अंश एव हेतुत्वं, अंशान्तरे तु तु तत्प्रसङ्गान्निरूपणमित्यपि बोध्यम् । अङ्गत्वमेव वाध्यायार्थो ऽङ्गित्वं त्वर्थात् । तदपि च श्रुत्यादिषट्प्रमाणकं, अतिदेशप्रमाणकस्येहाविचार्यत्वात् । तच्चानेकप्रकारकं विचार्यते । अङ्गत्वलक्षणम् शेषपदशक्यत्वावच्छेदकम्, अङ्गाङ्गितयोरवच्छेदकम्, श्रुत्यादीनि च षट् अङ्गत्वे प्रमाणानि, तयोर्विरोधे बलाबलम्, विरोधश्च क्वास्ति क्व नास्तीत्यादि ॥ ३ ॥ १ ॥ इति प्रथमं प्रतिज्ञाधिकरणम् ॥ <ब्२> अज्ञानतिमिरध्वंसि सत्यज्ञानप्रकाशकम् । सर्वाभीष्टप्रदं नौमि श्रीरूपं सुन्दरं महः ॥ १ ॥ यो वेदशास्त्रार्णवपारदृश्वा यज्ञादिकर्माचरणे ऽतिदक्षः । सदाशिवाराधनशुद्धचित्तस्तं बालकृष्णं पितरं नमामि ॥ २ ॥ श्रीखण्डदेवं प्रणिपत्य सद्गुरुं मीमांसकस्वान्तसरोजभास्करम् । अत्यन्तसंक्षिप्तपदार्थतत्कृतौ प्रभावलीटिप्पणमातनोभ्यहम् ॥ ३ ॥ यद्यप्यत्र गुरोः कृतावपि मयाप्युद्भाव्यते काचना- संभूतिस्तदपि प्रचारचतुरे नैषा पुरोभागिता । किन्तु क्ष्मातिलकाः कुशाग्रधिषणाः सिद्धान्तबद्धादराः मद्वाक्यं परिहृत्य तत्कृतिमलङ्कुर्वन्त्वियं मे मतिः ॥ ४ ॥ यद्यप्यथशब्दस्य आनन्तर्यपूर्वप्रकृतापेक्षित्वमधिकारश्चेति त्रयोर्ऽथाः; तथापि जिज्ञासासूत्रे शब्देन निर्दिष्टस्यैव पूर्वप्रकृतनियमे सत्यध्ययनस्य पूर्वं शब्देन निर्दिष्टत्वाभावेन पूर्वप्रकृतापेक्षार्थत्वानुपपत्तेः जिज्ञासायाश्च प्रमाणपरतन्त्रत्वेन कृतिसाध्यत्वाभावात् शब्दव्यापारद्वारा अधिकारासंभवात् विचारलक्षणायां प्रमाणाभावाच्च तदुभयार्थत्वमनङ्गीकृत्य आनन्तर्यार्थत्वमेवाथशब्दस्य स्वीकृतम्, प्रकृते तु शेषत्वनिरूपणपरशब्दव्यापारसंभवेनाधिकारार्थत्वोपपत्तेः तस्यच भेदलक्षणानन्तरमेव क्रियमाणत्वेनानन्तर्यस्य तदुपजीव्यत्वेनच पूर्वप्रकृतापेक्षत्वस्यार्थादेव सिद्धेर्न तदर्थकत्वमप्याश्रयणीयम् ॥ तदुक्तं वार्तिके ------- "एवमर्थद्वये तावदथशब्दस्य वर्णिते । संबन्धो ऽध्याययोरुक्तो यद्वार्थात् सिद्ध एव सः ॥ ततश्चापुनरुक्तत्वाद्वक्ष्यमाणार्थगोचरा । अधिकारार्थता वक्तुमथशब्दस्य वक्ष्यते" इति ॥ एवमथशब्दार्थं सूचयन् सुखग्रहणाय वृत्तवर्तिष्यमाणार्थं प्रतिजानीते ------- तदेवमिति ॥ "शेषस्यैवाधिकारो ऽत्र युक्तो नान्यस्य कस्य चित् । शेषधीसिद्ध्यपेक्षत्वादन्यलक्षणवाक्धियामि"ति वार्तिकोक्तावसरं सूचयितुं -------- संप्रतीत्युक्तम् । यद्यप्यन्योन्यसंबन्धात् शेषशेषिणोरुभयोरपि ज्ञानाय निरूपणमावश्यकम्, प्रत्युत प्राधान्यात् शेषिनिरूपणमेव कर्तुं युक्तमितिसूत्रे शेषलक्षणमित्युक्तमयुक्तमित्याशङ्कानिरासाय ------- शेषिनिरूपितेत्याद्युक्तम् । शेषो ऽस्यास्तीतिमत्वर्थतया विशिष्टशेषिनिरूपणे कर्तव्ये विशेषणविधया शेषस्य निरूपणावश्यकत्वात् तन्निरूपणे चार्थादेव शेषिनिरूपणसिद्धेः श्रुत्यादिप्रमाणानां च शेषत्व एव व्यापारात् तत्समवाये बलाबलस्य च शेषिण्यविरुद्धत्वेन शेष एव संभवादावश्यकं शेषनिरूपणमेव कर्तव्यमभिप्रेत्य सूत्रे तन्मात्रप्रतिज्ञानम् । तत्रच वक्ष्यमाणलक्षणाङ्गत्वघटकीभूतोद्देश्यताशालित्वरूपशेषित्वस्यार्ऽथादेव निरूपणमिति न विरोधः । एतेन ------- शेषित्वज्ञानस्य नान्तरीयसिद्धिकत्वमुपपादितवतोपि सोमनाथस्य तन्निरूपणे ऽप्यध्यायार्थत्वोक्तिः वार्तिकविरुद्धत्वात् ---------- अपास्तेति भावः ॥ सूत्रे शेषपदे भावप्रधानत्वस्य अनन्ताध्याहाराद्यर्थपरत्वाभावस्यच सूचनेन शेषत्वमङ्गत्वं लक्ष्यते येनाध्यायेन तं वक्ष्याम इति सूत्रार्थमभिप्रेत्याह --------- शेषत्वेति ॥ सौत्रातःशब्दसिद्धां पूर्वोत्तराध्यायार्थनिरूपणयोः हेतुहेतुमद्भावसंगतिं दर्शयति -------- भिन्नानामिति । द्रव्यकर्मणोरिति ॥ दध्यादिद्रव्याणां तथा कर्मणां लोकसिद्धभेदवतां द्वितीये ऽनिरूपितभेदानां मिथः अङ्गाङ्गिभाव इत्यर्थः । कर्मणामेव मिथो ऽङ्गाङ्गिभावनिरूपणस्य द्वितीयाध्यायसिद्धभेदनिरूपणाधीनत्वात् सामानाधिकरण्येन सङ्गत्युपपत्त्या परिहरति तथापीति ॥ द्रव्याद्यङ्गत्वनिरूपणस्य अस्मिन् पक्षे असङ्गत्यापत्तिं परिहर्तुं पक्षान्तरमाह ------- अंश एवेति ॥ शेषत्वमात्रनिरूपणस्य अध्यायार्थत्वेनेत्यादिः ॥ प्रमाणनिरूपणस्य करिष्यमाणस्याध्यायसङ्गतिं परिहरन्नाह -------- तच्चानेकेति ॥ ततश्च शेषत्वलक्षणप्रतिज्ञयैव तत्संबन्धिविचारजातस्य करिष्यमाणस्य सर्वस्य प्रतिज्ञाया अप्यध्यायार्थत्वान्न तस्यासङ्गतिरित्यर्थः ॥ तत्र भाष्ये कः शेषः केन हेतुना शेषः कथं च विनियुज्यते इत्यादीनि च विनियोगे कारणानीह वक्ष्यन्ते । तेषां च बलावदबलवत्ता । एतत्तात्पर्येणान्यदप्युपोद्घातादिनेत्यनेकप्रकारता दर्शिता । तत्र ःशेषः परार्थत्वाद्ःइति उत्तरसूत्रे पञ्चम्यन्तेन हेतूपादानद्वारा लक्षणस्योक्तस्य शाब्दत्वप्रतीतेस्तेनैव अर्थात्सिद्धस्य स्वरूपस्यार्थिकत्वमभिप्रेत्य स्वरूपकथनपरस्यापि भाष्यस्यार्थिकाभिप्रायकतां सूचयन् लक्षणपरतया व्याख्यानं दर्शयति ---------- अङ्गत्वलक्षणमिति ॥ येन प्रवृत्तिनिमित्तेन हेतुना शेषपदं प्रयाजादिषु प्रयुज्यते, तच्छेषपदशक्यतावच्छेदकमेवेत्यभिप्रेत्य द्वितीयप्रतिज्ञापरभाष्यार्थमाह ------- शेषपदेति ॥ अवघातादिकं श्रुत्यादिभिर्विनियुज्यमानं श्रुतरूपावच्छिन्नोद्देश्यताबाधेन सर्वेषु विनियुज्यते उत तदभावेनेत्यर्थकतृतीयप्रतिज्ञापरभाष्यस्य तात्पर्यार्थं दर्शयति --------- अङ्गाङ्गितयोरिति ॥ एतत्तात्पर्येणान्यदप्युपोद्घातादिनेति भाष्यसूचितं प्रतिज्ञान्तरमाह -------- विरोधश्चेति ॥ आदिपदेन विरोधाविरोधविचारप्रसक्तानुप्रसक्त्या करिष्यमाणविचारस्य संग्रहः ॥ इति प्रथमं प्रतिज्ञाधिकरणम् ॥ ------------- <ब्१> (२ अधिकरणम्)(अ।३ पा।१ अधि।२) शेषः परार्थत्वात्
