Khandadeva: Bhattadipika 2.3

गुणस् तु क्रतुसंयोगात् कर्मान्तरं प्रयोजयेत् संयोगस्याशेषभूत्वात्

guṇas tu kratusaṃyogāt karmāntaraṃ prayojayet saṃyogasyāśeṣabhūtvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्य तु लिङ्गभेदात् प्रयोजनार्थम् उच्येतैकत्वं गुणवाक्यत्वात्

ekasya tu liṅgabhedāt prayojanārtham ucyetaikatvaṃ guṇavākyatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रथमं ग्रहाग्रताया ज्योतिष्टोमाङ्गताधिकरणम् ॥ -------------- <ब्१> (२ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।३ अधि।२) अवेष्टौ यज्ञसंयोगात्क्रतुप्रधानमुच्यते

iti prathamaṃ grahāgratāyā jyotiṣṭomāṅgatādhikaraṇam // -------------- <B1> (2 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.3 adhi.2) aveṣṭau yajñasaṃyogātkratupradhānamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वार्तिके ऽप्ययमेव पक्ष आदृतः । स्पष्टमन्यत् । प्रयोजनं पक्षद्वयोपपादनेनैव स्पष्टमिति नोक्तम् । यथाचात्र पक्षद्वये ऽपि तत्र दक्षिणानामेकैकप्रयोगावरुद्धत्वेन समुदितैकप्रयोगे प्राप्त्यभावे ऽपि दक्षिणाप्राप्तिस्तथैकादशे वक्ष्यते ॥ इति द्वितीयमवेष्ट्यधिकरणम् ॥ ----------------- <ब्१> (३ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।३ अधि।३) आधाने सर्वशेषत्वात्

vārtike 'pyayameva pakṣa ādṛtaḥ / spaṣṭamanyat / prayojanaṃ pakṣadvayopapādanenaiva spaṣṭamiti noktam / yathācātra pakṣadvaye 'pi tatra dakṣiṇānāmekaikaprayogāvaruddhatvena samuditaikaprayoge prāptyabhāve 'pi dakṣiṇāprāptistathaikādaśe vakṣyate // iti dvitīyamaveṣṭyadhikaraṇam // ----------------- <B1> (3 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.3 adhi.3) ādhāne sarvaśeṣatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वसन्तादिवाक्येषु आधानविधित्वस्य साधितस्यापशूद्राधिकरणं प्रयोजनकथनार्थमित्यर्थः ॥ इति तृतीयं आधानादिस्वविधिप्रयुक्तत्वाधिकरणम् ॥ ----------------- <ब्१> (४ अधिकरणम् ।) (अ।२ पा।३ अधि।४) यनेषु चोदनान्तरं संज्ञोपबन्धात्

atra vasantādivākyeṣu ādhānavidhitvasya sādhitasyāpaśūdrādhikaraṇaṃ prayojanakathanārthamityarthaḥ // iti tṛtīyaṃ ādhānādisvavidhiprayuktatvādhikaraṇam // ----------------- <B1> (4 adhikaraṇam /) (a.2 pā.3 adhi.4) yaneṣu codanāntaraṃ saṃjñopabandhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अगुणाच् च कर्मचोदना

aguṇāc ca karmacodanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाप्तं च फले वाक्यम्

samāptaṃ ca phale vākyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकारो वा प्रकरणात्

vikāro vā prakaraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्गदर्शनाच् च

liṅgadarśanāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणात् संज्ञोपबन्धः

guṇāt saṃjñopabandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाप्तिर् अविशिष्टा

samāptir aviśiṣṭā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्कारश् चाप्रकरणे ऽकर्मशब्दत्वात्

saṃskāraś cāprakaraṇe 'karmaśabdatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद् उक्तं वा कर्मणः श्रुतिमूलत्वात्

yāvad uktaṃ vā karmaṇaḥ śrutimūlatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सूत्रमेकदा योजयित्वा यजतिस् तु द्रव्यफलभोक्तृसंयोगाद् एतेषां कर्मसम्बन्धात्

iti sūtramekadā yojayitvā yajatis tu dravyaphalabhoktṛsaṃyogād eteṣāṃ karmasambandhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्गदर्शनाच् च

liṅgadarśanāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वपतिस्तु प्रकृतिसादृश्यसिद्ध्यर्थमिति निरूपणम्) द्रव्यदेवतेति ॥ तद्धितेन हविर्भाक्स्वरूपदेवतात्वाभिधानात् तस्यच यागैकघटितत्वात् यागापेक्षायां प्रमाणान्तरेण तस्याप्राप्तत्वादनेनैव वाक्येन विधेयत्वाप्राप्तावध्याहारापेक्षया लक्षणाया लघुत्वात् तत्तद्धातुना यागो लक्ष्यते । शक्यार्थस्तु प्रमाणान्तरप्राप्तत्वादनूद्यते । लाक्षणिकपदोपादानप्रयोजनं च निर्वपत्यादिधातुमद्वाक्यसंबन्धित्वरूपप्रकृतिसादृश्यसिद्धिः । अतएवैतत्सजातीयं "सोमारौद्रं चरुं निर्वपेदि" प्रकृत्याम्नाते "परिश्रिते याजयेदि"ति परिश्रितगुणविधिपरे वाक्ये यजिनानुवादरूपं लिङ्गमपि निर्वपतौ यागलक्षणायामुपपद्यते । यत् द्वयोः कटादिभिर्द्रव्यैर्वेष्टनं प्रधानकाले कर्तव्यम्, तत्परिश्रितशब्दार्थ इति भावः । यस्तु फलभोक्तृसंयोगो यागकल्पकत्वेन सूत्रे उक्तः, स प्रथमपूर्वपक्ष्यापादितसंस्कारकर्मत्वमात्रनिराससूचनार्थ इति न दोषः ॥ इति पञ्चमं द्रव्यदेवतासंयुक्तानां यागान्तरताधिकरणम् ॥ ------------------ <ब्१> (६ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।३ अधि।६) विषये प्रायदर्शनात्

nirvapatistu prakṛtisādṛśyasiddhyarthamiti nirūpaṇam) dravyadevateti // taddhitena havirbhāksvarūpadevatātvābhidhānāt tasyaca yāgaikaghaṭitatvāt yāgāpekṣāyāṃ pramāṇāntareṇa tasyāprāptatvādanenaiva vākyena vidheyatvāprāptāvadhyāhārāpekṣayā lakṣaṇāyā laghutvāt tattaddhātunā yāgo lakṣyate / śakyārthastu pramāṇāntaraprāptatvādanūdyate / lākṣaṇikapadopādānaprayojanaṃ ca nirvapatyādidhātumadvākyasaṃbandhitvarūpaprakṛtisādṛśyasiddhiḥ / ataevaitatsajātīyaṃ "somāraudraṃ caruṃ nirvapedi" prakṛtyāmnāte "pariśrite yājayedi"ti pariśritaguṇavidhipare vākye yajinānuvādarūpaṃ liṅgamapi nirvapatau yāgalakṣaṇāyāmupapadyate / yat dvayoḥ kaṭādibhirdravyairveṣṭanaṃ pradhānakāle kartavyam, tatpariśritaśabdārtha iti bhāvaḥ / yastu phalabhoktṛsaṃyogo yāgakalpakatvena sūtre uktaḥ, sa prathamapūrvapakṣyāpāditasaṃskārakarmatvamātranirāsasūcanārtha iti na doṣaḥ // iti pañcamaṃ dravyadevatāsaṃyuktānāṃ yāgāntaratādhikaraṇam // ------------------ <B1> (6 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.3 adhi.6) viṣaye prāyadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थवादोपपत्तेश् च

arthavādopapatteś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयुक्तस् त्व् अर्थशब्देन तदर्थः श्रुतिसंयोगात्

saṃyuktas tv arthaśabdena tadarthaḥ śrutisaṃyogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यपिवा तैत्तिरीये "ब्रह्म वै देवानां" इत्यर्थवादाद्योगरूपाद्देवपुरोहितं बृहस्पतिमेव वदेत् बृहस्पतिशब्दो नतु केवलयोगेन ब्राह्मणम्; तथापि तत्संबन्धमात्रेणापि नीवारस्तुत्युपपत्तेर्न देवतात्वकल्पनं प्रमाणवदिति भावः । अतश्च नोपधानभावनातो यागभावनान्तरमित्यभिप्रेत्योपसंहरति ------------- इति सिद्धमिति ॥ इति सप्तमं चरोराधानार्थताधिकरणम् ॥ --------------- <ब्१> (८ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।३ अधि।८) पात्नीवते तु पूर्वत्वाद् अवच्छेदः

yadyapivā taittirīye "brahma vai devānāṃ" ityarthavādādyogarūpāddevapurohitaṃ bṛhaspatimeva vadet bṛhaspatiśabdo natu kevalayogena brāhmaṇam; tathāpi tatsaṃbandhamātreṇāpi nīvārastutyupapatterna devatātvakalpanaṃ pramāṇavaditi bhāvaḥ / ataśca nopadhānabhāvanāto yāgabhāvanāntaramityabhipretyopasaṃharati ------------- iti siddhamiti // iti saptamaṃ carorādhānārthatādhikaraṇam // --------------- <B1> (8 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.3 adhi.8) pātnīvate tu pūrvatvād avacchedaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धान्तेतु त्वाष्ट्रयागस्य पर्यग्निकरणान्ताङ्गानुष्ठानेन जीवत एव पशोर्यानि हृदयाद्यङ्गानि तेषां त्वष्टृपत्नीवदुद्देशेन याग इति स्पष्टत्वान्नोक्तम् ॥ इत्यष्टमं पात्नीवतानुवादत्वाधिकरणम् ॥ ------------- <ब्१> (९ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।३ अधि।९) अद्रव्यत्वात् कवेले कर्मशेषः स्यात्

