नानुदात्तम् शेषे विभाषा भवति । कश्च शेषः ? यदन्यदननतरात् । आहो देवदत्तः पचति, पचति । उताहो देवदत्तः पचति, पचति । आहो देवदत्तः पठति, पठति । उताहो देवदत्तः पठति, पठति ॥ गत्यर्थ-लोटा लृण् न चेत् कारकं सर्वान्यत्

āho utāho ity etābhyāṃ yuktaṃ tiṅantaṃ nānudāttam śeṣe vibhāṣā bhavati / kaśca śeṣaḥ ? yadanyadananatarāt / āho devadattaḥ pacati, pacati / utāho devadattaḥ pacati, pacati / āho devadattaḥ paṭhati, paṭhati / utāho devadattaḥ paṭhati, paṭhati // gatyartha-loṭā lṛṇ na cet kārakaṃ sarvānyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उह्यन्तां देवदत्तेन शालयः, सक्तवः तेन पास्यन्ते । सर्वग्रहणम् किम् ? आगच्छ देवदत्त ग्रामम्, त्वं चाहं च द्रक्ष्यावः एनम् इत्य् अत्र अपि निघातप्रतिषेधो यथा स्यात् । लृडन्तवाच्ये हि सर्वस्मिन् कारके अन्यस्मिन् न भवितव्यम्, इह तु यत् लोडन्तस्य कारकं तच्चान्यच्च लृडन्तेन उच्यते इति ॥ लोट् च

uhyantāṃ devadattena śālayaḥ, saktavaḥ tena pāsyante / sarvagrahaṇam kim ? āgaccha devadatta grāmam, tvaṃ cāhaṃ ca drakṣyāvaḥ enam ity atra api nighātapratiṣedho yathā syāt / lṛḍantavācye hi sarvasmin kārake anyasmin na bhavitavyam, iha tu yat loḍantasya kārakaṃ taccānyacca lṛḍantena ucyate iti // loṭ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोडन्तं तिङन्तं गत्यर्थलोटा युक्तं नानुदात्तं भवति, न चेत् कारकं सर्वान्यद् भवति । लोडन्तयोर् एकं कारकं यदि भवति इत्य् अर्थः । आगच्छ देवदत्त, ग्रामं पश्य । आगच्छ विष्णुमित्र, ग्रामं शाधि । आगम्यतां देवदत्तेन, ग्रामो दृश्यतां यज्ञदत्तेन । गत्यर्थानाम् इत्य् एव, पच देवदत्तौदनम्, भुङ्क्ष्व एनम् । लोटा इत्य् एव, आगच्छेः देवदत्त ग्रामम्, पश्य एनम् । न चेत् कारकं सर्वान्यत् इत्य् एव, आगच्छ देवदत्त ग्रामम्, पश्यतु एनम् यज्ञदत्तः । सर्वग्रहणानुवृत्तेस्तु इह भवत्य् एव, आगच्छ देवदत्त ग्रामम् त्वं चाहं च पश्याव । पृथग्योगकरणम् उत्तरार्थम् ॥ विभाषितं सोपसर्गम् अनुत्तमम्

loḍantaṃ tiṅantaṃ gatyarthaloṭā yuktaṃ nānudāttaṃ bhavati, na cet kārakaṃ sarvānyad bhavati / loḍantayor ekaṃ kārakaṃ yadi bhavati ity arthaḥ / āgaccha devadatta, grāmaṃ paśya / āgaccha viṣṇumitra, grāmaṃ śādhi / āgamyatāṃ devadattena, grāmo dṛśyatāṃ yajñadattena / gatyarthānām ity eva, paca devadattaudanam, bhuṅkṣva enam / loṭā ity eva, āgaccheḥ devadatta grāmam, paśya enam / na cet kārakaṃ sarvānyat ity eva, āgaccha devadatta grāmam, paśyatu enam yajñadattaḥ / sarvagrahaṇānuvṛttestu iha bhavaty eva, āgaccha devadatta grāmam tvaṃ cāhaṃ ca paśyāva / pṛthagyogakaraṇam uttarārtham // vibhāṣitaṃ sopasargam anuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं सर्वम् अनुवर्तते । प्राप्तविभाषा इयम् । लोडन्तं सोपसर्गम् उत्तमवर्जितं गत्यर्थलोओता युक्तं तिङन्तं विभाषितं नानुदात्तम् भवति, न चेत् कारकं सर्वान्यद् भवति । आगच्छ देवदत्त, ग्रामं प्रविश, प्रविश । आगच्छ देवदत्त, ग्रामं प्रशाधि, प्रशाधि । सोपसर्गम् इति किम् ? आगच्छ देवदत्त, ग्रामं पश्य । अनुत्तमम् इति किम् ? आगच्छानि देवदत्त, ग्रामं प्रविशानि ॥ हन्त च

