अतएव ----- वार्तिके ------- सर्वनामस्थाने प्रयुज्यमानपदानाममन्त्रत्वमाशङ्क्य तथानामेति केचिदित्यनेनेष्टापत्तिं कुर्वतां मतमप्युक्तम् । अतश्च नैषामिति ऊहितपदघटितसमस्तमन्त्रभ्रेषे मन्त्रभ्रेषप्रायश्चित्तस्य पक्षद्वये साम्ये ऽपि ऊहितपदमात्रभ्रेषे मन्त्रपदभ्रेषनिमित्तं प्रायश्चित्तं पूर्वपक्षे । सिद्धान्तेतु तस्य मन्त्रान्तर्गतत्वे ऽपि मन्त्रपदत्वाभावान्न तत्, अपितु ज्ञाताज्ञाताङ्गभ्रेषनिमित्तं प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ इति दशममूहामन्त्रताधिकरणम् ॥ ------------------ <ब्१> (११ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।१ अधि।११) तेषाम् ॥ मन्त्रत्वादौ व्यापकधर्मे निरूपिते तत्प्रसङ्गादेव तदवान्तरधर्मो ऋक्त्वादिः, "ऋचः सामानि यजूंषी"ति वेदप्रयुक्तऋगादिपदार्थपरिज्ञानार्थं निरूप्यते । पादव्यवस्थावन्मन्त्रत्वं ऋक्त्वम् ॥ ११ ॥ इति एकादशं ऋग्लक्षणाधिकरणम् ॥ <ब्२> (प्रायपाठार्थवृत्तवशादिकृतपादव्यवस्थावन्मन्त्रत्वं, ऋक्त्वमिति, ऋग्लक्षणनिरूपणम्) यद्यपि अर्थवशेनेति हेतूपादानसहितं लक्षणमुक्तम्, तथापि तत्प्रवेशमन्तरेणापि निर्देषतया लक्षणोपपत्तिमभिप्रेत्य ऋग्लक्षणमाह ----------- पादव्यवस्थावदिति ॥ सूत्रगततच्छब्दपरामृष्टमन्त्रत्वोक्त्या श्लोकादावतिव्याप्तिनिरासः सूचितः । साच पादव्यवस्था "अग्निमीले पुरोहितमि"त्यत्र ऋगर्थापर्यवसाने ऽप्यवान्तरवाक्यार्थमादायार्थवशाद्भवति । एवमपरयोरपि पादयोरीले इत्याख्यातपदानुषङ्गेणार्थवत्त्वमिति सूत्रे उपात्तमप्यर्थवशेनेति पदं हेत्वन्तराणां वृत्तादीनामप्युपलक्षणम् । तदुक्तं प्रातिशाख्ये -------- "प्रायोर्ऽथो वृत्तमित्येते पादज्ञानस्य हेतवः" इति । अस्यार्थस्तद्भाष्ये प्रायः प्रायपाठः, वृत्तं तु "वर्षिष्ठाणिष्ठयोरेषां लघूपोत्तममक्षरम् । गुरुस्त्वितरयो ऋक्षु तद्वृत्तं छन्दसां विदुः" इति प्रातिशाख्ये उक्तम् । एषां पदानां वर्षिष्ठाणिष्ठयोर्द्वादशाष्टाक्षरपादयोरुपोत्तममक्षरं लघु भवति । यथा "प्रदेवमच्छा मधुमन्त इन्दवः" इति द्वादशाक्षरे पादे दकार उपोत्तमो लघुर्भवति तदन्त्याक्षरान्तः पादो ज्ञातव्यः । यथा "अग्निमील" इत्यत्र हिकार उपोत्तमो लघुर्भवति तदन्त्याक्षरान्तः पादो भवति । इतरयोः दशैकादशाक्षरयोस्तु उपोत्तमं गुरुर्भवति तदन्त्याक्षर एव पादः । यथा "श्रुधी हवं विपिपानस्याद्रे" रिति दशाक्षरे पादे स्या इति गुरुर्भवति । यथावा "पिबा सोममभियमुग्रतर्द" इत्येकादशाक्षरे पादेर् द इति संयुक्ताक्षरे विद्यमाने पूर्वस्य गुरुत्वात् तकारो गुरुर्भवति । तदन्त्याक्षरान्तौ तौ पादौ ज्ञेयावित्यर्थः । प्रायपाठोदाहरणं तु "गोर्नपर्वविरदातिरश्चे"ति त्रैष्टुभे पादे एकादशाक्षरत्वमपेक्षितम् । वर्ततेतु दशाक्षरत्वं तत्र त्रैष्टुभे अस्मिन् सूक्ते पूर्वोत्तरपदानां एकादशाक्षरत्वमस्ति । तत्प्रायपाठ एव हेतुः । अर्थोदाहरणं तु उक्तमेव । अन्यदपि घृणानो ऽद्भिर्देवतानित्यन्तः पादोर्ऽथवशात् । "तमुस्त्रामिन्द्रं न रेजमानमि"ति त्रैष्टुभे पादे एकेनाक्षरेण न्यूने ऽप्यल्पवैषम्येण तत्रैव नमित्यत्र पादान्तत्वम् । "एवादेवांइन्द्रो विव्ये नॄन्प्रश्च्यौत्नेन मघवा सत्यराधाः । विश्वेत्ताते हरिवः शचीवोभितुरासः स्वयशो गृणन्ती" त्यस्यामृचि उत्तरार्धर्चे दशाक्षरौ द्वौ पादौ । पूर्वार्धर्चे तु अर्थवशेन नॄनित्यन्तं पादान्तो भवति । वृत्तवशादन्ते नॄनित्यस्योपोत्तमस्य गुरुत्वात् तत्र वृत्तापेक्षयार्ऽथस्य बलवत्त्वात् नॄनित्यन्ते पादे प्राप्ते नॄउत्तरार्धर्चगतदशाक्षरपादद्वयप्रायपाठेनार्थापेक्षयापि बलीयसा प्रेत्यन्तपादोवसीयते । तदुक्तं प्रातिशाख्ये ------ ऽतद्विशेषसन्निपातेतु पूर्वं पूर्वं परं परम्, इति प्रायोर्ऽथवृत्तानां समवाये पूर्वं पूर्वं प्रबलं उत्तरमुत्तरं दुर्बलमित्यर्थः । एतेन ----- "अग्निः पूर्वेभिरृषिभिरि" त्यत्र क्रियापदानुपादानादपर्यवसितार्थे वृत्तवशेन व्यवस्थेत्युक्तं यद्वार्तिके तदपि --------- व्याख्यातम्; यत्तु ------- न्यायसुधाकारादीनां लघुगुर्वक्षरसाम्याद्वृत्तवशेनेति वार्तिकगतवृत्तपदव्याख्यानम्, तदयुक्तम्, वार्तिकगतवृत्तपदस्य पूर्वदर्शितप्रातिशाख्योक्तवृत्तार्थत्वेनाप्युपपत्तेः । लघुगुर्वक्षरसमाख्यवृत्तपरतया व्याख्यानस्य निष्प्रमाणत्वात् । अत एव वृत्तापेक्षया बलवतार्थवशेनेड्य इत्यन्तस्य पादान्तत्वे प्राप्ते अग्निमील इत्याद्यष्टाक्षरप्रायपाठेनार्थापेक्षया बलीयसैव पादव्यवस्था युक्ता । वार्तिके वृत्तोपन्यासो नर् इड्य इत्यन्तस्य पादान्तव्यावृत्त्यर्थो ऽपि तु ऋषिभिरित्यन्तस्य पादान्तत्वं नार्थवशेन भवति केन तर्हीत्यपेक्षायां तदुपपादनमात्रार्थ एव । एवं स्थिते अग्निमील इत्यादौ वृत्तार्थाक्षरसङ्ख्यानियमछन्दोलक्षणानां पादव्यवस्थाहेतूनां समुच्चये ऽपि न क्षतिरिति ज्ञेयम् । इदञ्च मूलानपेक्षितमपि कौस्तुभदर्शितोदाहरणशोधनिकार्थं प्रसङ्गादत्रोपपादितम् ॥ ॥ इत्येकादशं ऋग्लक्षणाधिकरणम् ॥ ----------------- <ब्१> (१२ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।१ अधि।१२) गीतिषु स माख्या
