तस्मात् सकर्मकाकर्मकयोर् अविशेषात् आसनेन भावयेत् इत्य् अपि प्रयोगसिद्धिः । कस् तर्हि सकर्मकाकर्मकयोर् भेदः । उच्यते । साक्षाद् अव्यभिचारेण धात्वर्थो यत्र कर्मभाक् । सकर्मकः स धातुः स्यात् पारंपर्ये त्व् अकर्मकः ॥ ४३ ॥ प्। ९१ आसनशयनादीनां हि न नियमेनानन्तर्येण वा इदम् तत् इति वा कर्म निरूप्यते, तेनाकर्मका अभिधीयन्ते । पचिगम्यादीनां तु विक्लिद्यत्तत्संयुज्यमानसाक्षात्संबन्धिकर्माव्यभिचारात् सकर्मकत्वम् । न तु भावनाविशेषणत्वे कश्चिद् विशेषः । सेयं भावनांशद्वयपरिपूर्णा सती सर्वकरणानाम् उपायाननुगृहीतानां करणत्वानुपपत्तेः कथं भावयेत् इतीतिकर्तव्यताम् अपेक्षते । सा च प्रत्यक्षादीनाम् अनुग्राहकदर्शनशक्त्यभावाद् अत्यन्तशास्त्रगम्येति यथासन्निकर्षं तदसंभवाच् च यथा कथंचिद् उपस्थाप्यमाना शास्त्रानुसारेण श्रुत्याद्युपदेशेन चोदनासामान्याद्यतिदेशेन वात्यन्तादृष्टोपकारद्वारेणान्यथानुपपत्त्या कल्प्यते । ततः परिपूर्णत्वाद् अनुष्ठातुं योग्येति विधीयते । तद्विधानाच् चार्थापत्त्या यागादिविधानम्---इत्य् उपपन्नं भावार्थसूत्रम् । प्। ९२ भवन्ति केचित् कर्मशब्दाः---यागः यजनम् इज्या इत्य् उदाहर्तव्ये तत्सामानाधिकरण्यसिद्धश्येनैकत्रिकाद्युदाहरणं यागादिकरणत्वचोदनोत्तरकालभाविकर्मशब्दत्वेन पारतन्त्र्यात् सुज्ञानम् । स्वतन्त्राणां कथंचिद् अपि भावार्थत्वाशङ्कासंभवात् । यागादयो हि स्वातन्त्र्येणापि कदाचिद् अनुमानाद् भावार्थाशङ्काविषयाः स्युर् इति । केचिद् भावार्था न कर्मशब्दाः---यथा भावयेत् कुर्यात् इति चोदाहरणम् । भूत्यादयस् तु प्रयोज्यव्यापारवचनत्वान् नैव यथावर्णितभावार्था इत्य् अनुदाहरणम् । तत्र यथा कथंचिण् णिजन्तव्युत्पत्त्या भावशब्द एको नीयेत, नेतरौ । ताव् अपि तु प्रयोज्यव्यापारांशेन कथंचिद् भावार्थाव् इत्य् उदाहृतौ । अथ वा द्वितीयसूत्रार्थव्याख्यानेन भावनाप्रयोजनत्वम् अंशवाचित्वेनास्तीति विनापि सकलार्थाभिधानाद् भवन्ति भावार्थाः । कथं पुनर् अमी न कर्मशब्दाः, यदा धातुमात्रं कर्मशब्दत्वेनोक्तम् । निर्विशेषस्य सामान्यस्यानुष्ठातुम् अशक्यत्वाद् अकर्मशब्दत्वम् । अतो विशेषवाचिनाम् एव धातूनां कर्मशब्दत्वाश्रयणाद् अचोद्यम् एतत् । प्। ९३ यदि हि श्येनचित्रादर्शपौर्णमासशब्दाः फलैः संबध्येरन्, ततो यागस्य करणत्वाभावात् तत्सामानाधिकरण्यनिमित्तनामधेयत्वानुपपत्तेः प्रसिद्ध्यादिभिर् गुणविधित्वम् एव स्यात् । अतः स्थित एतस्मिन्न् अधिकरणे इत्य् आह । कस्मात् पुनर् इदं तत्रैव न नीतम् । प्रमाणलक्षणेनासंबन्धात् । अथ नामधेयत्वं कस्माद् अत्र नानीयते । भेदलक्षणेनासंबन्धात् । तस्माद् यथान्यासम् एव स्थितयोर् अर्थात् पौर्वापर्यसिद्धिः । न चैषाम् अर्थिना इति फलपदाभिप्रायम् । विविभक्तित्वात् इति संबन्धनिमित्ताख्यातविभक्तिविगमात् । अथ वा निष्पन्नार्थाभिधायिसुब्विभक्तिविशेषयोगो विविभक्तित्वम् । तस्मान् न द्रव्यादिशब्दानां फलसंबन्ध इति । आह च साध्यसाधनसंबन्धः सर्वदा भावनाश्रयः । तेन तस्य न सिद्धिः स्याद् भावनाप्रत्ययाद् ऋते ॥ ४४ ॥ सर्वेषां भावो ऽर्थ इति चेत्