pūrvaṃ sarvam anuvartate / prāptavibhāṣā iyam / loḍantaṃ sopasargam uttamavarjitaṃ gatyarthalootā yuktaṃ tiṅantaṃ vibhāṣitaṃ nānudāttam bhavati, na cet kārakaṃ sarvānyad bhavati / āgaccha devadatta, grāmaṃ praviśa, praviśa / āgaccha devadatta, grāmaṃ praśādhi, praśādhi / sopasargam iti kim ? āgaccha devadatta, grāmaṃ paśya / anuttamam iti kim ? āgacchāni devadatta, grāmaṃ praviśāni // hanta ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं सर्वमनुवर्तते गत्यर्थलोटं वर्जयित्वा । हन्त इत्य् अनेन युक्तं लोडन्तं सोपसर्गम् उत्तमवर्जितं विभाषितं नानुदात्तम् भवति । हन्त प्रविश, प्रविश । हन्त प्रशाधि, प्रशाधि । सोपसर्गम् इत्य् एव, हन्त कुरु । निपातैर् यद्यदिहन्त इति नित्यम् अत्र निघातप्रतिषेधो भवति । अनुत्तमम् इत्य् एव, हन्त प्रभुनजावहै । हन्त प्रभुनजामहै ॥ आम एकान्तरम् आमन्त्रितम् अनन्तिके

pūrvaṃ sarvamanuvartate gatyarthaloṭaṃ varjayitvā / hanta ity anena yuktaṃ loḍantaṃ sopasargam uttamavarjitaṃ vibhāṣitaṃ nānudāttam bhavati / hanta praviśa, praviśa / hanta praśādhi, praśādhi / sopasargam ity eva, hanta kuru / nipātair yadyadihanta iti nityam atra nighātapratiṣedho bhavati / anuttamam ity eva, hanta prabhunajāvahai / hanta prabhunajāmahai // āma ekāntaram āmantritam anantike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आम एकान्तरम् आमन्त्रितं यत् तस्य एकश्रुतेर् अनुदात्तस्य च प्रतिषेध इष्यते । तद् उभयम् अनेन क्रियते इति केचिद् आहुः । प्लुतोदात्तः पुनर् असिद्धत्वान् न प्रतिषिद्यते । अपरेषां दर्शनम्, अनन्तिके इत्य् अनेन यन् न दूरं न सन्निकृष्टं तत् परिगृह्यते, तेन अस्मिन्नेकद्श्रुतेः प्राप्तिर् एव न अस्ति, प्लुतोदात्तो ऽपि नोदाहर्तव्यः इति ॥ यद्-धि-तुपरं छन्दसि

āma ekāntaram āmantritaṃ yat tasya ekaśruter anudāttasya ca pratiṣedha iṣyate / tad ubhayam anena kriyate iti kecid āhuḥ / plutodāttaḥ punar asiddhatvān na pratiṣidyate / apareṣāṃ darśanam, anantike ity anena yan na dūraṃ na sannikṛṣṭaṃ tat parigṛhyate, tena asminnekadśruteḥ prāptir eva na asti, plutodātto 'pi nodāhartavyaḥ iti // yad-dhi-tuparaṃ chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमन्त्रितम् इत्य् एतद् अस्वरितत्वान् नानुवर्तते । तिङ् इति वर्तते एव । यत्परं, हिपरं, तुपरं च तिङन्तं छन्दसि नानुदात्तं भवति । यत्परं तावत् - गवां गोत्रमुदसृजो यदङ्गिरः । हिपरम् - इन्दवो वामुशन्ति हि तुपरम् - आख्यास्यामि तु ते । निपातैर् यद्यदिहन्त इति, हि च (*८,१।३४) इति, तुपश्यपश्यताहैः इति च निघातप्रतिषेधे सिद्धे वचनम् इदं नियमार्थम्, एभिर् एव परैर्योगे प्रतिषेधो भवति, नान्यैः इति । इह न भवति, जाये स्वो रोहावैहि । एहि इत्य् अनेन गत्यर्थलोटा युक्तस्य रोहाव इत्य् अस्य लोडन्तस्य हिघातो भवत्य् एव ॥ चन-चिद्-इव-गोत्रादि-तद्धित-आम्रेडितेष्व् अगतेः