siddhāntetu tvāṣṭrayāgasya paryagnikaraṇāntāṅgānuṣṭhānena jīvata eva paśoryāni hṛdayādyaṅgāni teṣāṃ tvaṣṭṛpatnīvaduddeśena yāga iti spaṣṭatvānnoktam // ityaṣṭamaṃ pātnīvatānuvādatvādhikaraṇam // ------------- <B1> (9 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.3 adhi.9) adravyatvāt kavele karmaśeṣaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निस् तु लिङ्गदर्शनात् क्रतुशब्दः प्रतीयेत

agnis tu liṅgadarśanāt kratuśabdaḥ pratīyeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यं वा स्याच् चोदनायास् तदर्थत्वात्

dravyaṃ vā syāc codanāyās tadarthatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्संयोगात् क्रतुस् तदाख्यः स्यात् तेन धर्मविधानानि

tatsaṃyogāt kratus tadākhyaḥ syāt tena dharmavidhānāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चयनेनोत्तरवेदिबाधः । अग्निष्टोमादावुत्तरवेदिरेव । सिद्धान्तेतु न यागान्तरमग्निष्टोमे चयनोत्तरवेद्योर्विकल्प इति स्पष्टत्वान्नोक्तम् ॥ इति दशममग्निचयनासंस्कारताधिकरणम् ॥ ----------------- <ब्१> (११ अधिकरणम् । ) (अ।२ पा।३ अधि।११) प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वम्

cayanenottaravedibādhaḥ / agniṣṭomādāvuttaravedireva / siddhāntetu na yāgāntaramagniṣṭome cayanottaravedyorvikalpa iti spaṣṭatvānnoktam // iti daśamamagnicayanāsaṃskāratādhikaraṇam // ----------------- <B1> (11 adhikaraṇam / ) (a.2 pā.3 adhi.11) prakaraṇāntare prayojanānyatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यप्यत्र यजिर्न श्रूयते; तथापि द्रव्येदेवतासंबन्धानुपपत्त्या यजिकल्पनया प्राकृताग्नेययागात् कर्मान्तरमित्यर्थः । अनुपादेयस्येत्यस्याग्रे उदाहरणमिति शेषः । एवं निमित्तस्य त्वित्यत्रापि ज्ञेयम् । नच सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासावित्यत्रेवाख्यातासामानाधिकरण्यादाग्नेयनाम्ना पूर्वकर्मोपस्थितेस्तद्वदेव न भेदः सिध्यतीत्याशङ्कां निरसितुमाह ---------- आग्नेयपदस्येति ॥ आग्नेयपदस्य नामधेयत्वाभावात् यजिपदवदेव पूर्वविहिताविहितकर्मसाधारण्येनाग्निदेवत्यद्रव्यमात्रवचनस्य नियमेन पूर्वकर्मोपस्थापकत्वाभावादित्यर्थः । सन्निधिं विनेति ॥ सन्निधिसत्त्वे दर्शपूर्णमासादिषु तत्सामानाधिकरण्यबाधे ऽपि तदभावे तद्बाधो न युक्त इत्यर्थः ॥ (फलं चाकर्मसंनिधौ

yadyapyatra yajirna śrūyate; tathāpi dravyedevatāsaṃbandhānupapattyā yajikalpanayā prākṛtāgneyayāgāt karmāntaramityarthaḥ / anupādeyasyetyasyāgre udāharaṇamiti śeṣaḥ / evaṃ nimittasya tvityatrāpi jñeyam / naca sarvebhyo darśapūrṇamāsāvityatrevākhyātāsāmānādhikaraṇyādāgneyanāmnā pūrvakarmopasthitestadvadeva na bhedaḥ sidhyatītyāśaṅkāṃ nirasitumāha ---------- āgneyapadasyeti // āgneyapadasya nāmadheyatvābhāvāt yajipadavadeva pūrvavihitāvihitakarmasādhāraṇyenāgnidevatyadravyamātravacanasya niyamena pūrvakarmopasthāpakatvābhāvādityarthaḥ / sannidhiṃ vineti // sannidhisattve darśapūrṇamāsādiṣu tatsāmānādhikaraṇyabādhe 'pi tadabhāve tadbādho na yukta ityarthaḥ // (phalaṃ cākarmasaṃnidhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संनिधौ त्व् अविभागात् फलार्थेन पुनः श्रुतिः

saṃnidhau tv avibhāgāt phalārthena punaḥ śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आग्नेयसूक्तहेतुत्वाद् अभ्यासेन प्रतीयेत

āgneyasūktahetutvād abhyāsena pratīyeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविभागात् तु कर्मणां द्विरुक्तेर् न विधीयते

avibhāgāt tu karmaṇāṃ dvirukter na vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यार्था वा पुनः श्रुतिः

anyārthā vā punaḥ śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.