ataeva ----- vārtike ------- sarvanāmasthāne prayujyamānapadānāmamantratvamāśaṅkya tathānāmeti kecidityaneneṣṭāpattiṃ kurvatāṃ matamapyuktam / ataśca naiṣāmiti ūhitapadaghaṭitasamastamantrabhreṣe mantrabhreṣaprāyaścittasya pakṣadvaye sāmye 'pi ūhitapadamātrabhreṣe mantrapadabhreṣanimittaṃ prāyaścittaṃ pūrvapakṣe / siddhāntetu tasya mantrāntargatatve 'pi mantrapadatvābhāvānna tat, apitu jñātājñātāṅgabhreṣanimittaṃ prāyaścittamityarthaḥ // iti daśamamūhāmantratādhikaraṇam // ------------------ <B1> (11 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.1 adhi.11) teṣām // mantratvādau vyāpakadharme nirūpite tatprasaṅgādeva tadavāntaradharmo ṛktvādiḥ, "ṛcaḥ sāmāni yajūṃṣī"ti vedaprayuktaṛgādipadārthaparijñānārthaṃ nirūpyate / pādavyavasthāvanmantratvaṃ ṛktvam // 11 // iti ekādaśaṃ ṛglakṣaṇādhikaraṇam // <B2> (prāyapāṭhārthavṛttavaśādikṛtapādavyavasthāvanmantratvaṃ, ṛktvamiti, ṛglakṣaṇanirūpaṇam) yadyapi arthavaśeneti hetūpādānasahitaṃ lakṣaṇamuktam, tathāpi tatpraveśamantareṇāpi nirdeṣatayā lakṣaṇopapattimabhipretya ṛglakṣaṇamāha ----------- pādavyavasthāvaditi // sūtragatatacchabdaparāmṛṣṭamantratvoktyā ślokādāvativyāptinirāsaḥ sūcitaḥ / sāca pādavyavasthā "agnimīle purohitami"tyatra ṛgarthāparyavasāne 'pyavāntaravākyārthamādāyārthavaśādbhavati / evamaparayorapi pādayorīle ityākhyātapadānuṣaṅgeṇārthavattvamiti sūtre upāttamapyarthavaśeneti padaṃ hetvantarāṇāṃ vṛttādīnāmapyupalakṣaṇam / taduktaṃ prātiśākhye -------- "prāyor'tho vṛttamityete pādajñānasya hetavaḥ" iti / asyārthastadbhāṣye prāyaḥ prāyapāṭhaḥ, vṛttaṃ tu "varṣiṣṭhāṇiṣṭhayoreṣāṃ laghūpottamamakṣaram / gurustvitarayo ṛkṣu tadvṛttaṃ chandasāṃ viduḥ" iti prātiśākhye uktam / eṣāṃ padānāṃ varṣiṣṭhāṇiṣṭhayordvādaśāṣṭākṣarapādayorupottamamakṣaraṃ laghu bhavati / yathā "pradevamacchā madhumanta indavaḥ" iti dvādaśākṣare pāde dakāra upottamo laghurbhavati tadantyākṣarāntaḥ pādo jñātavyaḥ / yathā "agnimīla" ityatra hikāra upottamo laghurbhavati tadantyākṣarāntaḥ pādo bhavati / itarayoḥ daśaikādaśākṣarayostu upottamaṃ gururbhavati tadantyākṣara eva pādaḥ / yathā "śrudhī havaṃ vipipānasyādre" riti daśākṣare pāde syā iti gururbhavati / yathāvā "pibā somamabhiyamugratarda" ityekādaśākṣare pāder da iti saṃyuktākṣare vidyamāne pūrvasya gurutvāt takāro gururbhavati / tadantyākṣarāntau tau pādau jñeyāvityarthaḥ / prāyapāṭhodāharaṇaṃ tu "gornaparvaviradātiraśce"ti traiṣṭubhe pāde ekādaśākṣaratvamapekṣitam / vartatetu daśākṣaratvaṃ tatra traiṣṭubhe asmin sūkte pūrvottarapadānāṃ ekādaśākṣaratvamasti / tatprāyapāṭha eva hetuḥ / arthodāharaṇaṃ tu uktameva / anyadapi ghṛṇāno 'dbhirdevatānityantaḥ pādor'thavaśāt / "tamustrāmindraṃ na rejamānami"ti traiṣṭubhe pāde ekenākṣareṇa nyūne 'pyalpavaiṣamyeṇa tatraiva namityatra pādāntatvam / "evādevāṃindro vivye nṝnpraścyautnena maghavā satyarādhāḥ / viśvettāte harivaḥ śacīvobhiturāsaḥ svayaśo gṛṇantī" tyasyāmṛci uttarārdharce daśākṣarau dvau pādau / pūrvārdharce tu arthavaśena nṝnityantaṃ pādānto bhavati / vṛttavaśādante nṝnityasyopottamasya gurutvāt tatra vṛttāpekṣayār'thasya balavattvāt nṝnityante pāde prāpte nṝuttarārdharcagatadaśākṣarapādadvayaprāyapāṭhenārthāpekṣayāpi balīyasā pretyantapādovasīyate / taduktaṃ prātiśākhye ------ 'tadviśeṣasannipātetu pūrvaṃ pūrvaṃ paraṃ param, iti prāyor'thavṛttānāṃ samavāye pūrvaṃ pūrvaṃ prabalaṃ uttaramuttaraṃ durbalamityarthaḥ / etena ----- "agniḥ pūrvebhirṛṣibhiri" tyatra kriyāpadānupādānādaparyavasitārthe vṛttavaśena vyavasthetyuktaṃ yadvārtike tadapi --------- vyākhyātam; yattu ------- nyāyasudhākārādīnāṃ laghugurvakṣarasāmyādvṛttavaśeneti vārtikagatavṛttapadavyākhyānam, tadayuktam, vārtikagatavṛttapadasya pūrvadarśitaprātiśākhyoktavṛttārthatvenāpyupapatteḥ / laghugurvakṣarasamākhyavṛttaparatayā vyākhyānasya niṣpramāṇatvāt / ata eva vṛttāpekṣayā balavatārthavaśeneḍya ityantasya pādāntatve prāpte agnimīla ityādyaṣṭākṣaraprāyapāṭhenārthāpekṣayā balīyasaiva pādavyavasthā yuktā / vārtike vṛttopanyāso nar iḍya ityantasya pādāntavyāvṛttyartho 'pi tu ṛṣibhirityantasya pādāntatvaṃ nārthavaśena bhavati kena tarhītyapekṣāyāṃ tadupapādanamātrārtha eva / evaṃ sthite agnimīla ityādau vṛttārthākṣarasaṅkhyāniyamachandolakṣaṇānāṃ pādavyavasthāhetūnāṃ samuccaye 'pi na kṣatiriti jñeyam / idañca mūlānapekṣitamapi kaustubhadarśitodāharaṇaśodhanikārthaṃ prasaṅgādatropapāditam // // ityekādaśaṃ ṛglakṣaṇādhikaraṇam // ----------------- <B1> (12 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.1 adhi.12) gītiṣu sa mākhyā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.