āmantritam ity etad asvaritatvān nānuvartate / tiṅ iti vartate eva / yatparaṃ, hiparaṃ, tuparaṃ ca tiṅantaṃ chandasi nānudāttaṃ bhavati / yatparaṃ tāvat - gavāṃ gotramudasṛjo yadaṅgiraḥ / hiparam - indavo vāmuśanti hi tuparam - ākhyāsyāmi tu te / nipātair yadyadihanta iti, hi ca (*8,1.34) iti, tupaśyapaśyatāhaiḥ iti ca nighātapratiṣedhe siddhe vacanam idaṃ niyamārtham, ebhir eva parairyoge pratiṣedho bhavati, nānyaiḥ iti / iha na bhavati, jāye svo rohāvaihi / ehi ity anena gatyarthaloṭā yuktasya rohāva ity asya loḍantasya highāto bhavaty eva // cana-cid-iva-gotrādi-taddhita-āmreḍiteṣv agateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन चिद् इव गोत्रादि तद्धित आम्रेडित इत्य् एतेषु परतः अगतेः उत्तरं तिङन्तं नानुदात्तं भवति । चन - देवदत्तः पचति चन । चित् - देवदत्तः पचति चित् । इव देवदत्तः पचतीव । गोत्रादि - देवदत्तः पचति गोत्रम् । देवदत्तः पचति ब्रुवम् । देवदत्तः पचति प्रवचनम् । इह अपि गोत्रादयः कुत्सनाभिक्ष्ण्ययोः एव गृह्यन्ते । तद्धित - देवदत्तः पचतिकल्पम् । देवदत्तः पचतिरूपम् । अनुदात्तः तद्धित इह उदाहरणम्, अन्यत्र तद्धितस्वरेण तिङ्स्वरो बाध्यते, पचतिदेश्यः । आम्रेडित - देवदत्तः पचति पचति । अगतेः इति किम् ? देवदत्तः प्रपचति चन । अत्र अगतिग्रहणे, सगतिर् अपि तिङ् इत्य् अत्र च उपसर्गग्रहणं द्रष्टव्यम् । इह मा भूत्, शुक्लीकरोति चन । यत् काष्ठं शुक्ली करोति । यत् काष्ठं कृष्णीकरोति ॥ चादिषु च

cana cid iva gotrādi taddhita āmreḍita ity eteṣu parataḥ agateḥ uttaraṃ tiṅantaṃ nānudāttaṃ bhavati / cana - devadattaḥ pacati cana / cit - devadattaḥ pacati cit / iva devadattaḥ pacatīva / gotrādi - devadattaḥ pacati gotram / devadattaḥ pacati bruvam / devadattaḥ pacati pravacanam / iha api gotrādayaḥ kutsanābhikṣṇyayoḥ eva gṛhyante / taddhita - devadattaḥ pacatikalpam / devadattaḥ pacatirūpam / anudāttaḥ taddhita iha udāharaṇam, anyatra taddhitasvareṇa tiṅsvaro bādhyate, pacatideśyaḥ / āmreḍita - devadattaḥ pacati pacati / agateḥ iti kim ? devadattaḥ prapacati cana / atra agatigrahaṇe, sagatir api tiṅ ity atra ca upasargagrahaṇaṃ draṣṭavyam / iha mā bhūt, śuklīkaroti cana / yat kāṣṭhaṃ śuklī karoti / yat kāṣṭhaṃ kṛṣṇīkaroti // cādiṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

च-वा-योगे प्रथमा

ca-vā-yoge prathamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अगतेः इति पूर्वसूत्रे च अनुकृष्टम् इत्य् अत्र नानुवर्तते । च, वा इत्य् एताभ्यां योगे प्रथमा तिङविभक्तिर् नानुदात्ता भवति । गर्दर्भाश् च कालयति, वीणां च वादयति । गर्दभान् वा कालयति, वीणां वा वादयति । योगग्रहणं पूर्वाभ्याम् अपि योगे निघातप्रतिषेधो यथा स्यात् इति । प्रथमाग्रहणम् द्वितीयादेः तिङन्तस्य मा भूत् इति । चवायोगो हि द्विसमुच्चये विकल्पे च सति भवति, स च अनेकस्य धर्म इति ॥ हेति क्षियायाम्

agateḥ iti pūrvasūtre ca anukṛṣṭam ity atra nānuvartate / ca, vā ity etābhyāṃ yoge prathamā tiṅavibhaktir nānudāttā bhavati / gardarbhāś ca kālayati, vīṇāṃ ca vādayati / gardabhān vā kālayati, vīṇāṃ vā vādayati / yogagrahaṇaṃ pūrvābhyām api yoge nighātapratiṣedho yathā syāt iti / prathamāgrahaṇam dvitīyādeḥ tiṅantasya mā bhūt iti / cavāyogo hi dvisamuccaye vikalpe ca sati bhavati, sa ca anekasya dharma iti // heti kṣiyāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह इत्य् अनेन युक्ता प्रथमा तिङ्विभक्तिः नानुदात्ता भवति क्षियायां गम्यमानायाम् । क्षिया धर्मव्यतिक्रमः, आचारभेदः । स्वयं ह रथेन याति ३, उपाध्यायं पदातिं गमयति । स्वयं ह ओदनं भुङ्क्ते ३, उपाध्यायं सक्तून् पाययति । प्रथमस्य तिङन्तस्य अत्र निघातः प्रतिषिध्यते । क्षियाशीःप्रैषेषु तिङाकाङ्क्षम् (*८,२।१०४) इति च प्लुतो भवति ॥ अह+इति विनियोगे च

