अन्यत्र त्विति ॥ यथा सामान्यशास्त्रप्राप्त आहवनीयो विशेषशास्त्रविहितपदेन बाध्यते । यथावा नित्यं पाञ्चदश्यं वैश्यनिमित्तकसाप्तदश्येन बाध्यते । आदिपदेन प्राकृतं कुशादि वैकृतैः शरैः स्थानापत्त्या बाध्यते इत्यादयो वार्तिकोक्तेतरबाधाः संगृहीताः । तत्र प्राप्तबाध इत्यर्थः ॥ ननु प्राप्तबाधे सामान्यशास्त्रादिना प्राप्तस्य कथं बाधः? नह्यत्र नेदं रजतमित्यादिवत् मिथ्यात्वरूपो बाधः संभवति, सामान्यशास्त्रस्यापि निर्दुष्टत्वेन तज्जन्यबोधस्य दोषाजन्यतया मिथ्यात्वायोगात्, यदितु करणनिष्ठदोषाभावे ऽपि वस्तुतः करणे विशेषातिरिक्तविषयकत्वेन विद्यमाने विशेषादर्शनकृतप्रमादरूपप्रमातृदोषेण प्रमातुः भ्रमरूपतद्विषयकत्वबोधोपपत्तौ विशेषदर्शनेन तन्मिथ्यात्वोपपत्तिरित्युच्येत, तदा श्रुतिलिङ्गादिष्वपि गार्हपत्याङ्गतारूपविशेषादर्शने प्रमातुः लिङ्गमात्रदर्शनेन श्रुतिकल्पनद्वारेन्द्राङ्गताविषयकत्वभ्रमस्य संभवेन सर्वत्रैव प्राप्तबाधत्वापत्तेः कथमप्राप्तबाधत्वमित्याशङ्कानिरासायाह ------- तत्त्वं चेति ॥ तस्य कॢप्तत्वेनेति ॥ नहि श्रुतिलिङ्गादिषु लिङ्गादिकल्प्या श्रुतिः कॢप्ता; तस्याः प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे नियमेनाकल्पनेन तदभावात्, कदाचित् कल्पिताया अपि तस्याः प्रत्यक्षश्रुत्या मिथ्यात्वस्यैव कल्पनाच्च । सामान्यशास्त्रादेस्तु कॢप्तत्वेनाकल्पनीयत्वान्मिथ्यात्वकल्पने होमान्तरेष्वाहवनीयाभावापत्तेस्तत्कल्पनायोगात् सामान्यशास्त्रे विशेषशास्त्रादिना विशेषविषयतामात्रप्रतिबन्धाच्छ्रुतिलिङ्गादिवैषम्येण प्राप्तबाधत्वं युक्तमित्यर्थः ॥ बाध्यत इति ॥ येनच पदशास्त्रमेव प्रथमतो दृष्टम् तस्य पदविधानेन सामान्यशास्त्रेण भ्रमासंभवान्न विशेषदर्शनात् तन्निवृत्तिः विशेषादर्शनाभावेन भ्रमकारणाभावात् । अतएव तदा सामान्यशास्त्रं तद्व्यतिरिक्तविषयतां झटित्येव प्रतिपद्यते । येनतु सामान्येशास्त्रं पूर्वमाकलितं तस्य सामग्रीसत्त्वादुत्पन्नस्य भ्रमस्य विशेषदर्शनान्निवृत्तिः; तदनन्तरं तद्व्यतिरिक्तविषयत्वं पश्चादेवावगम्यते । अतोर्ऽथतः तस्य बाधः फलं सिध्यतीत्यर्थः ॥ ननु ------ एवं तर्हि यत्र "न तौ पशौ करोती"त्यत्र बाध एव शास्त्रार्थस्तत्र यस्यातिदेशशास्त्रस्य प्रथमालोचनं तस्य विशेषादर्शनसहकृतप्रापकशास्त्रादाज्यभागयोरपि भ्रान्तिप्राप्तिमालोच्य निषेधशास्त्रावगमोपपत्तेः पश्चाद्विशेषदर्शने सति प्रापकशास्त्रस्य तद्व्यतिरिक्तविषयत्वकल्पनरूपस्य बाधस्य संभवे ऽपि यदा निषेधशास्त्रस्यैव प्रथमालोचनं तदा तदर्थालोचनोत्तरं निषेध्यप्राप्त्यपेक्षया सामान्यशास्त्रलोचनात् तेनच विशेषदर्शनसत्त्वेनाऽज्यभागभ्रान्तिजननायोगात् निषेधपर्यवसानानुपपत्ते ऽवश्यं प्रापकशास्त्रस्याऽज्यभागप्रमाजनकत्वमेव निषेधायाभ्युपगन्तव्यम् । तस्मात् शास्त्रप्राप्तनिषेधे प्रमारूपाया एव प्राप्तेरभ्युपेयत्वात् अतएव तादृशस्थले मीमांसकैः विकल्पाङ्गीकारात् कथं प्राप्तवाधत्वावच्छेदेन प्रापकशास्त्रस्य बाधकशास्त्रेण स्वविषयकताप्रतिबन्धेन तल्लक्षणसंभव इत्याशङ्कां निरसितुमाह ------ एवं यत्रापीति ॥ समाधत्ते ------- तथापीति ॥ यतो ऽत्र प्रमारूपैव प्राप्तिः अतएव विकल्पाङ्गीकारात् यस्मिन् पक्षे आज्यभागयोरभावः तस्मिन् पक्षे निषेधशास्त्रस्य तदुपजीव्यत्वेन तत्प्रतिबन्धकत्वासंभवे ऽपि सामान्यशास्त्रस्य विशेषविषयताप्रतिबन्धात् लक्षणस्य नाव्याप्तिरित्यर्थः ॥ ननु अनया रीत्या विशेषशास्त्रेण बाधे ऽपि सामान्यशास्त्रतः प्रमारूपप्राप्तिमादाय विकल्पापत्तिरित्यत आह ------- यथाचेति ॥ तच्चोपपादितं प्राक् । रागस्य न तावद्बलवदनिष्टाननुबन्धित्वप्रमाजनकत्वम् । बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्य प्रवृत्तिंप्रति प्रतिबन्धकत्वकल्पनेन तदभावस्यैव तत्कारणत्व कल्पनया प्रवृत्त्युपपत्तेः तदसंभवात् । यत्रत्विष्टसाधनत्वांशे प्रमाजनकत्वं तस्य निषेधावगतानिष्टसाधनत्वेन विरोधाभावादेव न तदंशे बाधकत्वम् । या तु तत्र सामग्रीसत्त्वे प्रवृत्तिः सा सामग्र्यभावे परं न जायते इति दैववशसंपन्नं निषेधस्य बाधकत्वं रागप्राप्तनिषेधस्थले इति न विकल्पः । तथा इहापि विशेषादर्शनजनितेष्टसाधनत्वस्य भ्रमस्य विशेषदर्शनेनापनयेर्ऽथात् पदहोमे आहवनीयेष्टसाधनताज्ञानस्यापनये सामग्र्यभावादेव नाहवनीये प्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च पद इति सामग्र्यभावसंपादनेन स्ववशसंपन्नप्रवृत्तिप्रतिबन्धकत्वम् । निषेधे तु प्राप्तेरुपजीव्यत्वान्न भ्रमत्वमिति विकल्प इत्यर्थः ॥ एवं श्रुत्यादीनां परस्यैव दौर्बल्यम् पूर्वस्य प्राबल्यम् । तथा परस्य प्रत्यक्षत्वे पूर्वस्यानुमानिकत्वे यथा वा परस्यात्यन्तानर्थक्ये । तत्र "यत्र पुनः श्रुतिरानुमानिकी लिङ्गं प्रत्यक्षं तत्र कथं यथा स्मृतिवैदिकलिङ्गविरोधे तत्र स्मृतेः मूलान्तरमपि संभाव्यते नतु लिङ्गस्येति तदेव बलवदित्यनुसर्तव्यम् । दुर्बलस्यापि प्रमाणस्य यदि कश्चिदनर्थकः ततो विपरीतो बाधो योजयितव्यः" इति वार्तिकोक्तरीत्या परस्य प्राबल्ये ऽप्यप्राप्तबाधत्वमेवेत्यभिप्रेत्योपपादितम् । बाधद्वैविध्यमुपसंबरति -------- अतः सिद्धमिति ॥ अत्रचप्रत्यक्षलिङ्गेन आनुमानिकश्रुतिबाधे मातुलकन्यापरिणयनमुदाहृतं न्यायसुधाकृता । तद्दूषणं कौस्तुभे स्मृतिपाद एव कृतं द्रष्टव्यम् । उदाहरणान्तरं तु मृग्यम् । आनर्थक्यहेतुकविपरीतप्राबल्योदाहरणं वार्तिके कौस्तुभे च द्रष्टव्यम् । प्रयोजनं स्पष्टत्वात् नोक्तम् ॥ संप्रदायस्य रक्षायै यावद्बुद्धिबलोदयम् । बलाबलविचारान्ता व्याख्याता भाट्टदीपिका ॥ ॥ इति सप्तमं बलाबलाधिकरणम् ॥ - - - - - - <ब्१> (८ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।८) अहीनो वा प्रकरणाद् गौणः
anyatra tviti // yathā sāmānyaśāstraprāpta āhavanīyo viśeṣaśāstravihitapadena bādhyate / yathāvā nityaṃ pāñcadaśyaṃ vaiśyanimittakasāptadaśyena bādhyate / ādipadena prākṛtaṃ kuśādi vaikṛtaiḥ śaraiḥ sthānāpattyā bādhyate ityādayo vārtikoktetarabādhāḥ saṃgṛhītāḥ / tatra prāptabādha ityarthaḥ // nanu prāptabādhe sāmānyaśāstrādinā prāptasya kathaṃ bādhaḥ? nahyatra nedaṃ rajatamityādivat mithyātvarūpo bādhaḥ saṃbhavati, sāmānyaśāstrasyāpi nirduṣṭatvena tajjanyabodhasya doṣājanyatayā mithyātvāyogāt, yaditu karaṇaniṣṭhadoṣābhāve 'pi vastutaḥ karaṇe viśeṣātiriktaviṣayakatvena vidyamāne viśeṣādarśanakṛtapramādarūpapramātṛdoṣeṇa pramātuḥ bhramarūpatadviṣayakatvabodhopapattau viśeṣadarśanena tanmithyātvopapattirityucyeta, tadā śrutiliṅgādiṣvapi gārhapatyāṅgatārūpaviśeṣādarśane pramātuḥ liṅgamātradarśanena śrutikalpanadvārendrāṅgatāviṣayakatvabhramasya saṃbhavena sarvatraiva prāptabādhatvāpatteḥ kathamaprāptabādhatvamityāśaṅkānirāsāyāha ------- tattvaṃ ceti // tasya kḷptatveneti // nahi śrutiliṅgādiṣu liṅgādikalpyā śrutiḥ kḷptā; tasyāḥ pratyakṣaśrutivirodhe niyamenākalpanena tadabhāvāt, kadācit kalpitāyā api tasyāḥ pratyakṣaśrutyā mithyātvasyaiva kalpanācca / sāmānyaśāstrādestu kḷptatvenākalpanīyatvānmithyātvakalpane homāntareṣvāhavanīyābhāvāpattestatkalpanāyogāt sāmānyaśāstre viśeṣaśāstrādinā viśeṣaviṣayatāmātrapratibandhācchrutiliṅgādivaiṣamyeṇa prāptabādhatvaṃ yuktamityarthaḥ // bādhyata iti // yenaca padaśāstrameva prathamato dṛṣṭam tasya padavidhānena sāmānyaśāstreṇa bhramāsaṃbhavānna viśeṣadarśanāt tannivṛttiḥ viśeṣādarśanābhāvena bhramakāraṇābhāvāt / ataeva tadā sāmānyaśāstraṃ tadvyatiriktaviṣayatāṃ jhaṭityeva pratipadyate / yenatu sāmānyeśāstraṃ pūrvamākalitaṃ tasya sāmagrīsattvādutpannasya bhramasya viśeṣadarśanānnivṛttiḥ; tadanantaraṃ tadvyatiriktaviṣayatvaṃ paścādevāvagamyate / ator'thataḥ tasya bādhaḥ phalaṃ sidhyatītyarthaḥ // nanu ------ evaṃ tarhi yatra "na tau paśau karotī"tyatra bādha eva śāstrārthastatra yasyātideśaśāstrasya prathamālocanaṃ tasya viśeṣādarśanasahakṛtaprāpakaśāstrādājyabhāgayorapi bhrāntiprāptimālocya niṣedhaśāstrāvagamopapatteḥ paścādviśeṣadarśane sati prāpakaśāstrasya tadvyatiriktaviṣayatvakalpanarūpasya bādhasya saṃbhave 'pi yadā niṣedhaśāstrasyaiva prathamālocanaṃ tadā tadarthālocanottaraṃ niṣedhyaprāptyapekṣayā sāmānyaśāstralocanāt tenaca viśeṣadarśanasattvenā'jyabhāgabhrāntijananāyogāt niṣedhaparyavasānānupapatte 'vaśyaṃ prāpakaśāstrasyā'jyabhāgapramājanakatvameva niṣedhāyābhyupagantavyam / tasmāt śāstraprāptaniṣedhe pramārūpāyā eva prāpterabhyupeyatvāt ataeva tādṛśasthale mīmāṃsakaiḥ vikalpāṅgīkārāt kathaṃ prāptavādhatvāvacchedena prāpakaśāstrasya bādhakaśāstreṇa