मन्त्रत्वसमानाधिकरणगीतत्वं सामत्वम् ॥ १२ ॥ इति द्वादशं सामलक्षणाधिकरणम् ॥ <ब्२> (सामलक्षणम् सामशब्दस्य गीतिपरत्वम्, साप्तमिकाधिकरणस्यैतदाकृत्यधिकरणाभ्यामपौनरुक्त्यमित्यादीनां निरूपणम्) अत्रापि सूत्रे तेषामिति पदानुवृत्त्या मन्त्रगतत्वस्य लाभेनाभियुक्तप्रसिद्धिमूलोपपत्तिकं सामलक्षणमाह ------ मन्त्रत्वेति ॥ तेन न लौकिकगीतावतिव्याप्तिः । यद्यपि गीतिविशिष्टायामृचि अभियुक्तानां प्रयोगः; तथापि "एकखण्डेन शब्देन विशिष्टो यत्र गम्यते । विशेषणस्य वाच्यत्वं तत्र सर्वत्र जायत" इति वार्तिकोक्तेन नागृहीतविशेषणन्यायेन ऋचां व्यक्तेरिव लक्षणादिनापि भानोपपत्तेर्विशेषणीभूतगीतिवाचित्वस्यैव लाघवेन सप्तमे साधनीयस्यानागतावेक्षणन्यायेन सूत्रकृतेहोपादानं कृतम् । अतएव न तेन पौनरुक्त्यम् । नह्यत्रगीतिमात्रवाचित्वसाधनस्य प्रयोजनमस्ति; गीतिविशिष्टऋग्वाचित्वेनापि ऋगादिभ्यो भेदसिद्धेः, सप्तमे तु "कवतीषु रथन्तरं गायती"त्यनेन "कयानश्चित्रे" त्यस्यामृचि विहिते रथन्तरे रथन्तरशब्दस्य ऋक्पर्यन्तवाचित्वे ऋचो ऋगधिकरणत्वासंभवात् कवतीशब्दे कार्यलक्षणापत्तिभिया गीतिमात्रवाचित्वसाधनमभीवत्यामुत्पन्नरथन्तरगीतेरतिदेशसिध्यथ्रमुपयुक्तमिति तत्रत्यस्यैव सिद्धवत्कारेणेहोक्तत्वात् साप्तमिकाधिकरणस्याप्याकृत्याधिकरणप्रयोजनकथनार्थत्वात् नाकृत्यधिकरणेन पौनरुक्त्यमपीति ध्येयम् ॥ यद्यपि रथन्तरादिशब्दानां गीतवाचित्वं साधितम् न सामशब्दस्य; तथापि विशेषवाचकपदानां गीतिवाचित्वे साधिते तेषां रथन्तरं सामेत्यादौ सामान्यवाचिसामपदसामानाधिकरण्यं सामशब्दस्य गीतिसामान्यवाचित्वेनैव संभवतीत्यभिप्रेत्य सप्तमसिद्धत्वोक्त्यविरोधः ॥ इति द्वादशं सामलक्षणाधिकरणम् ॥ ---------------- <ब्१> (१३ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।१ अधि।१३) रोषे यजुःशब्दः ऋक्सामभिन्नमन्त्रत्वं यजुष्ट्वम्, स्तोभाक्षरेष्वपि तत्त्वान्नातिव्याप्तिः ॥ १३ ॥ इति त्रयोदशं यजुर्मन्त्रलक्षणाधिकरणम् ॥ <ब्२> (यजुर्मन्त्रलक्षणम्) मन्त्रत्वपदोपादानेन ब्राह्मणं व्यावर्तयन् यजुर्लक्षणमाह --------- ऋक्सामेति ॥ प्राचामुक्ते लक्षणे स्तोभाक्षरेष्वतिव्याप्तिं प्रसक्तामिष्टापत्त्या परिहरति ---------- स्तोभेति ॥ प्रश्लिष्टपठितत्वस्य मूलग्रन्थेषु निवेशितस्यापि व्यवर्त्याभावेन पादबन्धाभाववत्वादक्षरघटितत्वरूपस्वरूपकीर्तनमात्रार्थत्वाभि प्रायेणानुपन्यासः ॥ इति त्रयोदशं यजुर्मन्त्रलक्षणाधिकरणम् ॥ ------------------ <ब्१> (१४ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।१ अधि।