ha ity anena yuktā prathamā tiṅvibhaktiḥ nānudāttā bhavati kṣiyāyāṃ gamyamānāyām / kṣiyā dharmavyatikramaḥ, ācārabhedaḥ / svayaṃ ha rathena yāti 3, upādhyāyaṃ padātiṃ gamayati / svayaṃ ha odanaṃ bhuṅkte 3, upādhyāyaṃ saktūn pāyayati / prathamasya tiṅantasya atra nighātaḥ pratiṣidhyate / kṣiyāśīḥpraiṣeṣu tiṅākāṅkṣam (*8,2.104) iti ca pluto bhavati // aha+iti viniyoge ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अह इत्य् अनेन युक्ता प्रथमा तिङ्विभ्क्तिर् नानुदात्ता भवति विनियोगे गम्यमाने, चशब्दाद् क्षियायां च । नानाप्रयोजनो नियोगो विनियोगः । त्वमह ग्रामं गच्छ । त्वमह अरण्यं गच्छ । क्षियायाम् - स्वयमह रथेन याति ३, उपाध्यायं पदातिं गमयति । स्वयमह ओदनं भुङ्क्ते ३, उपाध्यायं सक्तून् पाययति । पूर्ववन्निघातप्रतिषेधः, प्लुतश्च ॥ च-अह-लोप एव+इत्य् अवधारणम्

aha ity anena yuktā prathamā tiṅvibhktir nānudāttā bhavati viniyoge gamyamāne, caśabdād kṣiyāyāṃ ca / nānāprayojano niyogo viniyogaḥ / tvamaha grāmaṃ gaccha / tvamaha araṇyaṃ gaccha / kṣiyāyām - svayamaha rathena yāti 3, upādhyāyaṃ padātiṃ gamayati / svayamaha odanaṃ bhuṅkte 3, upādhyāyaṃ saktūn pāyayati / pūrvavannighātapratiṣedhaḥ, plutaśca // ca-aha-lopa eva+ity avadhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चलोपे अहलोपे प्रथमा तिङ्विभक्तिः नानुदात्ता भवति । एव इति एतच् चेद् अवधारणार्थं प्रयुज्यते, क्व च अस्य लोपः ? यत्र गम्यते चार्थः, न च प्रयुज्यते, तत्र लोपः । तत्र चशब्दः समुच्चयार्थः, आहशब्दः केवलार्थः इति समानकर्तृके चलोपः, नानाकर्तृके अहलोपः । चलोपे - देवदत्त एव ग्रामं गच्छतु, स देवदत्त एवारण्यं गच्छतु । ग्रामं चारण्यं च गच्छतु इत्य् अर्थः । अहलोपे - देवदत्त एव ग्रामं गच्छतु, यज्ञदत्त एवारण्यम् गच्छतु । ग्रामं केवलम्, अरण्यं देवलम् इत्य् अर्थः । अवधारणम् इति किम् ? देवदत्तः क्वेव भोक्ष्यते । अनवक्लृप्तावयम् एवशब्दः । न क्व चिद् भोक्ष्यते इत्य् अर्थः । एवे चानियोगे इति पररूपम् ॥ चदिलोपे विभाषा

calope ahalope prathamā tiṅvibhaktiḥ nānudāttā bhavati / eva iti etac ced avadhāraṇārthaṃ prayujyate, kva ca asya lopaḥ ? yatra gamyate cārthaḥ, na ca prayujyate, tatra lopaḥ / tatra caśabdaḥ samuccayārthaḥ, āhaśabdaḥ kevalārthaḥ iti samānakartṛke calopaḥ, nānākartṛke ahalopaḥ / calope - devadatta eva grāmaṃ gacchatu, sa devadatta evāraṇyaṃ gacchatu / grāmaṃ cāraṇyaṃ ca gacchatu ity arthaḥ / ahalope - devadatta eva grāmaṃ gacchatu, yajñadatta evāraṇyam gacchatu / grāmaṃ kevalam, araṇyaṃ devalam ity arthaḥ / avadhāraṇam iti kim ? devadattaḥ kveva bhokṣyate / anavaklṛptāvayam evaśabdaḥ / na kva cid bhokṣyate ity arthaḥ / eve cāniyoge iti pararūpam // cadilope vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चलोपे - शुक्ला व्रीहयो भवन्ति, भवन्ति, अवेता गा आज्याय दुहन्ति । भवन्ति इत्य् एतद् विकल्पेन न निहन्यते । वालोपे - व्रीहिभिर्यजेत, यजेत, यवैर्यजेत । एवं शेषेष्वपि यथादर्शनम् उदाहार्यम् ॥ वै-वाव+इति च च्छन्दसि