tasmāt sakarmakākarmakayor aviśeṣāt āsanena bhāvayet ity api prayogasiddhiḥ | kas tarhi sakarmakākarmakayor bhedaḥ | ucyate | sākṣād avyabhicāreṇa dhātvartho yatra karmabhāk / sakarmakaḥ sa dhātuḥ syāt pāraṃparye tv akarmakaḥ // 43 // p. 91 āsanaśayanādīnāṃ hi na niyamenānantaryeṇa vā idam tat iti vā karma nirūpyate, tenākarmakā abhidhīyante | pacigamyādīnāṃ tu viklidyattatsaṃyujyamānasākṣātsaṃbandhikarmāvyabhicārāt sakarmakatvam | na tu bhāvanāviśeṣaṇatve kaścid viśeṣaḥ | seyaṃ bhāvanāṃśadvayaparipūrṇā satī sarvakaraṇānām upāyānanugṛhītānāṃ karaṇatvānupapatteḥ kathaṃ bhāvayet itītikartavyatām apekṣate | sā ca pratyakṣādīnām anugrāhakadarśanaśaktyabhāvād atyantaśāstragamyeti yathāsannikarṣaṃ tadasaṃbhavāc ca yathā kathaṃcid upasthāpyamānā śāstrānusāreṇa śrutyādyupadeśena codanāsāmānyādyatideśena vātyantādṛṣṭopakāradvāreṇānyathānupapattyā kalpyate | tataḥ paripūrṇatvād anuṣṭhātuṃ yogyeti vidhīyate | tadvidhānāc cārthāpattyā yāgādividhānam---ity upapannaṃ bhāvārthasūtram | p. 92 bhavanti kecit karmaśabdāḥ---yāgaḥ yajanam ijyā ity udāhartavye tatsāmānādhikaraṇyasiddhaśyenaikatrikādyudāharaṇaṃ yāgādikaraṇatvacodanottarakālabhāvikarmaśabdatvena pāratantryāt sujñānam | svatantrāṇāṃ kathaṃcid api bhāvārthatvāśaṅkāsaṃbhavāt | yāgādayo hi svātantryeṇāpi kadācid anumānād bhāvārthāśaṅkāviṣayāḥ syur iti | kecid bhāvārthā na karmaśabdāḥ---yathā bhāvayet kuryāt iti codāharaṇam | bhūtyādayas tu prayojyavyāpāravacanatvān naiva yathāvarṇitabhāvārthā ity anudāharaṇam | tatra yathā kathaṃciṇ ṇijantavyutpattyā bhāvaśabda eko nīyeta, netarau | tāv api tu prayojyavyāpārāṃśena kathaṃcid bhāvārthāv ity udāhṛtau | atha vā dvitīyasūtrārthavyākhyānena bhāvanāprayojanatvam aṃśavācitvenāstīti vināpi sakalārthābhidhānād bhavanti bhāvārthāḥ | kathaṃ punar amī na karmaśabdāḥ, yadā dhātumātraṃ karmaśabdatvenoktam | nirviśeṣasya sāmānyasyānuṣṭhātum aśakyatvād akarmaśabdatvam | ato viśeṣavācinām eva dhātūnāṃ karmaśabdatvāśrayaṇād acodyam etat | p. 93 yadi hi śyenacitrādarśapaurṇamāsaśabdāḥ phalaiḥ saṃbadhyeran, tato yāgasya karaṇatvābhāvāt tatsāmānādhikaraṇyanimittanāmadheyatvānupapatteḥ prasiddhyādibhir guṇavidhitvam eva syāt | ataḥ sthita etasminn adhikaraṇe ity āha | kasmāt punar idaṃ tatraiva na nītam | pramāṇalakṣaṇenāsaṃbandhāt | atha nāmadheyatvaṃ kasmād atra nānīyate | bhedalakṣaṇenāsaṃbandhāt | tasmād yathānyāsam eva sthitayor arthāt paurvāparyasiddhiḥ | na caiṣām arthinā iti phalapadābhiprāyam | vivibhaktitvāt iti saṃbandhanimittākhyātavibhaktivigamāt | atha vā niṣpannārthābhidhāyisubvibhaktiviśeṣayogo vivibhaktitvam | tasmān na dravyādiśabdānāṃ phalasaṃbandha iti | āha ca sādhyasādhanasaṃbandhaḥ sarvadā bhāvanāśrayaḥ / tena tasya na siddhiḥ syād bhāvanāpratyayād ṛte // 44 // sarveṣāṃ bhāvo 'rtha iti cet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.