भावार्थाः कर्मशब्दास् तेभ्यः क्रिया प्रतीयेतैष ह्य् अर्थो विधीयते
bhāvārthāḥ karmaśabdās tebhyaḥ kriyā pratīyetaiṣa hy artho vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Khandadeva: Bhattadipika·2·2.1
Khandadeva: Bhattadipika 2.1
तस्मात् सकर्मकाकर्मकयोर् अविशेषात् आसनेन भावयेत् इत्य् अपि प्रयोगसिद्धिः । कस् तर्हि सकर्मकाकर्मकयोर् भेदः । उच्यते । साक्षाद् अव्यभिचारेण धात्वर्थो यत्र कर्मभाक् । सकर्मकः स धातुः स्यात् पारंपर्ये त्व् अकर्मकः ॥ ४३ ॥ प्। ९१ आसनशयनादीनां हि न नियमेनानन्तर्येण वा इदम् तत् इति वा कर्म निरूप्यते, तेनाकर्मका अभिधीयन्ते । पचिगम्यादीनां तु विक्लिद्यत्तत्संयुज्यमानसाक्षात्संबन्धिकर्माव्यभिचारात् सकर्मकत्वम् । न तु भावनाविशेषणत्वे कश्चिद् विशेषः । सेयं भावनांशद्वयपरिपूर्णा सती सर्वकरणानाम् उपायाननुगृहीतानां करणत्वानुपपत्तेः कथं भावयेत् इतीतिकर्तव्यताम् अपेक्षते । सा च प्रत्यक्षादीनाम् अनुग्राहकदर्शनशक्त्यभावाद् अत्यन्तशास्त्रगम्येति यथासन्निकर्षं तदसंभवाच् च यथा कथंचिद् उपस्थाप्यमाना शास्त्रानुसारेण श्रुत्याद्युपदेशेन चोदनासामान्याद्यतिदेशेन वात्यन्तादृष्टोपकारद्वारेणान्यथानुपपत्त्या कल्प्यते । ततः परिपूर्णत्वाद् अनुष्ठातुं योग्येति विधीयते । तद्विधानाच् चार्थापत्त्या यागादिविधानम्---इत्य् उपपन्नं भावार्थसूत्रम् । प्। ९२ भवन्ति केचित् कर्मशब्दाः---यागः यजनम् इज्या इत्य् उदाहर्तव्ये तत्सामानाधिकरण्यसिद्धश्येनैकत्रिकाद्युदाहरणं यागादिकरणत्वचोदनोत्तरकालभाविकर्मशब्दत्वेन पारतन्त्र्यात् सुज्ञानम् । स्वतन्त्राणां कथंचिद् अपि भावार्थत्वाशङ्कासंभवात् । यागादयो हि स्वातन्त्र्येणापि कदाचिद् अनुमानाद् भावार्थाशङ्काविषयाः स्युर् इति । केचिद् भावार्था न कर्मशब्दाः---यथा भावयेत् कुर्यात् इति चोदाहरणम् । भूत्यादयस् तु प्रयोज्यव्यापारवचनत्वान् नैव यथावर्णितभावार्था इत्य् अनुदाहरणम् । तत्र यथा कथंचिण् णिजन्तव्युत्पत्त्या भावशब्द एको नीयेत, नेतरौ । ताव् अपि तु प्रयोज्यव्यापारांशेन कथंचिद् भावार्थाव् इत्य् उदाहृतौ । अथ वा द्वितीयसूत्रार्थव्याख्यानेन भावनाप्रयोजनत्वम् अंशवाचित्वेनास्तीति विनापि सकलार्थाभिधानाद् भवन्ति भावार्थाः । कथं पुनर् अमी न कर्मशब्दाः, यदा धातुमात्रं कर्मशब्दत्वेनोक्तम् । निर्विशेषस्य सामान्यस्यानुष्ठातुम् अशक्यत्वाद् अकर्मशब्दत्वम् । अतो विशेषवाचिनाम् एव धातूनां कर्मशब्दत्वाश्रयणाद् अचोद्यम् एतत् । प्। ९३ यदि हि श्येनचित्रादर्शपौर्णमासशब्दाः फलैः संबध्येरन्, ततो यागस्य करणत्वाभावात् तत्सामानाधिकरण्यनिमित्तनामधेयत्वानुपपत्तेः प्रसिद्ध्यादिभिर् गुणविधित्वम् एव स्यात् । अतः स्थित एतस्मिन्न् अधिकरणे इत्य् आह । कस्मात् पुनर् इदं तत्रैव न नीतम् । प्रमाणलक्षणेनासंबन्धात् । अथ नामधेयत्वं कस्माद् अत्र नानीयते । भेदलक्षणेनासंबन्धात् । तस्माद् यथान्यासम् एव स्थितयोर् अर्थात् पौर्वापर्यसिद्धिः । न चैषाम् अर्थिना इति फलपदाभिप्रायम् । विविभक्तित्वात् इति संबन्धनिमित्ताख्यातविभक्तिविगमात् । अथ वा निष्पन्नार्थाभिधायिसुब्विभक्तिविशेषयोगो विविभक्तित्वम् । तस्मान् न द्रव्यादिशब्दानां फलसंबन्ध इति । आह च साध्यसाधनसंबन्धः सर्वदा भावनाश्रयः । तेन तस्य न सिद्धिः स्याद् भावनाप्रत्ययाद् ऋते ॥ ४४ ॥ सर्वेषां भावो ऽर्थ इति चेत्
tasmāt sakarmakākarmakayor aviśeṣāt āsanena bhāvayet ity api prayogasiddhiḥ | kas tarhi sakarmakākarmakayor bhedaḥ | ucyate | sākṣād avyabhicāreṇa dhātvartho yatra karmabhāk / sakarmakaḥ sa dhātuḥ syāt pāraṃparye tv akarmakaḥ // 43 // p. 91 āsanaśayanādīnāṃ hi na niyamenānantaryeṇa vā idam tat iti vā karma nirūpyate, tenākarmakā abhidhīyante | pacigamyādīnāṃ tu viklidyattatsaṃyujyamānasākṣātsaṃbandhikarmāvyabhicārāt sakarmakatvam | na tu bhāvanāviśeṣaṇatve kaścid viśeṣaḥ | seyaṃ bhāvanāṃśadvayaparipūrṇā satī sarvakaraṇānām upāyānanugṛhītānāṃ karaṇatvānupapatteḥ kathaṃ bhāvayet itītikartavyatām apekṣate | sā ca pratyakṣādīnām anugrāhakadarśanaśaktyabhāvād atyantaśāstragamyeti yathāsannikarṣaṃ tadasaṃbhavāc ca yathā kathaṃcid upasthāpyamānā śāstrānusāreṇa śrutyādyupadeśena codanāsāmānyādyatideśena vātyantādṛṣṭopakāradvāreṇānyathānupapattyā kalpyate | tataḥ paripūrṇatvād anuṣṭhātuṃ yogyeti vidhīyate | tadvidhānāc cārthāpattyā yāgādividhānam---ity upapannaṃ bhāvārthasūtram | p. 92 bhavanti kecit karmaśabdāḥ---yāgaḥ yajanam ijyā ity udāhartavye tatsāmānādhikaraṇyasiddhaśyenaikatrikādyudāharaṇaṃ yāgādikaraṇatvacodanottarakālabhāvikarmaśabdatvena pāratantryāt sujñānam | svatantrāṇāṃ kathaṃcid api bhāvārthatvāśaṅkāsaṃbhavāt | yāgādayo hi svātantryeṇāpi kadācid anumānād bhāvārthāśaṅkāviṣayāḥ syur iti | kecid bhāvārthā na karmaśabdāḥ---yathā bhāvayet kuryāt iti codāharaṇam | bhūtyādayas tu prayojyavyāpāravacanatvān naiva yathāvarṇitabhāvārthā ity