calope - śuklā vrīhayo bhavanti, bhavanti, avetā gā ājyāya duhanti / bhavanti ity etad vikalpena na nihanyate / vālope - vrīhibhiryajeta, yajeta, yavairyajeta / evaṃ śeṣeṣvapi yathādarśanam udāhāryam // vai-vāva+iti ca cchandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वै वाव इत्य् एताभ्यां युक्ता प्रथमा तिङ्विभक्तिः विभाषा नानुदात्ता भवति छन्दसि विषये । अहर्वै देवानामासीद् रात्रिरसुराणाम् । बृहस्पतिर्वै देवानां पुरोहित आसीच्छण्डामर्कावसुराणाम् । वाव - अथं वाव हस्त आसीत्, नेतर आसीत् ॥ एकान्याभ्यां समर्थाभ्याम्

vai vāva ity etābhyāṃ yuktā prathamā tiṅvibhaktiḥ vibhāṣā nānudāttā bhavati chandasi viṣaye / aharvai devānāmāsīd rātrirasurāṇām / bṛhaspatirvai devānāṃ purohita āsīcchaṇḍāmarkāvasurāṇām / vāva - athaṃ vāva hasta āsīt, netara āsīt // ekānyābhyāṃ samarthābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक अन्य इत्य् एताभ्यां समर्थाभ्यां युक्ता प्रथमा तिङ्विभक्तिः विभाषा नानुदात्ता भवति छन्दसि विषये । प्रजामेका जिन्वत्यूर्जमेका राष्ट्रमेका रक्षति देवयूनाम् । जिन्वति इत्य् एतत्पक्षे न निहन्यते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभि चाकशीति । अत्ति इत्य् एतत्पक्षे न निहन्यते । समर्थाभ्याम् इति किम् ? एको देवानुपातिष्ठत् । एक इति सङ्ख्यापदम् एतत्, अन्यार्थे न वर्तते । एकशब्दस्य व्यवस्थार्थं च समर्थग्रहणम्, व्यभिचारित्वात् तस्य ॥ यद्वृत्तान् नित्यम्

eka anya ity etābhyāṃ samarthābhyāṃ yuktā prathamā tiṅvibhaktiḥ vibhāṣā nānudāttā bhavati chandasi viṣaye / prajāmekā jinvatyūrjamekā rāṣṭramekā rakṣati devayūnām / jinvati ity etatpakṣe na nihanyate / tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhi cākaśīti / atti ity etatpakṣe na nihanyate / samarthābhyām iti kim ? eko devānupātiṣṭhat / eka iti saṅkhyāpadam etat, anyārthe na vartate / ekaśabdasya vyavasthārthaṃ ca samarthagrahaṇam, vyabhicāritvāt tasya // yadvṛttān nityam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूजनात् पूजितम् अनुदात्तं काष्ठादिभ्यः

pūjanāt pūjitam anudāttaṃ kāṣṭhādibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूजनेभ्यः काष्ठादिभ्यः उत्तरपदं पूजितम् अनुदात्तं भवति । काष्ठ - काष्ठाध्यापकः । काष्ठाभिरूपकः । दारुण - दारुणाध्यापकः । दारुणाभिरूपकः । अमातापुत्र - अमातापुत्राध्यापकः । अयुत - अयुताभिरूपकः । अयुताध्यापकः । अद्भुत - अद्भुताध्यापकः । अनुक्त - अनुक्ताध्यापकः । भृश - भृशाध्यापकः । घोर - घोराध्यापकः । परम - परमाध्यापकः । सु - स्वध्यापकः । अति - अत्यध्यापकः । मलोपश्च । इति वार्तिककारमतम् । मयूरव्यंसकादित्वात् समासः । समासे च+एतद् अनुदात्तत्वम् । समासान्तोदात्तत्वापवाद इष्यते । दारुणम् अध्यापकः इत्य् एवम् आदिषु न भवति । मलोपश् च इत्य् अनेन अप्य् अयम् एव विषय आख्यायते, यत्र विभक्तेर् अभावात् मकारो न श्रूयते तत्र औदात्तत्वम् इति । असमासे हि मलोपो न+एव+इष्यते । दारुणंधीते दारुणमध्यायकः इति । पूजनात् इत्य् एव पूजितपरिग्रहे सिद्धे पूजितग्रहणम् अनन्तरपूजितप्रतिपत्त्यर्थं । एतद् एव ज्ञापकम् इह प्रकरणे पञ्चमीनिर्देशे ऽपि नानन्तर्यमाश्रीयते इति । तथा च यद्वृत्तान् नित्यम् (*८,१।६६) इत्य् अत्र उदाहृतम् । अनुदात्तम् इति वर्तमाने पुनर् अनुदात्तग्रहणम् प्रतिषेधनिवृत्त्यर्थम् ॥ सगतिर् अपि तिङ्

