<ब्२> पूर्ववदेवोपक्षिप्तस्य समाख्याप्रमाणस्य पञ्चान्तरितप्रामाण्यनिरूपणे ऽवसरलाभात् प्रमाणनिरूपणेन सहावसरसङ्गतिं च स्पष्टत्वादनुक्त्वा प्रमाणभूतसमाख्यास्वरूपं दर्शयति --------- ऋग्वेदादीति ॥ दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिषु ऋग्वेदविहिते कर्मणि हौत्रं, यजुर्वेदविहितेचाऽध्वर्यवं, सामवेदविहितेचौद्गात्रं इत्येवं समाख्याः तथा होतृचमसः पौरोडाशिकमित्यपि पात्रविशेषे दार्शपौर्णमासिकपदार्थेषु च वेदे प्रयुक्तास्तथा सोमचमस इत्यादि लौकिकैः याज्ञियैश्च प्रयुक्ता इत्यर्थः । तत्र समाख्याया यौगिकत्वेन विनियोजकत्वं स्यात्,नच यौगिकत्वं संभवति; पाठकादिशब्दानां प्रत्यक्षादिना पाठक्रियाकर्त्रोः संबन्धावगमेन युक्तायौगिकत्वेन प्रवृत्तिः, इहतु समाख्यातः पूर्वं संबन्धानवमान्न तन्निमित्तं यौगिकत्वमिति रूढमेव आध्वर्यवादिपदम् । अध्वर्युकर्तृकेषु लौकिकपदार्थेष्वाध्वर्यवसमाख्याया अदर्शनेन अवयवयोगस्य व्यभिचारित्वाच्च । अतो न यौगिकशब्दरूपसमाख्यास्वरूपसंभवः । कथञ्चित् तत्संभवे ऽपि वा तया संबन्धसामान्यप्रतीतेर्न तादर्थ्याख्यशेषत्वप्रतीतिसंभवः । वरणभरणोपात्तस्याध्वर्य्वादेः सत्यामपि कैमर्थ्याकाङ्क्षायामन्वाधानादेश्च सत्यामपि कर्त्रपेक्षायांसमाख्यायाः पदरूपतया विधित्वाभावात् न विधिरूपचोदनागम्यतादर्थ्यबोधकत्वसंभवः । पाचकादिवत् कथञ्चित् प्रमाणान्तरेण संबन्धाभ्युपगमे न समाख्यायाः संबन्धे प्रामाण्यम् । समाख्याबलादेव संबन्धकल्पने समाख्याया अपि संबन्धसिध्द्यधीनत्वादितरेतराश्रयापत्तिरित्यप्रामाण्यपूर्वपक्षनिरासायाह -------- सापीति ॥ कॢप्तावयवशक्तिकमित्यनेन यौगिकतासंभवे रूढिकल्पनमन्याय्यम् । अतिप्रसङ्गपरिहारस्तु उद्भिदधिकरणोक्तन्यायेनावगन्तव्य इति यौगिकत्वस्वरूपं समाख्यायाः सूचितम् ॥ नचेहाश्वकर्णादिशब्दवत् प्रतीयमानयोगपरित्यागकारणं बाधो ऽसंभवो वास्ति; तादर्थ्यस्य योग्यत्वेन बाधायोगात् । वक्ष्यमाणविधया तादर्थ्यप्रतिपादनस्यापि संभवाच्चेत्यर्थः । यदिहीयं सादिः समाख्या भवेत्, तदा प्रथमतः संबन्धं ज्ञात्वा सा प्रवर्तयितव्या, तत्प्रवर्तकस्यच पुरुषस्य संबन्धबोधने प्रमाणान्तराभावात् समाख्यैव तत्र प्रमाणमित्यन्योन्याश्रयः स्यात्, इयञ्च सङ्केतयितुरस्मरणात् वेदे प्रयुज्यमानत्वाच्चानादिभूतेति भ्रमविप्रलिप्सादिनिमित्तत्वानुपपत्तेः पूर्वपूर्वप्रयोगदर्शनादेवोत्तरोत्तरप्रयोगोपपत्तेः संबन्धावाच्यत्वेन समभिव्याहारमात्रगम्यत्वात् प्रागप्रतीतस्यापि प्रवृत्तिनिमित्तत्वोपपत्तेः पूर्वप्रतीतत्वाग्रहे ऽपि अनुष्ठानस्यापि प्रवाहानादित्वात् प्रत्यक्षेणैव क्रियाकारकभावसंबन्धमवगत्य प्रयोगोपपत्तौ पश्चान्न्यायविदां अन्यमूलासंभवे समाख्यात एव तत्प्रतिपत्तिकल्पनसंभवात् गवादिशब्दानां संकेतग्रह इव नात्रेतरेतराश्रयप्रसक्तिरित्यभिप्रेत्य समाख्यया विनियोगं साधयति -------- प्रकृतेति ॥ वाक्येनैवेति ॥ एतच्च श्रुत्यादीनामप्युपलक्षणम् । अतएव आग्नेय इत्यादियौगिकेष्वप्यग्न्यादीनां देवतात्वस्य तद्धितश्रुत्यैव प्रतिपादनान्न समाख्याकृतो विनियोगो ऽग्न्यादीनाम् । अतएव यत्र यौगिकपदे तदवयवाभ्यां शेषशेषिभावान्वययोग्यपदार्थयोरेवोपस्थितिः, नतु व्रीहीन् प्रोक्षतीत्यादाविवशेषशेषित्वन्यतरस्य तादृखोतृचमसादिपदरूपसमाख्या षष्ठं प्रमाणमिति सांप्रदायिकाः ॥ यत्तु शिवतत्त्वविवेके समा चासावाख्याचेति व्युत्पत्त्या अन्यत्र प्रतिपन्नस्य अन्यत्र प्रतिपन्नेन संबन्धनिमित्तं संज्ञासाम्यं समाख्या । यथा अग्निर्यज्ञं तपतु प्रजानन् इत्यादिमन्त्राणामतिमुक्तिहोमानां च परस्परसंबन्धनिमित्तमाध्वर्यवसंज्ञासाम्यमिति समाख्यास्वरूपान्तरं स्वमतत्वेनोक्तम्, तदध्वर्यवादीनां कर्तृत्वेन विनियोगे ऽव्यापकत्वादुपेक्ष्यम् । पशुबन्धप्रकरणे चतस्त्रो ऽतिमुक्तीर्जुहोति इत्याम्नातानां चतुर्णामतिमुक्तिहोमानां पूर्वोक्तमन्त्रैः सह संबन्धो न समाख्यातः, किन्तु आपस्तम्बसूत्रोपात्त एवेति न तदर्थमीदृशं मीमांसकविरुद्धं तत्स्वरूपं प्रमाणवदिति ध्येयम् । पाकाद्यङ्गत्वादिति ॥ तत्र विशेष्यांशस्य सामर्थ्यात् पदान्तरोपादानतश्च प्राप्तेः विशेषणाङ्गत्वे तात्पर्यात् वाक्येन विनियोग इत्यर्थः ॥ विशेषणस्येति ॥ अध्वर्य्वादेः कर्तुः चम्यर्थभक्षणस्यच विशेषणीभूतस्याध्ययनाद्यनन्वयात् तत्क्रियावाचकपदेन विनियोगासंभवात् विनियोगवाक्यमाकाङ्क्षायोग्यतादिवशेन वक्ष्यमाणविधया कल्पयित्वा कर्तृतादिरूपसंबन्धप्रतीतिरित्यर्थः । स्वतन्त्रविधिकल्पनेति ॥ अध्वर्युःकाण्डपठितानन्वाधानादिपदार्थान् कुर्यादित्येवंविधविधिकल्पनेत्यर्थः । सो ऽग्नीनिति ॥ एतेन -------- अध्वर्युकर्तृत्वविधानाभावस्य प्रयोगविधिविधेयत्वक्लेशस्य च परिहारः ------- सूचितः ॥ वस्तुतस्तु --------- अङ्गवाक्यानां बहुत्वात् तत्तद्वाक्यैकवाक्यतासंपादकतत्तच्छब्दानां बहूनां कल्पनापत्तेर्गौरवाविशेषात् धर्मिग्राहकप्रमाणेन काण्ड एव स्वतन्त्राध्वर्युकर्तृकत्वविनियोगविध्येककल्पना युक्ता । तत्र यद्यपि अधीते इत्यादिविधौ मन्त्रार्थवादादौच तत्तत्सिद्धवन्निर्देशदर्शनेन तदन्यथानुपपत्त्यैव एतादृशविधिकल्पनान्न समाख्ययैव तद्विधिकल्पनमुपपद्यत इति न समाख्यानिको विनियोग इति शक्यते वस्तुम्; तथापि तत्र विशिष्य यौगिकपदान्यथानुपपत्तेरेव कारणत्वात्तयैव व्यवहारः । यत्रतु याज्ञिकप्रसिद्धमात्रं तत्र विधेरपि तदन्यथानुपपत्तिमात्रकल्प्यत्वाद्युक्त एव तया व्यवहार इति द्रष्टव्यमिति ॥ अत्र प्राचीनैः क्रमे देशसामान्यलक्षणसंबन्धः प्रत्यक्ष इति प्रधानाकाङ्क्षामात्रोत्थापनात् प्रकरणादिकल्पनेन प्रामाण्यम्, समाख्यायां तु विशिष्टपदार्थमात्रवाचिसमाख्याबलात् नूनमनयोः कश्चिदस्ति संबन्ध इति संबन्धकल्पना ततः फलवद्भावनाकथंभावतिरोहिताप्यन्वाधानादेराकाङ्क्षा कल्प्येत्येवं क्रमप्रकरणकल्पनेन प्रामाण्यमुक्तम्, तदयुक्तम्; आध्वर्यवमित्यत्र प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां स्वशक्यार्थस्य संबन्धसामान्यस्य चोपस्थितावाकाङ्क्षावशेन कर्तृतादिरूपसंबन्धविशेषपरत्वोपपत्तेः संबन्धकल्पनाप्रसङ्गात्स्थानकल्पकत्वायोगात् । अतः संबन्धस्य कॢप्तामेवोपस्थितिमङ्गीकृत्य यत्पदमात्रकल्पनमेकवाक्यतापादकमुक्तं तदनुकूलां स्थानकल्पनां दर्शयति -------- तच्चेति ॥ इतिकर्तव्यतात्वेति ॥ अध्वर्योः पूर्ववदेव तन्नियमादृष्टद्वारा इतिकर्तव्यतात्वं प्रकल्प्यान्वाधानस्येतादृशेतिकर्तव्यताकाङ्क्षारूपप्रकरणकल्पनेत्यथ्रः ॥ स्पष्टार्थमन्यत् ॥ प्रयोजनं पूर्वपक्षे तत्तद्वेदविहितकर्मसु ज्योतिष्टोमाद्यङ्गभूतेषु ऋत्विजामनियमः, सिद्धान्तेतु नियम इति स्पष्टत्वात् नोक्तम् ॥ ॥ ॥ इति षष्ठं समाख्याविनियोजकताधिकरणम् ॥ - - - - - - <ब्१> (७ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।७) श्रुति-लिङ्ग-वाक्य-प्रकरण-स्थान-समाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यम् अर्थविप्रकर्षात्
<B2> pūrvavadevopakṣiptasya samākhyāpramāṇasya pañcāntaritaprāmāṇyanirūpaṇe 'vasaralābhāt pramāṇanirūpaṇena sahāvasarasaṅgatiṃ ca spaṣṭatvādanuktvā pramāṇabhūtasamākhyāsvarūpaṃ darśayati --------- ṛgvedādīti // darśapūrṇamāsajyotiṣṭomādiṣu ṛgvedavihite karmaṇi hautraṃ, yajurvedavihitecā'dhvaryavaṃ, sāmavedavihitecaudgātraṃ ityevaṃ samākhyāḥ tathā hotṛcamasaḥ pauroḍāśikamityapi pātraviśeṣe dārśapaurṇamāsikapadārtheṣu ca vede prayuktāstathā somacamasa ityādi laukikaiḥ yājñiyaiśca prayuktā ityarthaḥ / tatra samākhyāyā yaugikatvena viniyojakatvaṃ syāt,naca yaugikatvaṃ saṃbhavati; pāṭhakādiśabdānāṃ pratyakṣādinā pāṭhakriyākartroḥ saṃbandhāvagamena yuktāyaugikatvena pravṛttiḥ, ihatu samākhyātaḥ pūrvaṃ saṃbandhānavamānna tannimittaṃ yaugikatvamiti rūḍhameva ādhvaryavādipadam / adhvaryukartṛkeṣu laukikapadārtheṣvādhvaryavasamākhyāyā