यद्यपि च नेदृशमङ्गत्वं श्रुत्यादिप्रमाणकं, कारकत्वमात्राभिधायित्वात् तृतीयादेः । तथापि यत्पदार्थः स्वर्गादिपदात्, तदुद्देश्यकत्वं संसर्गादिना, कृतिराख्यातात्, कारकत्वं तृतीयादेः, विध्यन्वयित्वं विधिपदसमभिव्याहारात् । विधिर्हि विशिष्टभावनां विदधदर्थाद्विशेषणान्यपि विधत्ते इति सर्वेषामुद्देश्यत्वेन विधेयत्वेन वा विध्यन्वयः । अतएवाङ्गत्वघटकीभूतपदार्थान्तराणां प्रमाणान्तरेण प्रसिद्धावपि तद्घटककारकत्वस्य श्रुत्यादिगम्यत्वात्तेषामङ्गत्वप्रामाण्यव्यवहारः ॥ ३ ॥ २ ॥ ॥ इति द्वितीयं शेषलक्षणाधिकरणम् ॥ <ब्२> प्रयाजादौ शेषपदवाच्यतानुमाने परार्थत्वस्य पञ्चम्या हेतुत्वाभिधानात् तस्यैव शेषपदशक्यतावच्छेदकत्वम्, अर्थाच्च स्वरूपपरिचायकत्वात् लक्षणत्वमपीत्यभिप्रेत्याह ------- यदेवहीति ॥ यत्तु उपकारकत्वं शेषत्वं बादरिणोच्यते, यच्च येन विना यन्न भवति स बीजादिरङ्कुरादेः शेष इत्येवमविनाभावहेतुकं शेषत्वं परैरुच्यते, तन्निराकर्तुं "शेषः परार्थत्वादि" तिसूत्रेण पारार्थ्यरूपं शेषत्वमुक्तं जैमिनिना । तद्व्याचष्टे --------- तत्रेति ॥ पश्वङ्गभूतानामपि प्रयाजगोदोहनादीनां पुरोडाशप्रणयनाद्युपकारकत्वेन तदङ्गत्वापत्तेरयुक्तमुपकारकत्वरूपं तल्लक्षणम् तथा आग्नेयादीनां मिथो ऽविनाभावेन परस्परमङ्गत्वापत्तेरविनाभावलक्षणमप्ययुक्तम्, किन्तु पारार्थ्यमेवेत्यर्थः ॥ ननु किमिदं परार्थत्वं नाम? तद्यदि परोद्देशप्रवृत्तकृति समवायित्वं तदाचेतने यागादावव्याप्तिः, यदितूक्तकृतिसाध्यत्वं तदा देशकालकर्त्रादावव्याप्तिः । एतेन ------ परोद्देशप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वापरपर्यायमङ्गत्वं पारार्थ्यमिति न्यायप्रकाशोक्तं -------- अपास्तम् । यदि तु उक्तकृतिसंबन्धित्वं तदा निमित्ते ऽतिव्याप्तिः । अतः पारार्थ्यस्यापि निर्वचनानर्हत्वान्न तल्लक्षणत्वं संभवतीत्यत आह -------- तत्रेति ॥ तदङ्गत्वमिति ॥ तदुद्देश्यनिरूपिताङ्गत्वमित्यर्थः । कारकत्वेन विध्यन्वयादिति । कृतौ कारकत्वेन हेतुना तद्विशिष्टकृतौ विध्यन्वये सत्यर्थात् विशेषणीभूते यागे विध्यनुप्रवेशेन विध्यन्वयाद्विहितत्वं यागे इति लक्षणसमन्वय इत्यर्थः ॥ सप्तमाद्ये स्वर्गोद्देशेन प्रयाजादीनां विधानाशङ्कानिराकरणपूर्वकं परिप्लवत्वं निराकरिष्यते, तदनुसंधाय लक्षणान्वयं दर्शयति -------- प्रधानोद्देशेति ॥ द्रव्यस्य क्रियानिवर्तकत्वेन गुणस्य द्रव्यपरिच्छेदकत्वेन कारकतया विधानात् करणत्वेनान्वयात् तत्रापि तदन्वयं दर्शयति --------- द्रव्येति ॥ एतच्च क्रमस्यापि पदार्थपरिच्छेदकत्वेन कारकतया विधानात् तस्याप्युपलक्षणम् ॥ षष्ठीति ॥ यथाध्वर्यवमिति समाख्याकल्पितविधौ अध्वर्योः षष्ठ्या संबन्धमात्रावगमे ऽपि तस्य कर्तृत्वे पर्यवसानेर्न कर्तृतया तत्तत्पदार्थाङ्गत्वमित्यर्थः ॥ निमित्तस्यानुष्ठापकतया उद्देश्यत्वेनान्वयात् निमित्तोद्देशप्रवृत्तकृतिकारकत्वेन विहितत्वस्य यागे सत्त्वान्निमित्ताङ्गत्वं निरसितुमाह ---------- निमित्तस्येति ॥ यथाचास्येति ॥ अतिदेशेन प्रयाजादीनां पशुयागोद्देशप्रवृत्तकृतिकारकत्वेन विहितत्वे ऽपि पशुपुरोडाशे उपकारमात्राक्षेपेण पदार्थांशे ऽतिदेशाकल्पनेन तदुद्देशप्रवृत्तकृतिकारकत्वेन विधानाभावान्नातिव्याप्तिः । एवं गोदोहनस्य प्रणयनोपकारकस्यापि तदुद्देश्यककृतिकारकत्वाभावान्नातिव्याप्तिः ॥ अत्रच कृतिकारकत्वमित्येतावन्मात्रोक्तौ फलस्यापि कर्मतासंबन्धेन कृतिकारकत्वात् फलाङ्गत्वापत्तिः । अतः परोद्देशप्रवृत्तेत्यर्थकं यदुद्देशप्रवृत्तेति कृतिविशेषणम् । फलस्यच फलं प्रति परत्वाभावात् फलोद्देशप्रवृत्तपुरुषकृतौ कर्मतया फलस्य विध्यन्वयेन भोक्त्रङ्गत्वे ऽपि न फलाङ्गत्वप्रसक्तिः, एतदेवाभिप्रेत्य उद्देश्यतापदेनैवेत्याद्युक्तम् । अपूर्वस्यापि फलोद्देशप्रवृत्तकृतौ करणत्वेनान्वयात् फलाङ्गत्वोपपत्तिरित्यादि कौस्तुभे द्रष्टव्यो विस्तर इत्यर्थः ॥ यद्यप्यवघातादीनामङ्गत्वे व्रीह्यादीनां लोकसिद्धानामेवोपादानान्न तदुद्देशप्रवृत्तकृतिरस्ति; तथापि अपूर्वसाधनत्वाकारेण तदुद्देश्यकृतिसंभवान्न क्षतिः ॥ भावनादिप्रतीतिः कृतेः कृत्यन्तराभावात् यागस्य भावनां प्रति तस्याश्च फलं प्रति शब्दभावनायाश्च अर्थभावनां प्रति पश्वादेश्च कारकं प्रति कारकत्वस्यच क्रियां प्रत्यङ्गत्वव्यवहारो भाक्त इत्यर्थः ॥ यत्तु प्रकाशकारैः ------ भावनायाः फलाङ्गत्वादिव्यवहारस्य मुख्यत्वसिद्धौ इष्टोद्देश्यप्रवर्तनाप्रयोज्यत्वं स्वस्वेष्टं प्रत्यङ्गत्वम्, प्रयोज्यत्वञ्च कार्यतत्कार्यसाधारणम् । प्रवर्तनाकार्यं प्रवृत्तिस्तत्कार्यञ्च यागफलादि स्वस्वेष्टं प्रत्यङ्गम् ------- इत्युक्तम्, तत् द्रव्यदेशकालकर्त्रादेरपि करणत्वाधिकरणत्वकर्तृत्वादिप्रवृत्तिद्वारा प्रवर्तनाजन्यत्वेन तस्याप्यङ्गत्वापत्तेः शाब्दभावनाया आर्थभावनाङ्गत्वस्यैवमपि दुरुपपादत्वात् अयुक्तमिति व्यक्तं कौस्तुभे ॥ यदपि भाट्टालङ्कारकृता --------- विध्यन्वयिन्यां कृतौ यद्विषयत्वानुपपत्तिर्यदुद्देश्यकत्वेन परिह्रियते तत् तस्याङ्गं तदर्थमिति ------- उक्तम्, तन्न; कालसंबन्धबोधकवाक्ये कालादिवृत्तिकृतविषयत्वानुपपत्तिपरिहारस्य कर्मोद्देश्यत्वेनाप्यसंभवादेव कालोद्देशेन कर्मण एव कृतिविषयत्वाङ्गीकारेण कर्मणः कालाङ्गत्वापत्त्या कालस्य कर्माङ्गत्वानापत्तेः । अस्मन्मतेतु कृतिविषयत्वरूपोपादेयत्वसामानाधिकरण्येन विधेयत्वस्यैव औत्सर्गिकस्य सन्निध्यादिप्रत्यभिज्ञापकप्रमाणसत्त्वे बाधेनोपादेयत्वसमानाधिकरणविधेयत्वासंभवे ऽपि अज्ञाततदधिकरणत्वज्ञापनेन विधेयत्वं नानुपपन्नम् ॥ अत्रच व्यापारभेदेन कारकाणां भेदात् तद्घटिताङ्गत्वस्यापि प्रतिपदार्थं भेदावगमेन तत्तदङ्गत्वं प्रति प्रयाजत्वादेरेव लक्ष्यतावच्छेदकत्वं सूचयितुं लक्षणे यत्तच्छब्दोपादानम् । कृतिकारकत्वेन विध्यन्वयित्वरूपपारार्थ्यस्य श्रुत्यादिप्रमाणानि विना वक्तुमशक्तेस्तान्यप्यर्थादिह उपक्षिप्तानीति ध्येयम् ॥ ॥ इति द्वितीयं शेषलक्षणाधिकरणम् ॥ -------------- <ब्१> (३ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।१ अधि।३) द्रव्यगुणसंस्कारेषु बादरिः
yadyapi ca nedṛśamaṅgatvaṃ śrutyādipramāṇakaṃ, kārakatvamātrābhidhāyitvāt tṛtīyādeḥ / tathāpi yatpadārthaḥ svargādipadāt, taduddeśyakatvaṃ saṃsargādinā, kṛtirākhyātāt, kārakatvaṃ tṛtīyādeḥ, vidhyanvayitvaṃ vidhipadasamabhivyāhārāt / vidhirhi viśiṣṭabhāvanāṃ vidadhadarthādviśeṣaṇānyapi vidhatte iti sarveṣāmuddeśyatvena vidheyatvena vā vidhyanvayaḥ / ataevāṅgatvaghaṭakībhūtapadārthāntarāṇāṃ pramāṇāntareṇa prasiddhāvapi tadghaṭakakārakatvasya śrutyādigamyatvātteṣāmaṅgatvaprāmāṇyavyavahāraḥ // 3 // 2 // // iti dvitīyaṃ śeṣalakṣaṇādhikaraṇam // <B2> prayājādau śeṣapadavācyatānumāne parārthatvasya pañcamyā hetutvābhidhānāt tasyaiva śeṣapadaśakyatāvacchedakatvam, arthācca svarūpaparicāyakatvāt lakṣaṇatvamapītyabhipretyāha ------- yadevahīti // yattu upakārakatvaṃ śeṣatvaṃ bādariṇocyate, yacca yena vinā yanna bhavati sa bījādiraṅkurādeḥ śeṣa ityevamavinābhāvahetukaṃ śeṣatvaṃ parairucyate, tannirākartuṃ "śeṣaḥ parārthatvādi" tisūtreṇa pārārthyarūpaṃ śeṣatvamuktaṃ jaimininā / tadvyācaṣṭe --------- tatreti // paśvaṅgabhūtānāmapi prayājagodohanādīnāṃ puroḍāśapraṇayanādyupakārakatvena tadaṅgatvāpatterayuktamupakārakatvarūpaṃ tallakṣaṇam tathā āgneyādīnāṃ mitho 'vinābhāvena parasparamaṅgatvāpatteravinābhāvalakṣaṇamapyayuktam, kintu pārārthyamevetyarthaḥ // nanu kimidaṃ parārthatvaṃ nāma? tadyadi paroddeśapravṛttakṛti samavāyitvaṃ tadācetane yāgādāvavyāptiḥ, yaditūktakṛtisādhyatvaṃ tadā deśakālakartrādāvavyāptiḥ / etena ------ paroddeśapravṛttakṛtivyāpyatvāparaparyāyamaṅgatvaṃ pārārthyamiti nyāyaprakāśoktaṃ -------- apāstam / yadi tu uktakṛtisaṃbandhitvaṃ tadā nimitte 'tivyāptiḥ / ataḥ pārārthyasyāpi nirvacanānarhatvānna tallakṣaṇatvaṃ saṃbhavatītyata āha -------- tatreti // tadaṅgatvamiti // taduddeśyanirūpitāṅgatvamityarthaḥ / kārakatvena vidhyanvayāditi / kṛtau kārakatvena hetunā tadviśiṣṭakṛtau vidhyanvaye satyarthāt viśeṣaṇībhūte yāge vidhyanupraveśena vidhyanvayādvihitatvaṃ yāge iti lakṣaṇasamanvaya ityarthaḥ // saptamādye svargoddeśena prayājādīnāṃ vidhānāśaṅkānirākaraṇapūrvakaṃ pariplavatvaṃ nirākariṣyate, tadanusaṃdhāya lakṣaṇānvayaṃ darśayati -------- pradhānoddeśeti // dravyasya kriyānivartakatvena guṇasya dravyaparicchedakatvena kārakatayā vidhānāt karaṇatvenānvayāt tatrāpi tadanvayaṃ darśayati --------- dravyeti // etacca kramasyāpi padārthaparicchedakatvena kārakatayā vidhānāt tasyāpyupalakṣaṇam // ṣaṣṭhīti // yathādhvaryavamiti samākhyākalpitavidhau adhvaryoḥ ṣaṣṭhyā saṃbandhamātrāvagame 'pi tasya kartṛtve paryavasānerna kartṛtayā tattatpadārthāṅgatvamityarthaḥ // nimittasyānuṣṭhāpakatayā uddeśyatvenānvayāt nimittoddeśapravṛttakṛtikārakatvena vihitatvasya yāge sattvānnimittāṅgatvaṃ nirasitumāha ---------- nimittasyeti // yathācāsyeti // atideśena prayājādīnāṃ paśuyāgoddeśapravṛttakṛtikārakatvena vihitatve 'pi paśupuroḍāśe upakāramātrākṣepeṇa padārthāṃśe 'tideśākalpanena taduddeśapravṛttakṛtikārakatvena vidhānābhāvānnātivyāptiḥ / evaṃ godohanasya praṇayanopakārakasyāpi taduddeśyakakṛtikārakatvābhāvānnātivyāptiḥ // atraca kṛtikārakatvamityetāvanmātroktau phalasyāpi karmatāsaṃbandhena kṛtikārakatvāt phalāṅgatvāpattiḥ / ataḥ paroddeśapravṛttetyarthakaṃ yaduddeśapravṛtteti kṛtiviśeṣaṇam / phalasyaca phalaṃ prati paratvābhāvāt phaloddeśapravṛttapuruṣakṛtau karmatayā phalasya vidhyanvayena bhoktraṅgatve 'pi na phalāṅgatvaprasaktiḥ, etadevābhipretya uddeśyatāpadenaivetyādyuktam / apūrvasyāpi phaloddeśapravṛttakṛtau