pūjanebhyaḥ kāṣṭhādibhyaḥ uttarapadaṃ pūjitam anudāttaṃ bhavati / kāṣṭha - kāṣṭhādhyāpakaḥ / kāṣṭhābhirūpakaḥ / dāruṇa - dāruṇādhyāpakaḥ / dāruṇābhirūpakaḥ / amātāputra - amātāputrādhyāpakaḥ / ayuta - ayutābhirūpakaḥ / ayutādhyāpakaḥ / adbhuta - adbhutādhyāpakaḥ / anukta - anuktādhyāpakaḥ / bhṛśa - bhṛśādhyāpakaḥ / ghora - ghorādhyāpakaḥ / parama - paramādhyāpakaḥ / su - svadhyāpakaḥ / ati - atyadhyāpakaḥ / malopaśca / iti vārtikakāramatam / mayūravyaṃsakāditvāt samāsaḥ / samāse ca+etad anudāttatvam / samāsāntodāttatvāpavāda iṣyate / dāruṇam adhyāpakaḥ ity evam ādiṣu na bhavati / malopaś ca ity anena apy ayam eva viṣaya ākhyāyate, yatra vibhakter abhāvāt makāro na śrūyate tatra audāttatvam iti / asamāse hi malopo na+eva+iṣyate / dāruṇaṃdhīte dāruṇamadhyāyakaḥ iti / pūjanāt ity eva pūjitaparigrahe siddhe pūjitagrahaṇam anantarapūjitapratipattyarthaṃ / etad eva jñāpakam iha prakaraṇe pañcamīnirdeśe 'pi nānantaryamāśrīyate iti / tathā ca yadvṛttān nityam (*8,1.66) ity atra udāhṛtam / anudāttam iti vartamāne punar anudāttagrahaṇam pratiṣedhanivṛttyartham // sagatir api tiṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सगतिर् अगतिर् अपि पूजनेभ्यः काष्ठादिभ्यः परं पूजितं तिङन्तम् अनुदात्तम् भवति । यत्काष्ठं पचति । यत्काष्ठं प्रपचति । यद्दारुणं पचति । यद् दारुणं प्रपचति । तिङ्ङतिङः (*८,१।२८) इति निघातस्य, निपातैर् यद्यदिहन्त इति प्रतिषेधे प्राप्ते पुनर् विधानम् । सगतिग्रहणाच् च गतिर् अपि निहन्यते । गतिग्रहणे च अत्र उपसर्गग्रहणम् इष्यते । इह न भवति, यत् काष्ठं शुक्लीकरोति । यत् काष्ठं कृष्णीकरोति ॥ कुत्सने च सुप्य् अगोत्रादौ

sagatir agatir api pūjanebhyaḥ kāṣṭhādibhyaḥ paraṃ pūjitaṃ tiṅantam anudāttam bhavati / yatkāṣṭhaṃ pacati / yatkāṣṭhaṃ prapacati / yaddāruṇaṃ pacati / yad dāruṇaṃ prapacati / tiṅṅatiṅaḥ (*8,1.28) iti nighātasya, nipātair yadyadihanta iti pratiṣedhe prāpte punar vidhānam / sagatigrahaṇāc ca gatir api nihanyate / gatigrahaṇe ca atra upasargagrahaṇam iṣyate / iha na bhavati, yat kāṣṭhaṃ śuklīkaroti / yat kāṣṭhaṃ kṛṣṇīkaroti // kutsane ca supy agotrādau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषितं च अपि बह्वर्थम् अनुदात्तम् भवति इति वक्तव्यम् । पचन्ति पूतिः, पचन्ति पूतिः । प्रपचन्ति पूतिः, प्रपचन्ति पूतिः । सुपि कुत्सने क्रियाया मलोप इष्टो ऽतिङि इति चोक्तार्थम् । पूतिश् च चानुबन्धो विभाषितं च अपि बह्वर्थम् ॥ गतिर् गतौ

vibhāṣitaṃ ca api bahvartham anudāttam bhavati iti vaktavyam / pacanti pūtiḥ, pacanti pūtiḥ / prapacanti pūtiḥ, prapacanti pūtiḥ / supi kutsane kriyāyā malopa iṣṭo 'tiṅi iti coktārtham / pūtiś ca cānubandho vibhāṣitaṃ ca api bahvartham // gatir gatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिः गतौ परतः अनुदात्तो भवति । अभ्युद्धरति । समुदानयति । अभिसम्पर्याहरति । गतिः इति किम् ? देवदत्तः प्रपचति । गतौ इति किम् ? आ मन्द्रैरिन्द्र हरिभिर्याहि मयूररोमभिः । याहि इत्य् एतत् प्रति क्रियायोगादाङित्येष गतिः, तस्य गतौ इत्य् एतस्मिन् न सति गतिः इत्य् अनाश्रितपरनिमित्तकम् अनुदात्तत्वं स्यात् ॥ तिङि च+उदात्तवति