१४) निगदोवाय तुर्थः स्याद्धर्म विशेषात् निगदसंज्ञकानां मन्त्राणां संज्ञाभेदादुपांशु यजुषा उच्चैर्निगदेनेति विप्रतिषिद्धधर्मभेदाच्च भेदो यजुर्भ्य इति प्रप्ते --------- "ऋचः सामानि यजूंषी"ति वेदे त्रयाणामेव मन्त्रभेदानां संकीर्तनात् "मन्त्र एव खल्वयं निगदभूतो भवति तस्माद्यजुरि"ति च लिङ्गान्निगदानां यजुष्ट्वमेव, संज्ञा तु ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेनाभेदे ऽप्युपपन्ना । निगदत्वं च यजुष्ट्वावान्तरधर्मो नतु नितरां उपांशुस्वरातिरिक्तस्वरेण गद्यमानत्वम्; "नमः प्रवक्त्रे" इत्यादिनिगदेषु उपांशुपठ्यमानेष्वव्याप्तेः । नच धर्मभेदाद्भेदः; विशेषविहितेनोच्चैष्ट्वेन सामान्यविहितस्योपांशुत्वस्यान्यपरत्वावसायात्, उपांशु यजुषेत्यस्य वेदोपक्रमानुरोधेन यजुर्वेदविहितकर्ममात्रे उपांशुत्वविधायकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेन भवन्मते ऽपि संकोचस्यावश्यकत्वाच्च । नचैवमुपक्रमवशेन यजुःपदे वेदलक्षणावन्निगदपदे ऽपि यजुर्वेदलक्षणापत्तेरेकस्मिन्कर्मणि धर्मद्वयविकल्पापत्तिः, "वायोर्यजुर्वेद" इत्युपक्रमस्य यजुः पद एव लक्षणातात्पर्यग्राहकत्वात्, अन्यथा वायोर्निगदवेद इत्यपि किं नावक्ष्यत् । अतश्चोच्चैर्निगदेनेति स्वतन्त्र एव निरर्थवादको ऽयमुच्चैष्ट्वनियमविधिर्विशेषविहितातिरिक्तनिगदोद्देशेन । तेषु हि परप्रत्यायनरूपकार्यवशेनोपांशुत्वनिवृत्तावपि मन्द्राद्यनेकस्वरप्राप्तौ उच्चैष्ट्वनियमो नानुपपन्नः । अतो निगदभ्रेषे यजुर्भ्रेषप्रायश्चित्तम्, आश्विनादौ पारिप्लवशंसनं वा ॥ १३ ॥ इति चतुर्दशं निगदयजुष्ट्वाधिकरणम् ॥ <ब्२> (पूर्वाधिकरणेनाक्षेपसङ्गतिः संज्ञाबेदान्निगदानां यजुर्भेदपूर्वपक्षश्च) शेषे यजुः शब्दाः
mantratvasamānādhikaraṇagītatvaṃ sāmatvam // 12 // iti dvādaśaṃ sāmalakṣaṇādhikaraṇam // <B2> (sāmalakṣaṇam sāmaśabdasya gītiparatvam, sāptamikādhikaraṇasyaitadākṛtyadhikaraṇābhyāmapaunaruktyamityādīnāṃ nirūpaṇam) atrāpi sūtre teṣāmiti padānuvṛttyā mantragatatvasya lābhenābhiyuktaprasiddhimūlopapattikaṃ sāmalakṣaṇamāha ------ mantratveti // tena na laukikagītāvativyāptiḥ / yadyapi gītiviśiṣṭāyāmṛci abhiyuktānāṃ prayogaḥ; tathāpi "ekakhaṇḍena śabdena viśiṣṭo yatra gamyate / viśeṣaṇasya vācyatvaṃ tatra sarvatra jāyata" iti vārtikoktena nāgṛhītaviśeṣaṇanyāyena ṛcāṃ vyakteriva lakṣaṇādināpi bhānopapatterviśeṣaṇībhūtagītivācitvasyaiva lāghavena saptame sādhanīyasyānāgatāvekṣaṇanyāyena sūtrakṛtehopādānaṃ kṛtam / ataeva na tena paunaruktyam / nahyatragītimātravācitvasādhanasya prayojanamasti; gītiviśiṣṭaṛgvācitvenāpi ṛgādibhyo bhedasiddheḥ, saptame tu "kavatīṣu rathantaraṃ gāyatī"tyanena "kayānaścitre" tyasyāmṛci vihite rathantare rathantaraśabdasya ṛkparyantavācitve ṛco ṛgadhikaraṇatvāsaṃbhavāt kavatīśabde kāryalakṣaṇāpattibhiyā gītimātravācitvasādhanamabhīvatyāmutpannarathantaragīteratideśasidhyathramupayuktamiti tatratyasyaiva siddhavatkāreṇehoktatvāt sāptamikādhikaraṇasyāpyākṛtyādhikaraṇaprayojanakathanārthatvāt nākṛtyadhikaraṇena paunaruktyamapīti dhyeyam // yadyapi rathantarādiśabdānāṃ gītavācitvaṃ sādhitam na sāmaśabdasya; tathāpi viśeṣavācakapadānāṃ gītivācitve sādhite