karaṇatvenānvayāt phalāṅgatvopapattirityādi kaustubhe draṣṭavyo vistara ityarthaḥ // yadyapyavaghātādīnāmaṅgatve vrīhyādīnāṃ lokasiddhānāmevopādānānna taduddeśapravṛttakṛtirasti; tathāpi apūrvasādhanatvākāreṇa taduddeśyakṛtisaṃbhavānna kṣatiḥ // bhāvanādipratītiḥ kṛteḥ kṛtyantarābhāvāt yāgasya bhāvanāṃ prati tasyāśca phalaṃ prati śabdabhāvanāyāśca arthabhāvanāṃ prati paśvādeśca kārakaṃ prati kārakatvasyaca kriyāṃ pratyaṅgatvavyavahāro bhākta ityarthaḥ // yattu prakāśakāraiḥ ------ bhāvanāyāḥ phalāṅgatvādivyavahārasya mukhyatvasiddhau iṣṭoddeśyapravartanāprayojyatvaṃ svasveṣṭaṃ pratyaṅgatvam, prayojyatvañca kāryatatkāryasādhāraṇam / pravartanākāryaṃ pravṛttistatkāryañca yāgaphalādi svasveṣṭaṃ pratyaṅgam ------- ityuktam, tat dravyadeśakālakartrāderapi karaṇatvādhikaraṇatvakartṛtvādipravṛttidvārā pravartanājanyatvena tasyāpyaṅgatvāpatteḥ śābdabhāvanāyā ārthabhāvanāṅgatvasyaivamapi durupapādatvāt ayuktamiti vyaktaṃ kaustubhe // yadapi bhāṭṭālaṅkārakṛtā --------- vidhyanvayinyāṃ kṛtau yadviṣayatvānupapattiryaduddeśyakatvena parihriyate tat tasyāṅgaṃ tadarthamiti ------- uktam, tanna; kālasaṃbandhabodhakavākye kālādivṛttikṛtaviṣayatvānupapattiparihārasya karmoddeśyatvenāpyasaṃbhavādeva kāloddeśena karmaṇa eva kṛtiviṣayatvāṅgīkāreṇa karmaṇaḥ kālāṅgatvāpattyā kālasya karmāṅgatvānāpatteḥ / asmanmatetu kṛtiviṣayatvarūpopādeyatvasāmānādhikaraṇyena vidheyatvasyaiva autsargikasya sannidhyādipratyabhijñāpakapramāṇasattve bādhenopādeyatvasamānādhikaraṇavidheyatvāsaṃbhave 'pi ajñātatadadhikaraṇatvajñāpanena vidheyatvaṃ nānupapannam // atraca vyāpārabhedena kārakāṇāṃ bhedāt tadghaṭitāṅgatvasyāpi pratipadārthaṃ bhedāvagamena tattadaṅgatvaṃ prati prayājatvādereva lakṣyatāvacchedakatvaṃ sūcayituṃ lakṣaṇe yattacchabdopādānam / kṛtikārakatvena vidhyanvayitvarūpapārārthyasya śrutyādipramāṇāni vinā vaktumaśaktestānyapyarthādiha upakṣiptānīti dhyeyam // // iti dvitīyaṃ śeṣalakṣaṇādhikaraṇam // -------------- <B1> (3 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.1 adhi.3) dravyaguṇasaṃskāreṣu bādariḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.