anudāharaṇam | tatra yathā kathaṃciṇ ṇijantavyutpattyā bhāvaśabda eko nīyeta, netarau | tāv api tu prayojyavyāpārāṃśena kathaṃcid bhāvārthāv ity udāhṛtau | atha vā dvitīyasūtrārthavyākhyānena bhāvanāprayojanatvam aṃśavācitvenāstīti vināpi sakalārthābhidhānād bhavanti bhāvārthāḥ | kathaṃ punar amī na karmaśabdāḥ, yadā dhātumātraṃ karmaśabdatvenoktam | nirviśeṣasya sāmānyasyānuṣṭhātum aśakyatvād akarmaśabdatvam | ato viśeṣavācinām eva dhātūnāṃ karmaśabdatvāśrayaṇād acodyam etat | p. 93 yadi hi śyenacitrādarśapaurṇamāsaśabdāḥ phalaiḥ saṃbadhyeran, tato yāgasya karaṇatvābhāvāt tatsāmānādhikaraṇyanimittanāmadheyatvānupapatteḥ prasiddhyādibhir guṇavidhitvam eva syāt | ataḥ sthita etasminn adhikaraṇe ity āha | kasmāt punar idaṃ tatraiva na nītam | pramāṇalakṣaṇenāsaṃbandhāt | atha nāmadheyatvaṃ kasmād atra nānīyate | bhedalakṣaṇenāsaṃbandhāt | tasmād yathānyāsam eva sthitayor arthāt paurvāparyasiddhiḥ | na caiṣām arthinā iti phalapadābhiprāyam | vivibhaktitvāt iti saṃbandhanimittākhyātavibhaktivigamāt | atha vā niṣpannārthābhidhāyisubvibhaktiviśeṣayogo vivibhaktitvam | tasmān na dravyādiśabdānāṃ phalasaṃbandha iti | āha ca sādhyasādhanasaṃbandhaḥ sarvadā bhāvanāśrayaḥ / tena tasya na siddhiḥ syād bhāvanāpratyayād ṛte // 44 // sarveṣāṃ bhāvo 'rtha iti cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तावत् प्रत्ययस्येष्टम् अपूर्वप्रतिपादनम् । न च धातोः स्वतस् तत् स्यान् नाम्नो वा परतः समम् ॥ ४५ ॥ यदि भावनावचनस्यैवापूर्वप्रतिपादकत्वम् इष्यते धातोर् वा प्रत्ययनिरपेक्षस्य, ततो नामपक्षो दुर्बलः स्यात्, इह तु यथैव धातोः प्रत्ययसंबन्धानुगृहीतस्य भावना- प्। ९४ नुरञ्जननिमित्तं करणवाचित्वं भवति, एवं नामपदस्यापीत्य् अविशेषः । येषाम् उत्पत्तौ स्वे प्रयोगे रूपोपलब्धिस् तानि नामानि तस्मात् तेभ्यः पराकांक्षा भूतत्वात् स्वे प्रयोगे
na tāvat pratyayasyeṣṭam apūrvapratipādanam / na ca dhātoḥ svatas tat syān nāmno vā parataḥ samam // 45 // yadi bhāvanāvacanasyaivāpūrvapratipādakatvam iṣyate dhātor vā pratyayanirapekṣasya, tato nāmapakṣo durbalaḥ syāt, iha tu yathaiva dhātoḥ pratyayasaṃbandhānugṛhītasya bhāvanā- p. 94 nurañjananimittaṃ karaṇavācitvaṃ bhavati, evaṃ nāmapadasyāpīty aviśeṣaḥ | yeṣām utpattau sve prayoge rūpopalabdhis tāni nāmāni tasmāt tebhyaḥ parākāṃkṣā bhūtatvāt sve prayoge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् उक्तम् यदैकस्माद् अपूर्वं तदेतरत् तदर्थं भविष्यति इति तद्गतं तावद् वस्तुधर्मेण विशेषं दर्शयति । कथम् । बह्वदृष्टप्रसङ्गाद् धि धर्मो नेष्टः पदे पदे । नाम्नः फलेन संबन्धे परिहारो न तस्य च ॥ ४६ ॥ एकस्माद् अदृष्टे कल्पिते यदीतरद् दृष्टार्थत्वेन तादर्थ्यं भजते ततो लाघवं लभ्यते । अथ तु तादर्थ्यसिद्धये ततो ऽपि पुनर् अदृष्टं कल्प्यत एव ततो वरं फलेनैव सर्वाणि संबद्धानि । न च संबन्धवैरूप्यक्लेशाश्रयणम् । नाम्नश् च फलसंबन्धे ऽवश्यं धात्वर्थस् तदनुग्रहार्थो ऽभ्युपगन्तव्यः । स च स्वयं निष्पाद्यः सिद्धरूपस्य नामार्थस्य न शक्नोति दृष्टेनोपकर्तुम् । न हि नामार्थस् तम् अपेक्षते । शब्दप्रयोगवेलायाम् एव निष्पन्नतया गम्यमानत्वात्, अपेक्षणीयस्य वा सिद्धत्वेनायोग्यत्वात् । प्रयुज्यते ऽस्मिन् इति चाभिधेय एव प्रयोगः । तदाधारैव हि निष्पन्नरूपोपलब्धिः । अनुत्पन्नत्वे क्रियारूपस्य वक्तव्ये विनाशित्वप्रदर्शनं निष्पन्नस्यापि प्। ९५ क्षणिकत्वेन पुनः पुनर् निष्पत्त्यपेक्षोपपत्तेः । तेभ्यः पराकाङ्क्षा अन्याकाङ्क्षा निष्पाद्यत्वेन वा प्रधानाकाङ्क्षा न विद्यत इत्य् अध्याहारः । अथ वा तेभ्यः परा दूरे आकाङ्क्षेत्य् अर्थः । कुतः । भूतत्वात् इति स्वरूपकथनार्थम् उपन्यस्तं निष्पन्नत्वाद् एवेति पुनर् अन्ते तद् एव हेतुत्वेनोपदिष्टं सूत्रकारेण । येषां तूत्पत्ताव् अर्थे स्वे प्रयोगो न विद्यते तान्य् आख्यातानि तस्मात् तेभ्यः प्रतीयेताश्रितत्वात् प्रयोगस्य
yad uktam yadaikasmād apūrvaṃ tadetarat tadarthaṃ bhaviṣyati iti tadgataṃ tāvad vastudharmeṇa viśeṣaṃ darśayati | katham | bahvadṛṣṭaprasaṅgād dhi dharmo neṣṭaḥ pade pade / nāmnaḥ phalena saṃbandhe parihāro na tasya ca // 46 // ekasmād adṛṣṭe kalpite yadītarad dṛṣṭārthatvena tādarthyaṃ bhajate tato lāghavaṃ labhyate | atha tu tādarthyasiddhaye tato 'pi punar adṛṣṭaṃ kalpyata eva tato varaṃ phalenaiva sarvāṇi saṃbaddhāni | na ca saṃbandhavairūpyakleśāśrayaṇam | nāmnaś ca phalasaṃbandhe 'vaśyaṃ dhātvarthas tadanugrahārtho 'bhyupagantavyaḥ | sa ca svayaṃ niṣpādyaḥ siddharūpasya nāmārthasya na śaknoti dṛṣṭenopakartum | na hi nāmārthas tam apekṣate | śabdaprayogavelāyām eva niṣpannatayā gamyamānatvāt, apekṣaṇīyasya vā siddhatvenāyogyatvāt | prayujyate 'smin