adarśanena avayavayogasya vyabhicāritvācca / ato na yaugikaśabdarūpasamākhyāsvarūpasaṃbhavaḥ / kathañcit tatsaṃbhave 'pi vā tayā saṃbandhasāmānyapratīterna tādarthyākhyaśeṣatvapratītisaṃbhavaḥ / varaṇabharaṇopāttasyādhvaryvādeḥ satyāmapi kaimarthyākāṅkṣāyāmanvādhānādeśca satyāmapi kartrapekṣāyāṃsamākhyāyāḥ padarūpatayā vidhitvābhāvāt na vidhirūpacodanāgamyatādarthyabodhakatvasaṃbhavaḥ / pācakādivat kathañcit pramāṇāntareṇa saṃbandhābhyupagame na samākhyāyāḥ saṃbandhe prāmāṇyam / samākhyābalādeva saṃbandhakalpane samākhyāyā api saṃbandhasidhdyadhīnatvāditaretarāśrayāpattirityaprāmāṇyapūrvapakṣanirāsāyāha -------- sāpīti // kḷptāvayavaśaktikamityanena yaugikatāsaṃbhave rūḍhikalpanamanyāyyam / atiprasaṅgaparihārastu udbhidadhikaraṇoktanyāyenāvagantavya iti yaugikatvasvarūpaṃ samākhyāyāḥ sūcitam // nacehāśvakarṇādiśabdavat pratīyamānayogaparityāgakāraṇaṃ bādho 'saṃbhavo vāsti; tādarthyasya yogyatvena bādhāyogāt / vakṣyamāṇavidhayā tādarthyapratipādanasyāpi saṃbhavāccetyarthaḥ / yadihīyaṃ sādiḥ samākhyā bhavet, tadā prathamataḥ saṃbandhaṃ jñātvā sā pravartayitavyā, tatpravartakasyaca puruṣasya saṃbandhabodhane pramāṇāntarābhāvāt samākhyaiva tatra pramāṇamityanyonyāśrayaḥ syāt, iyañca saṅketayiturasmaraṇāt vede prayujyamānatvāccānādibhūteti bhramavipralipsādinimittatvānupapatteḥ pūrvapūrvaprayogadarśanādevottarottaraprayogopapatteḥ saṃbandhāvācyatvena samabhivyāhāramātragamyatvāt prāgapratītasyāpi pravṛttinimittatvopapatteḥ pūrvapratītatvāgrahe 'pi anuṣṭhānasyāpi pravāhānāditvāt pratyakṣeṇaiva kriyākārakabhāvasaṃbandhamavagatya prayogopapattau paścānnyāyavidāṃ anyamūlāsaṃbhave samākhyāta eva tatpratipattikalpanasaṃbhavāt gavādiśabdānāṃ saṃketagraha iva nātretaretarāśrayaprasaktirityabhipretya samākhyayā viniyogaṃ sādhayati -------- prakṛteti // vākyenaiveti // etacca śrutyādīnāmapyupalakṣaṇam / ataeva āgneya ityādiyaugikeṣvapyagnyādīnāṃ devatātvasya taddhitaśrutyaiva pratipādanānna samākhyākṛto viniyogo 'gnyādīnām / ataeva yatra yaugikapade tadavayavābhyāṃ śeṣaśeṣibhāvānvayayogyapadārthayorevopasthitiḥ, natu vrīhīn prokṣatītyādāvivaśeṣaśeṣitvanyatarasya tādṛkhotṛcamasādipadarūpasamākhyā ṣaṣṭhaṃ pramāṇamiti