teṣāṃ rathantaraṃ sāmetyādau sāmānyavācisāmapadasāmānādhikaraṇyaṃ sāmaśabdasya gītisāmānyavācitvenaiva saṃbhavatītyabhipretya saptamasiddhatvoktyavirodhaḥ // iti dvādaśaṃ sāmalakṣaṇādhikaraṇam // ---------------- <B1> (13 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.1 adhi.13) roṣe yajuḥśabdaḥ ṛksāmabhinnamantratvaṃ yajuṣṭvam, stobhākṣareṣvapi tattvānnātivyāptiḥ // 13 // iti trayodaśaṃ yajurmantralakṣaṇādhikaraṇam // <B2> (yajurmantralakṣaṇam) mantratvapadopādānena brāhmaṇaṃ vyāvartayan yajurlakṣaṇamāha --------- ṛksāmeti // prācāmukte lakṣaṇe stobhākṣareṣvativyāptiṃ prasaktāmiṣṭāpattyā pariharati ---------- stobheti // praśliṣṭapaṭhitatvasya mūlagrantheṣu niveśitasyāpi vyavartyābhāvena pādabandhābhāvavatvādakṣaraghaṭitatvarūpasvarūpakīrtanamātrārthatvābhi prāyeṇānupanyāsaḥ // iti trayodaśaṃ yajurmantralakṣaṇādhikaraṇam // ------------------ <B1> (14 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.1 adhi.14) nigadovāya turthaḥ syāddharma viśeṣāt nigadasaṃjñakānāṃ mantrāṇāṃ saṃjñābhedādupāṃśu yajuṣā uccairnigadeneti vipratiṣiddhadharmabhedācca bhedo yajurbhya iti prapte --------- "ṛcaḥ sāmāni yajūṃṣī"ti vede trayāṇāmeva mantrabhedānāṃ saṃkīrtanāt "mantra eva khalvayaṃ nigadabhūto bhavati tasmādyajuri"ti ca liṅgānnigadānāṃ yajuṣṭvameva, saṃjñā tu brāhmaṇaparivrājakanyāyenābhede 'pyupapannā / nigadatvaṃ ca yajuṣṭvāvāntaradharmo natu nitarāṃ upāṃśusvarātiriktasvareṇa gadyamānatvam; "namaḥ pravaktre" ityādinigadeṣu upāṃśupaṭhyamāneṣvavyāpteḥ / naca dharmabhedādbhedaḥ; viśeṣavihitenoccaiṣṭvena sāmānyavihitasyopāṃśutvasyānyaparatvāvasāyāt, upāṃśu yajuṣetyasya vedopakramānurodhena yajurvedavihitakarmamātre upāṃśutvavidhāyakatvasya vakṣyamāṇatvena bhavanmate 'pi saṃkocasyāvaśyakatvācca / nacaivamupakramavaśena yajuḥpade vedalakṣaṇāvannigadapade 'pi yajurvedalakṣaṇāpatterekasminkarmaṇi dharmadvayavikalpāpattiḥ, "vāyoryajurveda" ityupakramasya yajuḥ pada eva lakṣaṇātātparyagrāhakatvāt, anyathā vāyornigadaveda ityapi kiṃ nāvakṣyat / ataścoccairnigadeneti svatantra eva nirarthavādako 'yamuccaiṣṭvaniyamavidhirviśeṣavihitātiriktanigadoddeśena / teṣu hi parapratyāyanarūpakāryavaśenopāṃśutvanivṛttāvapi mandrādyanekasvaraprāptau uccaiṣṭvaniyamo nānupapannaḥ / ato nigadabhreṣe yajurbhreṣaprāyaścittam, āśvinādau pāriplavaśaṃsanaṃ vā // 13 // iti caturdaśaṃ nigadayajuṣṭvādhikaraṇam // <B2> (pūrvādhikaraṇenākṣepasaṅgatiḥ saṃjñābedānnigadānāṃ yajurbhedapūrvapakṣaśca) śeṣe yajuḥ śabdāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.