gatiḥ gatau parataḥ anudātto bhavati / abhyuddharati / samudānayati / abhisamparyāharati / gatiḥ iti kim ? devadattaḥ prapacati / gatau iti kim ? ā mandrairindra haribhiryāhi mayūraromabhiḥ / yāhi ity etat prati kriyāyogādāṅityeṣa gatiḥ, tasya gatau ity etasmin na sati gatiḥ ity anāśritaparanimittakam anudāttatvaṃ syāt // tiṅi ca+udāttavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिः इति वर्तते । तिङन्ते उदात्तवति परतो गतिरनुदात्तो भवति । यत् प्रपचति । यत् प्रकरोति । तिङ्ग्रहणम् उदात्तवतः परिमाणार्थम् । अन्यथा हि यं प्रति गतिः, तत्रानुदात्तो भवति इति धातौ एव उदात्तवति स्यात्, प्रत्यये न स्यात् यत् प्रकरोति इति । यत्क्रियाप्रयुक्ताः प्रादयस् तेषाम् तं प्रति गत्युपसर्गसञ्ज्ञे भवतः इति तिङन्ते धातुम् एव प्रति गतिसञ्ज्ञा । आमन्ते तर्हि न प्राप्नोति, प्रपचतितराम्, प्रपचतितमाम् इति ? अत्र केचिदामन्तेन गतः समासं कुर्वन्ति । तेषाम् अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे सत्यक्रियमाणे ऽपि तिङ्ग्रहणे परमनुदात्तवद् भवति इति गतिनिघातो नैव सिध्यति । अथ तरबन्तस्य् गतिसमासः ? एवम् अपि सतिशिष्टत्वादाम एव स्वरे सति गतेः अनुदात्तं पदम् एकवर्जम् (*६,१।१५८) इत्य् एवानुदात्तत्वं सिद्धम् । येषां गतिकारकोपपदानां कृद्भिः समासवचनम् प्राक् सुबुत्पत्तेः इत्य् अनेन वचनेन कृदन्तेन+एव प्राक् सुबुत्पत्तेः समासो भवति, न अन्येन, इति दर्शनम्, तेषाम् एवंविधे विषयेसमासेन न+एव भवितव्यम् इति । पृथक् स्वरप्रवृत्तौ सत्यामनेन निघातेन प्रयोजनम् अस्ति । तदर्थं यत्नः कर्तव्यः । उदात्तवति इति किम् ? प्रपचति । प्रकरोति ॥ आमन्त्रितं पूर्वम् अविद्यमानवत्

gatiḥ iti vartate / tiṅante udāttavati parato gatiranudātto bhavati / yat prapacati / yat prakaroti / tiṅgrahaṇam udāttavataḥ parimāṇārtham / anyathā hi yaṃ prati gatiḥ, tatrānudātto bhavati iti dhātau eva udāttavati syāt, pratyaye na syāt yat prakaroti iti / yatkriyāprayuktāḥ prādayas teṣām taṃ prati gatyupasargasañjñe bhavataḥ iti tiṅante dhātum eva prati gatisañjñā / āmante tarhi na prāpnoti, prapacatitarām, prapacatitamām iti ? atra kecidāmantena gataḥ samāsaṃ kurvanti / teṣām avyayapūrvapadaprakṛtisvaratve satyakriyamāṇe 'pi tiṅgrahaṇe paramanudāttavad bhavati iti gatinighāto naiva sidhyati / atha tarabantasy gatisamāsaḥ ? evam api satiśiṣṭatvādāma eva svare sati gateḥ anudāttaṃ padam ekavarjam (*6,1.158) ity evānudāttatvaṃ siddham / yeṣāṃ gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ samāsavacanam prāk subutpatteḥ ity anena vacanena kṛdantena+eva prāk subutpatteḥ samāso bhavati, na anyena, iti darśanam, teṣām evaṃvidhe viṣayesamāsena na+eva bhavitavyam iti / pṛthak svarapravṛttau satyāmanena nighātena prayojanam asti / tadarthaṃ yatnaḥ kartavyaḥ / udāttavati iti kim ? prapacati / prakaroti // āmantritaṃ pūrvam avidyamānavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूजायामनन्तरप्रतिषेधः प्रयोजनम् । यावद् देवदत्त पचसि इत्य् अत्र अपि पूजायां नानन्तरम् इत्य् एव प्रतिषेधो भवति । जात्वपूर्वम् (*८,१।४७) तिय् एतत्, देवदत्त जातु पचसि इत्य् अत्र अपि भवति । आहो उताहो चानन्तरम् (*८,१।४९) इति, आहो देवदत्त पचसि, उताहो देवदत्त पचसि इत्य् अत्र अपि भवति । आम एकान्तरमामन्त्रितमनन्तिके (*८,१।५५) इति, आम् भो पचसि देवदत्त इत्य् अत्र अपि भवति । आमन्त्रितम् इति किम् ? देवदत्तः पचति । पूर्वम् इति किम् ? देवदत्त इत्य् एतस्य आमन्त्रिताद्युदात्तत्वे कर्तव्ये न अविद्यमानवद् भवति । पूर्वत्वम् च परापेक्षम् भवति इति परस्य+एव कार्ये स्वनिमित्ते ऽन्यनिमित्ते वा तदविद्यमानवद् भवति, न तु स्वकार्ये । देवदत्त पचसि इत्य् अत्र अपि हि आमन्त्रिताद्युदात्तत्वं भवत्य् एव । इह इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति इति गङ्गेशब्दः पूर्वमानन्त्रितम्, ततः परस्य यमुनेशब्दस्य अनुदात्तत्वे कर्तव्ये स्वयम् अविद्यमानवत्त्वान् निमित्तं न भवति । मेशब्दस्य निमित्तभावं न प्रतिबध्नाति ॥ न आमन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम्