svaviṣayakatāpratibandhena tallakṣaṇasaṃbhava ityāśaṅkāṃ nirasitumāha ------ evaṃ yatrāpīti // samādhatte ------- tathāpīti // yato 'tra pramārūpaiva prāptiḥ ataeva vikalpāṅgīkārāt yasmin pakṣe ājyabhāgayorabhāvaḥ tasmin pakṣe niṣedhaśāstrasya tadupajīvyatvena tatpratibandhakatvāsaṃbhave 'pi sāmānyaśāstrasya viśeṣaviṣayatāpratibandhāt lakṣaṇasya nāvyāptirityarthaḥ // nanu anayā rītyā viśeṣaśāstreṇa bādhe 'pi sāmānyaśāstrataḥ pramārūpaprāptimādāya vikalpāpattirityata āha ------- yathāceti // taccopapāditaṃ prāk / rāgasya na tāvadbalavadaniṣṭānanubandhitvapramājanakatvam / balavadaniṣṭānanubandhitvajñānasya pravṛttiṃprati pratibandhakatvakalpanena tadabhāvasyaiva tatkāraṇatva kalpanayā pravṛttyupapatteḥ tadasaṃbhavāt / yatratviṣṭasādhanatvāṃśe pramājanakatvaṃ tasya niṣedhāvagatāniṣṭasādhanatvena virodhābhāvādeva na tadaṃśe bādhakatvam / yā tu tatra sāmagrīsattve pravṛttiḥ sā sāmagryabhāve paraṃ na jāyate iti daivavaśasaṃpannaṃ niṣedhasya bādhakatvaṃ rāgaprāptaniṣedhasthale iti na vikalpaḥ / tathā ihāpi viśeṣādarśanajaniteṣṭasādhanatvasya bhramasya viśeṣadarśanenāpanayer'thāt padahome āhavanīyeṣṭasādhanatājñānasyāpanaye sāmagryabhāvādeva nāhavanīye pravṛttiḥ pravṛttiśca pada iti sāmagryabhāvasaṃpādanena svavaśasaṃpannapravṛttipratibandhakatvam / niṣedhe tu prāpterupajīvyatvānna bhramatvamiti vikalpa ityarthaḥ // evaṃ śrutyādīnāṃ parasyaiva daurbalyam pūrvasya prābalyam / tathā parasya pratyakṣatve pūrvasyānumānikatve yathā vā parasyātyantānarthakye / tatra "yatra punaḥ śrutirānumānikī liṅgaṃ pratyakṣaṃ tatra kathaṃ yathā smṛtivaidikaliṅgavirodhe tatra smṛteḥ mūlāntaramapi saṃbhāvyate natu liṅgasyeti tadeva balavadityanusartavyam / durbalasyāpi pramāṇasya yadi kaścidanarthakaḥ tato viparīto bādho yojayitavyaḥ" iti vārtikoktarītyā parasya prābalye 'pyaprāptabādhatvamevetyabhipretyopapāditam / bādhadvaividhyamupasaṃbarati -------- ataḥ siddhamiti // atracapratyakṣaliṅgena ānumānikaśrutibādhe mātulakanyāpariṇayanamudāhṛtaṃ nyāyasudhākṛtā / taddūṣaṇaṃ kaustubhe smṛtipāda eva kṛtaṃ draṣṭavyam / udāharaṇāntaraṃ tu mṛgyam / ānarthakyahetukaviparītaprābalyodāharaṇaṃ vārtike kaustubhe ca draṣṭavyam / prayojanaṃ spaṣṭatvāt noktam // saṃpradāyasya rakṣāyai yāvadbuddhibalodayam / balābalavicārāntā vyākhyātā bhāṭṭadīpikā // // iti saptamaṃ balābalādhikaraṇam // - - - - - - <B1> (8 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.8) ahīno vā prakaraṇād gauṇaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.