aṃśa eva hetutvaṃ, aṃśāntare tu tu tatprasaṅgānnirūpaṇamityapi bodhyam / aṅgatvameva vādhyāyārtho 'ṅgitvaṃ tvarthāt / tadapi ca śrutyādiṣaṭpramāṇakaṃ, atideśapramāṇakasyehāvicāryatvāt / taccānekaprakārakaṃ vicāryate / aṅgatvalakṣaṇam śeṣapadaśakyatvāvacchedakam, aṅgāṅgitayoravacchedakam, śrutyādīni ca ṣaṭ aṅgatve pramāṇāni, tayorvirodhe balābalam, virodhaśca kvāsti kva nāstītyādi // 3 // 1 // iti prathamaṃ pratijñādhikaraṇam // <B2> ajñānatimiradhvaṃsi satyajñānaprakāśakam / sarvābhīṣṭapradaṃ naumi śrīrūpaṃ sundaraṃ mahaḥ // 1 // yo vedaśāstrārṇavapāradṛśvā yajñādikarmācaraṇe 'tidakṣaḥ / sadāśivārādhanaśuddhacittastaṃ bālakṛṣṇaṃ pitaraṃ namāmi // 2 // śrīkhaṇḍadevaṃ praṇipatya sadguruṃ mīmāṃsakasvāntasarojabhāskaram / atyantasaṃkṣiptapadārthatatkṛtau prabhāvalīṭippaṇamātanobhyaham // 3 // yadyapyatra guroḥ kṛtāvapi mayāpyudbhāvyate kācanā- saṃbhūtistadapi pracāracature naiṣā purobhāgitā / kintu kṣmātilakāḥ kuśāgradhiṣaṇāḥ siddhāntabaddhādarāḥ madvākyaṃ parihṛtya tatkṛtimalaṅkurvantviyaṃ me matiḥ // 4 // yadyapyathaśabdasya ānantaryapūrvaprakṛtāpekṣitvamadhikāraśceti trayor'thāḥ; tathāpi jijñāsāsūtre śabdena nirdiṣṭasyaiva pūrvaprakṛtaniyame satyadhyayanasya pūrvaṃ śabdena nirdiṣṭatvābhāvena pūrvaprakṛtāpekṣārthatvānupapatteḥ jijñāsāyāśca pramāṇaparatantratvena kṛtisādhyatvābhāvāt śabdavyāpāradvārā adhikārāsaṃbhavāt vicāralakṣaṇāyāṃ pramāṇābhāvācca tadubhayārthatvamanaṅgīkṛtya ānantaryārthatvamevāthaśabdasya svīkṛtam, prakṛte tu śeṣatvanirūpaṇaparaśabdavyāpārasaṃbhavenādhikārārthatvopapatteḥ tasyaca bhedalakṣaṇānantarameva kriyamāṇatvenānantaryasya tadupajīvyatvenaca pūrvaprakṛtāpekṣatvasyārthādeva siddherna tadarthakatvamapyāśrayaṇīyam // taduktaṃ vārtike ------- "evamarthadvaye tāvadathaśabdasya varṇite / saṃbandho 'dhyāyayorukto yadvārthāt siddha eva saḥ // tataścāpunaruktatvādvakṣyamāṇārthagocarā / adhikārārthatā vaktumathaśabdasya vakṣyate" iti // evamathaśabdārthaṃ sūcayan sukhagrahaṇāya vṛttavartiṣyamāṇārthaṃ pratijānīte ------- tadevamiti // "śeṣasyaivādhikāro 'tra yukto nānyasya kasya cit / śeṣadhīsiddhyapekṣatvādanyalakṣaṇavākdhiyāmi"ti vārtikoktāvasaraṃ sūcayituṃ -------- saṃpratītyuktam / yadyapyanyonyasaṃbandhāt śeṣaśeṣiṇorubhayorapi jñānāya nirūpaṇamāvaśyakam, pratyuta prādhānyāt śeṣinirūpaṇameva kartuṃ yuktamitisūtre śeṣalakṣaṇamityuktamayuktamityāśaṅkānirāsāya ------- śeṣinirūpitetyādyuktam / śeṣo 'syāstītimatvarthatayā viśiṣṭaśeṣinirūpaṇe kartavye viśeṣaṇavidhayā śeṣasya nirūpaṇāvaśyakatvāt tannirūpaṇe cārthādeva śeṣinirūpaṇasiddheḥ śrutyādipramāṇānāṃ ca śeṣatva eva vyāpārāt tatsamavāye balābalasya ca śeṣiṇyaviruddhatvena śeṣa eva saṃbhavādāvaśyakaṃ śeṣanirūpaṇameva kartavyamabhipretya sūtre tanmātrapratijñānam / tatraca vakṣyamāṇalakṣaṇāṅgatvaghaṭakībhūtoddeśyatāśālitvarūpaśeṣitvasyār'thādeva nirūpaṇamiti na virodhaḥ / etena ------- śeṣitvajñānasya nāntarīyasiddhikatvamupapāditavatopi somanāthasya tannirūpaṇe 'pyadhyāyārthatvoktiḥ vārtikaviruddhatvāt ---------- apāsteti bhāvaḥ // sūtre śeṣapade bhāvapradhānatvasya anantādhyāhārādyarthaparatvābhāvasyaca sūcanena śeṣatvamaṅgatvaṃ lakṣyate yenādhyāyena taṃ vakṣyāma iti sūtrārthamabhipretyāha --------- śeṣatveti // sautrātaḥśabdasiddhāṃ pūrvottarādhyāyārthanirūpaṇayoḥ hetuhetumadbhāvasaṃgatiṃ darśayati -------- bhinnānāmiti / dravyakarmaṇoriti // dadhyādidravyāṇāṃ tathā karmaṇāṃ lokasiddhabhedavatāṃ dvitīye 'nirūpitabhedānāṃ mithaḥ aṅgāṅgibhāva ityarthaḥ / karmaṇāmeva mitho 'ṅgāṅgibhāvanirūpaṇasya dvitīyādhyāyasiddhabhedanirūpaṇādhīnatvāt sāmānādhikaraṇyena saṅgatyupapattyā pariharati tathāpīti // dravyādyaṅgatvanirūpaṇasya asmin pakṣe asaṅgatyāpattiṃ parihartuṃ pakṣāntaramāha ------- aṃśa eveti // śeṣatvamātranirūpaṇasya adhyāyārthatvenetyādiḥ // pramāṇanirūpaṇasya kariṣyamāṇasyādhyāyasaṅgatiṃ pariharannāha -------- taccāneketi // tataśca śeṣatvalakṣaṇapratijñayaiva tatsaṃbandhivicārajātasya kariṣyamāṇasya sarvasya pratijñāyā apyadhyāyārthatvānna tasyāsaṅgatirityarthaḥ // tatra bhāṣye kaḥ śeṣaḥ kena hetunā śeṣaḥ kathaṃ ca viniyujyate ityādīni ca viniyoge kāraṇānīha vakṣyante / teṣāṃ ca balāvadabalavattā / etattātparyeṇānyadapyupodghātādinetyanekaprakāratā darśitā / tatra ḥśeṣaḥ parārthatvādḥiti uttarasūtre pañcamyantena hetūpādānadvārā lakṣaṇasyoktasya śābdatvapratītestenaiva arthātsiddhasya svarūpasyārthikatvamabhipretya svarūpakathanaparasyāpi bhāṣyasyārthikābhiprāyakatāṃ sūcayan lakṣaṇaparatayā vyākhyānaṃ darśayati ---------- aṅgatvalakṣaṇamiti // yena pravṛttinimittena hetunā śeṣapadaṃ prayājādiṣu prayujyate, taccheṣapadaśakyatāvacchedakamevetyabhipretya dvitīyapratijñāparabhāṣyārthamāha ------- śeṣapadeti // avaghātādikaṃ śrutyādibhirviniyujyamānaṃ śrutarūpāvacchinnoddeśyatābādhena sarveṣu viniyujyate uta tadabhāvenetyarthakatṛtīyapratijñāparabhāṣyasya tātparyārthaṃ darśayati --------- aṅgāṅgitayoriti // etattātparyeṇānyadapyupodghātādineti bhāṣyasūcitaṃ pratijñāntaramāha -------- virodhaśceti // ādipadena virodhāvirodhavicāraprasaktānuprasaktyā kariṣyamāṇavicārasya saṃgrahaḥ // iti prathamaṃ pratijñādhikaraṇam // ------------- <B1> (2 adhikaraṇam)(a.3 pā.1 adhi.2) śeṣaḥ parārthatvāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.