iti cābhidheya eva prayogaḥ | tadādhāraiva hi niṣpannarūpopalabdhiḥ | anutpannatve kriyārūpasya vaktavye vināśitvapradarśanaṃ niṣpannasyāpi p. 95 kṣaṇikatvena punaḥ punar niṣpattyapekṣopapatteḥ | tebhyaḥ parākāṅkṣā anyākāṅkṣā niṣpādyatvena vā pradhānākāṅkṣā na vidyata ity adhyāhāraḥ | atha vā tebhyaḥ parā dūre ākāṅkṣety arthaḥ | kutaḥ | bhūtatvāt iti svarūpakathanārtham upanyastaṃ niṣpannatvād eveti punar ante tad eva hetutvenopadiṣṭaṃ sūtrakāreṇa | yeṣāṃ tūtpattāv arthe sve prayogo na vidyate tāny ākhyātāni tasmāt tebhyaḥ pratīyetāśritatvāt prayogasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यदेवतयोः स्वजन्यकरणेन फले जन्यमाने अनुग्राहकाङ्क्षायाः करणसंपादनरूपव्यापारद्वारा भावनायामन्वयः । अतएव ----------- व्यापारानाविष्टस्य द्रव्यदेवतादेरितिकर्तव्यतात्वेनाग्रहणे ऽपि व्यापारसंबन्धोत्तरं प्रकरणेनेतिकर्तव्यतया ग्रहणं प्रकरणाधिकरणे वक्ष्यते ॥ प्रयाजादीनामपि तदाकाङ्क्षयैव ग्रहणमिति नानुपपत्तिः ॥ पार्थसारथिमतेतु व्यापारसामान्ये द्रव्यदेवतादेः विशेषत्वायोगान्नेतिकर्तव्यताकाङ्क्ष्या ग्रहणम्, किन्तु व्यापारविषयीकृतस्य अर्थाक्षिप्तोत्पत्तिसंपादनद्वाराङ्गत्वमेव श्रुत्यादिनेति न प्रकरणग्राह्यत्वम् । प्रयाजादीनां तु तथाग्रहणम्, नत्वनुग्राहकत्वेनेति प्रागेव सूचितमिति भावः ॥ इति द्वितीयं भावार्थाधिकरणम् ॥ -------------- <ब्१> (३ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।१ अधि।३) चोदना पुनर् आरम्भः
dravyadevatayoḥ svajanyakaraṇena phale janyamāne anugrāhakāṅkṣāyāḥ karaṇasaṃpādanarūpavyāpāradvārā bhāvanāyāmanvayaḥ / ataeva ----------- vyāpārānāviṣṭasya dravyadevatāderitikartavyatātvenāgrahaṇe 'pi vyāpārasaṃbandhottaraṃ prakaraṇenetikartavyatayā grahaṇaṃ prakaraṇādhikaraṇe vakṣyate // prayājādīnāmapi tadākāṅkṣayaiva grahaṇamiti nānupapattiḥ // pārthasārathimatetu vyāpārasāmānye dravyadevatādeḥ viśeṣatvāyogānnetikartavyatākāṅkṣyā grahaṇam, kintu vyāpāraviṣayīkṛtasya arthākṣiptotpattisaṃpādanadvārāṅgatvameva śrutyādineti na prakaraṇagrāhyatvam / prayājādīnāṃ tu tathāgrahaṇam, natvanugrāhakatveneti prāgeva sūcitamiti bhāvaḥ // iti dvitīyaṃ bhāvārthādhikaraṇam // -------------- <B1> (3 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.1 adhi.3) codanā punar ārambhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तानि द्वैधं गुणप्रधानभूतानि
tāni dvaidhaṃ guṇapradhānabhūtāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यैर् द्रव्यं न चिकीर्ष्यते तानि प्रधानभूतानि द्रव्यस्य गुणभूतत्वात्
yair dravyaṃ na cikīrṣyate tāni pradhānabhūtāni dravyasya guṇabhūtatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यैस् तु द्रव्यं चिकीर्ष्यते गुणस् तत्र प्रतीयेत तस्य द्रव्यप्रधानत्वात्
yais tu dravyaṃ cikīrṣyate guṇas tatra pratīyeta tasya dravyapradhānatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्ममात्रे तु कर्म स्याद् अनिर्वृत्तेः प्रयाजवत्
dharmamātre tu karma syād anirvṛtteḥ prayājavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्यश्रुतित्वाद् वेतरैः सधर्मः स्यात्
tulyaśrutitvād vetaraiḥ sadharmaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्योपदेश इति चेत्
dravyopadeśa iti cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तदर्थत्वाल् लोकवत् तस्य च शेषभूतत्वात्
na tadarthatvāl lokavat tasya ca śeṣabhūtatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तुतशस्त्रयोस् तु संस्कारो याज्यावद् देवताभिधानत्वात्
stutaśastrayos tu saṃskāro yājyāvad devatābhidhānatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थेन त्व् अपकृष्येत देवतानाम् अचोदनार्थस्य गुणभूतत्वात्
arthena tv apakṛṣyeta devatānām acodanārthasya guṇabhūtatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वशावद् वा गुणार्थं स्यात्
vaśāvad vā guṇārthaṃ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न श्रुतिसमवायित्वात्
na śrutisamavāyitvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यपदेशभेदाच् च
vyapadeśabhedāc ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणश् चानर्थकः स्यात्
guṇaś cānarthakaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा याज्यापुरोरुचोः
tathā yājyāpurorucoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वशायाम् अर्थसमवायात्
vaśāyām arthasamavāyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रेति वार्थवत्त्वात् स्यात्
yatreti vārthavattvāt syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न त्वाम्नातेषु
na tvāmnāteṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यते
dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि वा श्रुतिसंयोगात् प्रकरणे स्तौतिशंसती क्रियोत्पात्तिं विदध्याताम्
api vā śrutisaṃyogāt prakaraṇe stautiśaṃsatī kriyotpāttiṃ vidadhyātām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दपृथक्त्वाच् च
śabdapṛthaktvāc ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्थकं च तद्वचनम्
anarthakaṃ ca tadvacanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यश् चार्थः प्रतीयते
anyaś cārthaḥ pratīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिधानं च कर्मवत्
abhidhānaṃ ca karmavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलनिर्वृत्तिश् च
phalanirvṛttiś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधिमन्त्रयोर् ऐकार्थ्यम् ऐकशब्द्यात्
vidhimantrayor aikārthyam aikaśabdyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि वा प्रयोगसामर्थ्यान् मन्त्रो ऽभिधानवाची स्यात्
api vā prayogasāmarthyān mantro 'bhidhānavācī syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्चोदकेषु मन्त्राख्या
taccodakeṣu mantrākhyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेषे ब्राह्मणशब्दः
śeṣe brāhmaṇaśabdaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनाम्नातेष्व् अमन्त्रत्वमाम्नातेषु हि विभागः
anāmnāteṣv amantratvamāmnāteṣu hi vibhāgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् ऋग्यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था
teṣām ṛgyatrārthavaśena pādavyavasthā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतएव ----- वार्तिके ------- सर्वनामस्थाने प्रयुज्यमानपदानाममन्त्रत्वमाशङ्क्य तथानामेति केचिदित्यनेनेष्टापत्तिं कुर्वतां मतमप्युक्तम् । अतश्च नैषामिति ऊहितपदघटितसमस्तमन्त्रभ्रेषे मन्त्रभ्रेषप्रायश्चित्तस्य पक्षद्वये साम्ये ऽपि ऊहितपदमात्रभ्रेषे मन्त्रपदभ्रेषनिमित्तं प्रायश्चित्तं पूर्वपक्षे । सिद्धान्तेतु तस्य मन्त्रान्तर्गतत्वे ऽपि मन्त्रपदत्वाभावान्न तत्, अपितु ज्ञाताज्ञाताङ्गभ्रेषनिमित्तं प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ इति दशममूहामन्त्रताधिकरणम् ॥ ------------------ <ब्१> (११ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।१ अधि।११) तेषाम् ॥ मन्त्रत्वादौ व्यापकधर्मे निरूपिते तत्प्रसङ्गादेव तदवान्तरधर्मो ऋक्त्वादिः, "ऋचः सामानि यजूंषी"ति वेदप्रयुक्तऋगादिपदार्थपरिज्ञानार्थं निरूप्यते । पादव्यवस्थावन्मन्त्रत्वं ऋक्त्वम् ॥ ११ ॥ इति एकादशं ऋग्लक्षणाधिकरणम् ॥ <ब्२> (प्रायपाठार्थवृत्तवशादिकृतपादव्यवस्थावन्मन्त्रत्वं, ऋक्त्वमिति, ऋग्लक्षणनिरूपणम्) यद्यपि अर्थवशेनेति हेतूपादानसहितं लक्षणमुक्तम्, तथापि तत्प्रवेशमन्तरेणापि निर्देषतया लक्षणोपपत्तिमभिप्रेत्य ऋग्लक्षणमाह ----------- पादव्यवस्थावदिति ॥ सूत्रगततच्छब्दपरामृष्टमन्त्रत्वोक्त्या श्लोकादावतिव्याप्तिनिरासः सूचितः । साच पादव्यवस्था "अग्निमीले पुरोहितमि"त्यत्र ऋगर्थापर्यवसाने ऽप्यवान्तरवाक्यार्थमादायार्थवशाद्भवति । एवमपरयोरपि पादयोरीले इत्याख्यातपदानुषङ्गेणार्थवत्त्वमिति सूत्रे उपात्तमप्यर्थवशेनेति पदं हेत्वन्तराणां वृत्तादीनामप्युपलक्षणम् । तदुक्तं प्रातिशाख्ये -------- "प्रायोर्ऽथो वृत्तमित्येते पादज्ञानस्य हेतवः" इति । अस्यार्थस्तद्भाष्ये प्रायः प्रायपाठः, वृत्तं तु "वर्षिष्ठाणिष्ठयोरेषां लघूपोत्तममक्षरम् । गुरुस्त्वितरयो ऋक्षु तद्वृत्तं छन्दसां विदुः" इति प्रातिशाख्ये उक्तम् । एषां पदानां वर्षिष्ठाणिष्ठयोर्द्वादशाष्टाक्षरपादयोरुपोत्तममक्षरं लघु भवति । यथा "प्रदेवमच्छा मधुमन्त इन्दवः" इति द्वादशाक्षरे पादे दकार उपोत्तमो लघुर्भवति तदन्त्याक्षरान्तः पादो ज्ञातव्यः । यथा "अग्निमील" इत्यत्र हिकार उपोत्तमो लघुर्भवति तदन्त्याक्षरान्तः पादो भवति । इतरयोः दशैकादशाक्षरयोस्तु उपोत्तमं गुरुर्भवति तदन्त्याक्षर एव पादः । यथा "श्रुधी हवं विपिपानस्याद्रे" रिति दशाक्षरे पादे स्या इति गुरुर्भवति । यथावा "पिबा सोममभियमुग्रतर्द" इत्येकादशाक्षरे पादेर् द इति संयुक्ताक्षरे विद्यमाने पूर्वस्य गुरुत्वात् तकारो गुरुर्भवति । तदन्त्याक्षरान्तौ तौ पादौ ज्ञेयावित्यर्थः । प्रायपाठोदाहरणं तु "गोर्नपर्वविरदातिरश्चे"ति त्रैष्टुभे पादे एकादशाक्षरत्वमपेक्षितम् । वर्ततेतु दशाक्षरत्वं तत्र त्रैष्टुभे अस्मिन् सूक्ते पूर्वोत्तरपदानां एकादशाक्षरत्वमस्ति । तत्प्रायपाठ एव हेतुः । अर्थोदाहरणं तु उक्तमेव । अन्यदपि घृणानो ऽद्भिर्देवतानित्यन्तः पादोर्ऽथवशात् । "तमुस्त्रामिन्द्रं न रेजमानमि"ति त्रैष्टुभे पादे एकेनाक्षरेण न्यूने ऽप्यल्पवैषम्येण तत्रैव नमित्यत्र पादान्तत्वम् । "एवादेवांइन्द्रो विव्ये नॄन्प्रश्च्यौत्नेन मघवा सत्यराधाः । विश्वेत्ताते हरिवः शचीवोभितुरासः स्वयशो गृणन्ती" त्यस्यामृचि उत्तरार्धर्चे दशाक्षरौ द्वौ पादौ । पूर्वार्धर्चे तु अर्थवशेन नॄनित्यन्तं पादान्तो भवति । वृत्तवशादन्ते नॄनित्यस्योपोत्तमस्य गुरुत्वात् तत्र वृत्तापेक्षयार्ऽथस्य बलवत्त्वात् नॄनित्यन्ते पादे