pūjāyāmanantarapratiṣedhaḥ prayojanam / yāvad devadatta pacasi ity atra api pūjāyāṃ nānantaram ity eva pratiṣedho bhavati / jātvapūrvam (*8,1.47) tiy etat, devadatta jātu pacasi ity atra api bhavati / āho utāho cānantaram (*8,1.49) iti, āho devadatta pacasi, utāho devadatta pacasi ity atra api bhavati / āma ekāntaramāmantritamanantike (*8,1.55) iti, ām bho pacasi devadatta ity atra api bhavati / āmantritam iti kim ? devadattaḥ pacati / pūrvam iti kim ? devadatta ity etasya āmantritādyudāttatve kartavye na avidyamānavad bhavati / pūrvatvam ca parāpekṣam bhavati iti parasya+eva kārye svanimitte 'nyanimitte vā tadavidyamānavad bhavati, na tu svakārye / devadatta pacasi ity atra api hi āmantritādyudāttatvaṃ bhavaty eva / iha imaṃ me gaṅge yamune sarasvati iti gaṅgeśabdaḥ pūrvamānantritam, tataḥ parasya yamuneśabdasya anudāttatve kartavye svayam avidyamānavattvān nimittaṃ na bhavati / meśabdasya nimittabhāvaṃ na pratibadhnāti // na āmantrite samānādhikaraṇe sāmānyavacanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्यमानवत्त्वस्य प्रतिषेधः आमन्त्रितान्ते समानाधिकरने परतः पूर्वम् आमन्त्रितान्तं सामान्यवचनम् न अविद्यमानवद् भवति । किं तर्हि ? विद्यमानवदेव । अग्ने गृहपते । माणवक जटिलकाध्यापक । पूर्वस्य विद्यमानवत्त्वात् परमनुदात्तम् एव भवति । आमन्त्रिते इति किम् ? देवदत्त पचसि । समानाधिकरने इति किम् ? देवदत्त पण्डित यज्ञदत्त । अत्र यज्ञदत्तविशेषनम् पण्डितशब्दः, न पूर्वेण समानाधिकरनः । सामान्यवचनम् इति किम् ? पर्यायेषु मा भूत्, अध्न्ये, देवि, सरस्वति, ईडे, काव्ये, विहव्ये । पर्यायशब्दा एते । एवं हि उक्तम्, एता ते अघ्न्ये नामानि इति ॥ विभाषितं विशेषवचने बहुवचनम्

avidyamānavattvasya pratiṣedhaḥ āmantritānte samānādhikarane parataḥ pūrvam āmantritāntaṃ sāmānyavacanam na avidyamānavad bhavati / kiṃ tarhi ? vidyamānavadeva / agne gṛhapate / māṇavaka jaṭilakādhyāpaka / pūrvasya vidyamānavattvāt paramanudāttam eva bhavati / āmantrite iti kim ? devadatta pacasi / samānādhikarane iti kim ? devadatta paṇḍita yajñadatta / atra yajñadattaviśeṣanam paṇḍitaśabdaḥ, na pūrveṇa samānādhikaranaḥ / sāmānyavacanam iti kim ? paryāyeṣu mā bhūt, adhnye, devi, sarasvati, īḍe, kāvye, vihavye / paryāyaśabdā ete / evaṃ hi uktam, etā te aghnye nāmāni iti // vibhāṣitaṃ viśeṣavacane bahuvacanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.