प्राप्ते नॄउत्तरार्धर्चगतदशाक्षरपादद्वयप्रायपाठेनार्थापेक्षयापि बलीयसा प्रेत्यन्तपादोवसीयते । तदुक्तं प्रातिशाख्ये ------ ऽतद्विशेषसन्निपातेतु पूर्वं पूर्वं परं परम्, इति प्रायोर्ऽथवृत्तानां समवाये पूर्वं पूर्वं प्रबलं उत्तरमुत्तरं दुर्बलमित्यर्थः । एतेन ----- "अग्निः पूर्वेभिरृषिभिरि" त्यत्र क्रियापदानुपादानादपर्यवसितार्थे वृत्तवशेन व्यवस्थेत्युक्तं यद्वार्तिके तदपि --------- व्याख्यातम्; यत्तु ------- न्यायसुधाकारादीनां लघुगुर्वक्षरसाम्याद्वृत्तवशेनेति वार्तिकगतवृत्तपदव्याख्यानम्, तदयुक्तम्, वार्तिकगतवृत्तपदस्य पूर्वदर्शितप्रातिशाख्योक्तवृत्तार्थत्वेनाप्युपपत्तेः । लघुगुर्वक्षरसमाख्यवृत्तपरतया व्याख्यानस्य निष्प्रमाणत्वात् । अत एव वृत्तापेक्षया बलवतार्थवशेनेड्य इत्यन्तस्य पादान्तत्वे प्राप्ते अग्निमील इत्याद्यष्टाक्षरप्रायपाठेनार्थापेक्षया बलीयसैव पादव्यवस्था युक्ता । वार्तिके वृत्तोपन्यासो नर् इड्य इत्यन्तस्य पादान्तव्यावृत्त्यर्थो ऽपि तु ऋषिभिरित्यन्तस्य पादान्तत्वं नार्थवशेन भवति केन तर्हीत्यपेक्षायां तदुपपादनमात्रार्थ एव । एवं स्थिते अग्निमील इत्यादौ वृत्तार्थाक्षरसङ्ख्यानियमछन्दोलक्षणानां पादव्यवस्थाहेतूनां समुच्चये ऽपि न क्षतिरिति ज्ञेयम् । इदञ्च मूलानपेक्षितमपि कौस्तुभदर्शितोदाहरणशोधनिकार्थं प्रसङ्गादत्रोपपादितम् ॥ ॥ इत्येकादशं ऋग्लक्षणाधिकरणम् ॥ ----------------- <ब्१> (१२ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।१ अधि।१२) गीतिषु स माख्या
ataeva ----- vārtike ------- sarvanāmasthāne prayujyamānapadānāmamantratvamāśaṅkya tathānāmeti kecidityaneneṣṭāpattiṃ kurvatāṃ matamapyuktam / ataśca naiṣāmiti ūhitapadaghaṭitasamastamantrabhreṣe mantrabhreṣaprāyaścittasya pakṣadvaye sāmye 'pi ūhitapadamātrabhreṣe mantrapadabhreṣanimittaṃ prāyaścittaṃ pūrvapakṣe / siddhāntetu tasya mantrāntargatatve 'pi mantrapadatvābhāvānna tat, apitu jñātājñātāṅgabhreṣanimittaṃ prāyaścittamityarthaḥ // iti daśamamūhāmantratādhikaraṇam // ------------------ <B1> (11 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.1 adhi.11) teṣām // mantratvādau vyāpakadharme nirūpite tatprasaṅgādeva tadavāntaradharmo ṛktvādiḥ, "ṛcaḥ sāmāni yajūṃṣī"ti vedaprayuktaṛgādipadārthaparijñānārthaṃ nirūpyate / pādavyavasthāvanmantratvaṃ ṛktvam // 11 // iti ekādaśaṃ ṛglakṣaṇādhikaraṇam // <B2> (prāyapāṭhārthavṛttavaśādikṛtapādavyavasthāvanmantratvaṃ, ṛktvamiti, ṛglakṣaṇanirūpaṇam) yadyapi arthavaśeneti hetūpādānasahitaṃ lakṣaṇamuktam, tathāpi tatpraveśamantareṇāpi nirdeṣatayā lakṣaṇopapattimabhipretya ṛglakṣaṇamāha ----------- pādavyavasthāvaditi // sūtragatatacchabdaparāmṛṣṭamantratvoktyā ślokādāvativyāptinirāsaḥ sūcitaḥ / sāca pādavyavasthā "agnimīle purohitami"tyatra ṛgarthāparyavasāne 'pyavāntaravākyārthamādāyārthavaśādbhavati / evamaparayorapi pādayorīle ityākhyātapadānuṣaṅgeṇārthavattvamiti sūtre upāttamapyarthavaśeneti padaṃ hetvantarāṇāṃ vṛttādīnāmapyupalakṣaṇam / taduktaṃ prātiśākhye -------- "prāyor'tho vṛttamityete pādajñānasya hetavaḥ" iti / asyārthastadbhāṣye prāyaḥ prāyapāṭhaḥ, vṛttaṃ tu "varṣiṣṭhāṇiṣṭhayoreṣāṃ laghūpottamamakṣaram / gurustvitarayo ṛkṣu tadvṛttaṃ chandasāṃ viduḥ" iti prātiśākhye uktam / eṣāṃ padānāṃ varṣiṣṭhāṇiṣṭhayordvādaśāṣṭākṣarapādayorupottamamakṣaraṃ laghu bhavati / yathā "pradevamacchā madhumanta indavaḥ" iti dvādaśākṣare pāde dakāra upottamo laghurbhavati tadantyākṣarāntaḥ pādo jñātavyaḥ / yathā "agnimīla" ityatra hikāra upottamo laghurbhavati tadantyākṣarāntaḥ pādo bhavati / itarayoḥ daśaikādaśākṣarayostu upottamaṃ gururbhavati tadantyākṣara eva pādaḥ / yathā "śrudhī havaṃ vipipānasyādre" riti daśākṣare pāde syā iti gururbhavati / yathāvā "pibā somamabhiyamugratarda" ityekādaśākṣare pāder da iti saṃyuktākṣare vidyamāne pūrvasya gurutvāt takāro gururbhavati / tadantyākṣarāntau tau pādau jñeyāvityarthaḥ / prāyapāṭhodāharaṇaṃ tu "gornaparvaviradātiraśce"ti traiṣṭubhe pāde ekādaśākṣaratvamapekṣitam / vartatetu daśākṣaratvaṃ tatra traiṣṭubhe asmin sūkte pūrvottarapadānāṃ ekādaśākṣaratvamasti / tatprāyapāṭha eva hetuḥ / arthodāharaṇaṃ tu uktameva / anyadapi ghṛṇāno 'dbhirdevatānityantaḥ pādor'thavaśāt / "tamustrāmindraṃ na rejamānami"ti traiṣṭubhe pāde ekenākṣareṇa nyūne 'pyalpavaiṣamyeṇa tatraiva namityatra pādāntatvam / "evādevāṃindro vivye nṝnpraścyautnena maghavā satyarādhāḥ / viśvettāte harivaḥ śacīvobhiturāsaḥ svayaśo gṛṇantī" tyasyāmṛci uttarārdharce daśākṣarau dvau pādau / pūrvārdharce tu arthavaśena nṝnityantaṃ pādānto bhavati / vṛttavaśādante nṝnityasyopottamasya gurutvāt tatra vṛttāpekṣayār'thasya balavattvāt nṝnityante pāde prāpte nṝuttarārdharcagatadaśākṣarapādadvayaprāyapāṭhenārthāpekṣayāpi balīyasā pretyantapādovasīyate / taduktaṃ prātiśākhye ------ 'tadviśeṣasannipātetu pūrvaṃ pūrvaṃ paraṃ param, iti prāyor'thavṛttānāṃ samavāye pūrvaṃ pūrvaṃ prabalaṃ uttaramuttaraṃ durbalamityarthaḥ / etena ----- "agniḥ pūrvebhirṛṣibhiri" tyatra kriyāpadānupādānādaparyavasitārthe vṛttavaśena vyavasthetyuktaṃ yadvārtike tadapi --------- vyākhyātam; yattu ------- nyāyasudhākārādīnāṃ laghugurvakṣarasāmyādvṛttavaśeneti vārtikagatavṛttapadavyākhyānam, tadayuktam, vārtikagatavṛttapadasya pūrvadarśitaprātiśākhyoktavṛttārthatvenāpyupapatteḥ / laghugurvakṣarasamākhyavṛttaparatayā vyākhyānasya niṣpramāṇatvāt / ata eva vṛttāpekṣayā balavatārthavaśeneḍya ityantasya pādāntatve prāpte agnimīla ityādyaṣṭākṣaraprāyapāṭhenārthāpekṣayā balīyasaiva pādavyavasthā yuktā / vārtike vṛttopanyāso nar iḍya ityantasya pādāntavyāvṛttyartho 'pi tu ṛṣibhirityantasya pādāntatvaṃ nārthavaśena bhavati kena tarhītyapekṣāyāṃ tadupapādanamātrārtha eva / evaṃ sthite agnimīla ityādau vṛttārthākṣarasaṅkhyāniyamachandolakṣaṇānāṃ pādavyavasthāhetūnāṃ samuccaye 'pi na kṣatiriti jñeyam / idañca mūlānapekṣitamapi kaustubhadarśitodāharaṇaśodhanikārthaṃ prasaṅgādatropapāditam // // ityekādaśaṃ ṛglakṣaṇādhikaraṇam // ----------------- <B1> (12 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.1 adhi.12) gītiṣu sa mākhyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रत्वसमानाधिकरणगीतत्वं सामत्वम् ॥ १२ ॥ इति द्वादशं सामलक्षणाधिकरणम् ॥ <ब्२> (सामलक्षणम् सामशब्दस्य गीतिपरत्वम्, साप्तमिकाधिकरणस्यैतदाकृत्यधिकरणाभ्यामपौनरुक्त्यमित्यादीनां निरूपणम्) अत्रापि सूत्रे तेषामिति पदानुवृत्त्या मन्त्रगतत्वस्य लाभेनाभियुक्तप्रसिद्धिमूलोपपत्तिकं सामलक्षणमाह ------ मन्त्रत्वेति ॥ तेन न लौकिकगीतावतिव्याप्तिः । यद्यपि गीतिविशिष्टायामृचि अभियुक्तानां प्रयोगः; तथापि "एकखण्डेन शब्देन विशिष्टो यत्र गम्यते । विशेषणस्य वाच्यत्वं तत्र सर्वत्र जायत" इति वार्तिकोक्तेन नागृहीतविशेषणन्यायेन ऋचां व्यक्तेरिव लक्षणादिनापि भानोपपत्तेर्विशेषणीभूतगीतिवाचित्वस्यैव लाघवेन सप्तमे साधनीयस्यानागतावेक्षणन्यायेन सूत्रकृतेहोपादानं कृतम् । अतएव न तेन पौनरुक्त्यम् । नह्यत्रगीतिमात्रवाचित्वसाधनस्य प्रयोजनमस्ति; गीतिविशिष्टऋग्वाचित्वेनापि ऋगादिभ्यो भेदसिद्धेः, सप्तमे तु "कवतीषु रथन्तरं गायती"त्यनेन "कयानश्चित्रे" त्यस्यामृचि विहिते रथन्तरे रथन्तरशब्दस्य ऋक्पर्यन्तवाचित्वे ऋचो ऋगधिकरणत्वासंभवात् कवतीशब्दे कार्यलक्षणापत्तिभिया गीतिमात्रवाचित्वसाधनमभीवत्यामुत्पन्नरथन्तरगीतेरतिदेशसिध्यथ्रमुपयुक्तमिति तत्रत्यस्यैव सिद्धवत्कारेणेहोक्तत्वात् साप्तमिकाधिकरणस्याप्याकृत्याधिकरणप्रयोजनकथनार्थत्वात् नाकृत्यधिकरणेन पौनरुक्त्यमपीति ध्येयम् ॥ यद्यपि रथन्तरादिशब्दानां गीतवाचित्वं साधितम् न सामशब्दस्य; तथापि विशेषवाचकपदानां गीतिवाचित्वे साधिते तेषां रथन्तरं सामेत्यादौ सामान्यवाचिसामपदसामानाधिकरण्यं सामशब्दस्य गीतिसामान्यवाचित्वेनैव संभवतीत्यभिप्रेत्य सप्तमसिद्धत्वोक्त्यविरोधः ॥ इति द्वादशं सामलक्षणाधिकरणम् ॥ ---------------- <ब्१> (१३ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।१ अधि।१३) रोषे यजुःशब्दः ऋक्सामभिन्नमन्त्रत्वं यजुष्ट्वम्, स्तोभाक्षरेष्वपि तत्त्वान्नातिव्याप्तिः ॥ १३ ॥ इति त्रयोदशं यजुर्मन्त्रलक्षणाधिकरणम् ॥ <ब्२> (यजुर्मन्त्रलक्षणम्) मन्त्रत्वपदोपादानेन ब्राह्मणं व्यावर्तयन् यजुर्लक्षणमाह --------- ऋक्सामेति ॥ प्राचामुक्ते लक्षणे स्तोभाक्षरेष्वतिव्याप्तिं प्रसक्तामिष्टापत्त्या परिहरति ---------- स्तोभेति ॥ प्रश्लिष्टपठितत्वस्य मूलग्रन्थेषु निवेशितस्यापि व्यवर्त्याभावेन पादबन्धाभाववत्वादक्षरघटितत्वरूपस्वरूपकीर्तनमात्रार्थत्वाभि प्रायेणानुपन्यासः ॥ इति त्रयोदशं यजुर्मन्त्रलक्षणाधिकरणम् ॥ ------------------ <ब्१> (१४ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।१ अधि।१४) निगदोवाय तुर्थः स्याद्धर्म विशेषात् निगदसंज्ञकानां मन्त्राणां संज्ञाभेदादुपांशु यजुषा उच्चैर्निगदेनेति विप्रतिषिद्धधर्मभेदाच्च भेदो यजुर्भ्य इति प्रप्ते --------- "ऋचः सामानि यजूंषी"ति वेदे त्रयाणामेव मन्त्रभेदानां संकीर्तनात् "मन्त्र एव खल्वयं निगदभूतो भवति तस्माद्यजुरि"ति च लिङ्गान्निगदानां यजुष्ट्वमेव, संज्ञा तु ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेनाभेदे ऽप्युपपन्ना । निगदत्वं च यजुष्ट्वावान्तरधर्मो नतु नितरां उपांशुस्वरातिरिक्तस्वरेण गद्यमानत्वम्; "नमः प्रवक्त्रे" इत्यादिनिगदेषु उपांशुपठ्यमानेष्वव्याप्तेः । नच धर्मभेदाद्भेदः; विशेषविहितेनोच्चैष्ट्वेन सामान्यविहितस्योपांशुत्वस्यान्यपरत्वावसायात्, उपांशु यजुषेत्यस्य वेदोपक्रमानुरोधेन यजुर्वेदविहितकर्ममात्रे उपांशुत्वविधायकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेन भवन्मते ऽपि संकोचस्यावश्यकत्वाच्च । नचैवमुपक्रमवशेन यजुःपदे वेदलक्षणावन्निगदपदे ऽपि यजुर्वेदलक्षणापत्तेरेकस्मिन्कर्मणि धर्मद्वयविकल्पापत्तिः, "वायोर्यजुर्वेद" इत्युपक्रमस्य यजुः पद एव लक्षणातात्पर्यग्राहकत्वात्, अन्यथा वायोर्निगदवेद इत्यपि किं नावक्ष्यत् । अतश्चोच्चैर्निगदेनेति स्वतन्त्र एव निरर्थवादको ऽयमुच्चैष्ट्वनियमविधिर्विशेषविहितातिरिक्तनिगदोद्देशेन । तेषु हि परप्रत्यायनरूपकार्यवशेनोपांशुत्वनिवृत्तावपि मन्द्राद्यनेकस्वरप्राप्तौ उच्चैष्ट्वनियमो नानुपपन्नः । अतो निगदभ्रेषे यजुर्भ्रेषप्रायश्चित्तम्, आश्विनादौ पारिप्लवशंसनं वा ॥ १३ ॥ इति चतुर्दशं निगदयजुष्ट्वाधिकरणम् ॥ <ब्२> (पूर्वाधिकरणेनाक्षेपसङ्गतिः संज्ञाबेदान्निगदानां यजुर्भेदपूर्वपक्षश्च) शेषे यजुः शब्दाः
mantratvasamānādhikaraṇagītatvaṃ sāmatvam // 12 // iti dvādaśaṃ sāmalakṣaṇādhikaraṇam // <B2> (sāmalakṣaṇam sāmaśabdasya gītiparatvam, sāptamikādhikaraṇasyaitadākṛtyadhikaraṇābhyāmapaunaruktyamityādīnāṃ nirūpaṇam) atrāpi sūtre teṣāmiti padānuvṛttyā mantragatatvasya lābhenābhiyuktaprasiddhimūlopapattikaṃ sāmalakṣaṇamāha ------ mantratveti // tena na laukikagītāvativyāptiḥ / yadyapi gītiviśiṣṭāyāmṛci abhiyuktānāṃ prayogaḥ; tathāpi "ekakhaṇḍena śabdena viśiṣṭo yatra gamyate / viśeṣaṇasya vācyatvaṃ tatra sarvatra jāyata" iti vārtikoktena nāgṛhītaviśeṣaṇanyāyena ṛcāṃ vyakteriva lakṣaṇādināpi bhānopapatterviśeṣaṇībhūtagītivācitvasyaiva lāghavena saptame sādhanīyasyānāgatāvekṣaṇanyāyena sūtrakṛtehopādānaṃ kṛtam / ataeva na tena paunaruktyam / nahyatragītimātravācitvasādhanasya prayojanamasti; gītiviśiṣṭaṛgvācitvenāpi ṛgādibhyo bhedasiddheḥ, saptame tu "kavatīṣu rathantaraṃ gāyatī"tyanena "kayānaścitre" tyasyāmṛci vihite rathantare rathantaraśabdasya ṛkparyantavācitve ṛco ṛgadhikaraṇatvāsaṃbhavāt kavatīśabde kāryalakṣaṇāpattibhiyā gītimātravācitvasādhanamabhīvatyāmutpannarathantaragīteratideśasidhyathramupayuktamiti tatratyasyaiva siddhavatkāreṇehoktatvāt sāptamikādhikaraṇasyāpyākṛtyādhikaraṇaprayojanakathanārthatvāt nākṛtyadhikaraṇena paunaruktyamapīti dhyeyam // yadyapi rathantarādiśabdānāṃ gītavācitvaṃ sādhitam na sāmaśabdasya; tathāpi viśeṣavācakapadānāṃ gītivācitve sādhite teṣāṃ rathantaraṃ sāmetyādau sāmānyavācisāmapadasāmānādhikaraṇyaṃ sāmaśabdasya gītisāmānyavācitvenaiva saṃbhavatītyabhipretya saptamasiddhatvoktyavirodhaḥ // iti dvādaśaṃ sāmalakṣaṇādhikaraṇam // ---------------- <B1> (13 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.1 adhi.13) roṣe yajuḥśabdaḥ ṛksāmabhinnamantratvaṃ yajuṣṭvam, stobhākṣareṣvapi tattvānnātivyāptiḥ // 13 // iti trayodaśaṃ yajurmantralakṣaṇādhikaraṇam // <B2> (yajurmantralakṣaṇam) mantratvapadopādānena brāhmaṇaṃ vyāvartayan yajurlakṣaṇamāha --------- ṛksāmeti // prācāmukte lakṣaṇe stobhākṣareṣvativyāptiṃ prasaktāmiṣṭāpattyā pariharati ---------- stobheti // praśliṣṭapaṭhitatvasya mūlagrantheṣu niveśitasyāpi vyavartyābhāvena pādabandhābhāvavatvādakṣaraghaṭitatvarūpasvarūpakīrtanamātrārthatvābhi prāyeṇānupanyāsaḥ // iti trayodaśaṃ yajurmantralakṣaṇādhikaraṇam // ------------------ <B1> (14 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.1 adhi.14) nigadovāya turthaḥ syāddharma viśeṣāt nigadasaṃjñakānāṃ mantrāṇāṃ saṃjñābhedādupāṃśu yajuṣā uccairnigadeneti vipratiṣiddhadharmabhedācca bhedo yajurbhya iti prapte --------- "ṛcaḥ sāmāni yajūṃṣī"ti vede trayāṇāmeva mantrabhedānāṃ saṃkīrtanāt "mantra eva khalvayaṃ nigadabhūto bhavati tasmādyajuri"ti ca liṅgānnigadānāṃ yajuṣṭvameva, saṃjñā tu brāhmaṇaparivrājakanyāyenābhede 'pyupapannā / nigadatvaṃ ca yajuṣṭvāvāntaradharmo natu nitarāṃ upāṃśusvarātiriktasvareṇa gadyamānatvam; "namaḥ pravaktre" ityādinigadeṣu upāṃśupaṭhyamāneṣvavyāpteḥ / naca dharmabhedādbhedaḥ; viśeṣavihitenoccaiṣṭvena sāmānyavihitasyopāṃśutvasyānyaparatvāvasāyāt, upāṃśu yajuṣetyasya vedopakramānurodhena yajurvedavihitakarmamātre upāṃśutvavidhāyakatvasya vakṣyamāṇatvena bhavanmate 'pi saṃkocasyāvaśyakatvācca / nacaivamupakramavaśena yajuḥpade vedalakṣaṇāvannigadapade 'pi yajurvedalakṣaṇāpatterekasminkarmaṇi dharmadvayavikalpāpattiḥ, "vāyoryajurveda" ityupakramasya yajuḥ pada eva lakṣaṇātātparyagrāhakatvāt, anyathā vāyornigadaveda ityapi kiṃ nāvakṣyat / ataścoccairnigadeneti svatantra eva nirarthavādako 'yamuccaiṣṭvaniyamavidhirviśeṣavihitātiriktanigadoddeśena / teṣu hi parapratyāyanarūpakāryavaśenopāṃśutvanivṛttāvapi mandrādyanekasvaraprāptau uccaiṣṭvaniyamo nānupapannaḥ / ato nigadabhreṣe yajurbhreṣaprāyaścittam, āśvinādau pāriplavaśaṃsanaṃ vā // 13 // iti caturdaśaṃ nigadayajuṣṭvādhikaraṇam // <B2> (pūrvādhikaraṇenākṣepasaṅgatiḥ saṃjñābedānnigadānāṃ yajurbhedapūrvapakṣaśca) śeṣe yajuḥ śabdāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति पूर्वसूत्रेण ऋक्सामभिन्नतया यजुर्भेदकथनेन यन्मन्त्रत्रैविध्यमुक्तं तदाक्षेपेणेह पूर्वपक्षकरणादाक्षेपसङ्गतिं स्पष्टत्वादनभिधाय पूर्वपक्षमेवाह -------- निगदसंज्ञकानामिति ॥ ते च प्रायः परसंबोधनार्था "अग्नीदग्नीन्विहरे" त्यादयः, निगदो वा चतुर्थं स्याद् धर्मविशेषात्
iti pūrvasūtreṇa ṛksāmabhinnatayā yajurbhedakathanena yanmantratraividhyamuktaṃ tadākṣepeṇeha pūrvapakṣakaraṇādākṣepasaṅgatiṃ spaṣṭatvādanabhidhāya pūrvapakṣamevāha -------- nigadasaṃjñakānāmiti // te ca prāyaḥ parasaṃbodhanārthā "agnīdagnīnvihare" tyādayaḥ, nigado vā caturthaṃ syād dharmaviśeṣāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति पूर्वपक्षसूत्रे धर्मविशेषादिति पदेन उच्चैष्ट्वादिधर्मान्यत्वस्य पूर्वपक्ष हेतुतया प्राथम्योक्तेः व्यपदेशाच् च
iti pūrvapakṣasūtre dharmaviśeṣāditi padena uccaiṣṭvādidharmānyatvasya pūrvapakṣa hetutayā prāthamyokteḥ vyapadeśāc ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यजूंषि वा तद्रूपत्वात्
yajūṃṣi vā tadrūpatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वचनाद् धर्मविशेषः
vacanād dharmaviśeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थाच् च
arthāc ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणार्थो व्यपदेशः
guṇārtho vyapadeśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषाम् इति चेत्
sarveṣām iti cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ऋग्व्यपदेशात्
na ṛgvyapadeśāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थैकत्वाद् एकं वाक्यं साकाङ्क्षं चेद् विभागे स्यात्
arthaikatvād ekaṃ vākyaṃ sākāṅkṣaṃ ced vibhāge syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतएव यजुश्शब्दो रूढ एव, तस्यच वेदत्ववत् सर्वमन्त्रेषु व्यासज्यवृत्तितया कल्पने ऽपि यजुरवयवस्यैव विनियोगेन प्रकाशकत्वात्तत्पर्याप्तिरवयवे ऽपि न विरुध्यते । अतएव मन्त्र एव खल्वयं निगदभूतो भवति तस्माद्यजुरिति सुब्रह्मण्यानिगदरूपवाक्ये ऽपि यजुष्ट्वव्यवहार उपपद्यते । एतेन ---------- यजुश्शब्दस्य यागसाधनवाचित्वेन यौगिकत्वात् सूक्तवाकवत् स्वाध्यायकाले भेदानभ्युपगमे ऽपि कर्मकाले विनियोगभेदेन यजुर्भेदावगतेर्भेदेनैव प्रयोज्यतेति न्यायसुधाकृतो यौगिकत्वोक्तिः ------- परास्ता; जपादिसाधनेषु यजुष्ट्वानापत्तेश्च । एवं मन्त्रत्वमपि वाक्य एव पर्याप्तम्; मन्त्रशब्दप्रयोगात्, वेदत्वं तु एकस्मिन् वाक्ये अधीते वेदो ऽधीत इति व्यवहाराभावात् व्यासज्यवृत्त्येव । यथाच वेदैकदेशश्रवणे ऽपि शूद्रादेर्वेदश्रवणनिषेधप्रवृत्तिः तथा वेदोपक्रमाधिकरणे कौस्तुभे दर्शयिष्यते । अतो वाक्यमात्रवृत्तित्वेन यजुष्ट्वस्य तद्भेदाद्युक्तो भेद इति भावः ॥ इति पञ्चदशमर्थैकत्वाधिकरणम् ॥ ------------------- <ब्१> (१६ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।१ अधि।१६) समेषु वाक्यभेदः स्यात्
ataeva yajuśśabdo rūḍha eva, tasyaca vedatvavat sarvamantreṣu vyāsajyavṛttitayā kalpane 'pi yajuravayavasyaiva viniyogena prakāśakatvāttatparyāptiravayave 'pi na virudhyate / ataeva mantra eva khalvayaṃ nigadabhūto bhavati tasmādyajuriti subrahmaṇyānigadarūpavākye 'pi yajuṣṭvavyavahāra upapadyate / etena ---------- yajuśśabdasya yāgasādhanavācitvena yaugikatvāt sūktavākavat svādhyāyakāle bhedānabhyupagame 'pi karmakāle viniyogabhedena yajurbhedāvagaterbhedenaiva prayojyateti nyāyasudhākṛto yaugikatvoktiḥ ------- parāstā; japādisādhaneṣu yajuṣṭvānāpatteśca / evaṃ mantratvamapi vākya eva paryāptam; mantraśabdaprayogāt, vedatvaṃ tu ekasmin vākye adhīte vedo 'dhīta iti vyavahārābhāvāt vyāsajyavṛttyeva / yathāca vedaikadeśaśravaṇe 'pi śūdrādervedaśravaṇaniṣedhapravṛttiḥ tathā vedopakramādhikaraṇe kaustubhe darśayiṣyate / ato vākyamātravṛttitvena yajuṣṭvasya tadbhedādyukto bheda iti bhāvaḥ // iti pañcadaśamarthaikatvādhikaraṇam // ------------------- <B1> (16 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.1 adhi.16) sameṣu vākyabhedaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुषङ्गो वाक्यसमाप्तिः सर्वेषु तुल्ययोगित्वात्
anuṣaṅgo vākyasamāptiḥ sarveṣu tulyayogitvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवायान् नानुषज्येत
vyavāyān nānuṣajyeta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.