sāṃpradāyikāḥ // yattu śivatattvaviveke samā cāsāvākhyāceti vyutpattyā anyatra pratipannasya anyatra pratipannena saṃbandhanimittaṃ saṃjñāsāmyaṃ samākhyā / yathā agniryajñaṃ tapatu prajānan ityādimantrāṇāmatimuktihomānāṃ ca parasparasaṃbandhanimittamādhvaryavasaṃjñāsāmyamiti samākhyāsvarūpāntaraṃ svamatatvenoktam, tadadhvaryavādīnāṃ kartṛtvena viniyoge 'vyāpakatvādupekṣyam / paśubandhaprakaraṇe catastro 'timuktīrjuhoti ityāmnātānāṃ caturṇāmatimuktihomānāṃ pūrvoktamantraiḥ saha saṃbandho na samākhyātaḥ, kintu āpastambasūtropātta eveti na tadarthamīdṛśaṃ mīmāṃsakaviruddhaṃ tatsvarūpaṃ pramāṇavaditi dhyeyam / pākādyaṅgatvāditi // tatra viśeṣyāṃśasya sāmarthyāt padāntaropādānataśca prāpteḥ viśeṣaṇāṅgatve tātparyāt vākyena viniyoga ityarthaḥ // viśeṣaṇasyeti // adhvaryvādeḥ kartuḥ camyarthabhakṣaṇasyaca viśeṣaṇībhūtasyādhyayanādyananvayāt tatkriyāvācakapadena viniyogāsaṃbhavāt viniyogavākyamākāṅkṣāyogyatādivaśena vakṣyamāṇavidhayā kalpayitvā kartṛtādirūpasaṃbandhapratītirityarthaḥ / svatantravidhikalpaneti // adhvaryuḥkāṇḍapaṭhitānanvādhānādipadārthān kuryādityevaṃvidhavidhikalpanetyarthaḥ / so 'gnīniti // etena -------- adhvaryukartṛtvavidhānābhāvasya prayogavidhividheyatvakleśasya ca parihāraḥ ------- sūcitaḥ // vastutastu --------- aṅgavākyānāṃ bahutvāt tattadvākyaikavākyatāsaṃpādakatattacchabdānāṃ bahūnāṃ kalpanāpattergauravāviśeṣāt dharmigrāhakapramāṇena kāṇḍa eva svatantrādhvaryukartṛkatvaviniyogavidhyekakalpanā yuktā / tatra yadyapi adhīte ityādividhau mantrārthavādādauca tattatsiddhavannirdeśadarśanena tadanyathānupapattyaiva etādṛśavidhikalpanānna samākhyayaiva tadvidhikalpanamupapadyata iti na samākhyāniko viniyoga iti śakyate vastum; tathāpi tatra viśiṣya yaugikapadānyathānupapattereva kāraṇatvāttayaiva vyavahāraḥ / yatratu yājñikaprasiddhamātraṃ tatra vidherapi tadanyathānupapattimātrakalpyatvādyukta eva tayā vyavahāra iti draṣṭavyamiti // atra prācīnaiḥ krame deśasāmānyalakṣaṇasaṃbandhaḥ pratyakṣa iti pradhānākāṅkṣāmātrotthāpanāt prakaraṇādikalpanena prāmāṇyam, samākhyāyāṃ tu viśiṣṭapadārthamātravācisamākhyābalāt nūnamanayoḥ kaścidasti saṃbandha iti saṃbandhakalpanā tataḥ phalavadbhāvanākathaṃbhāvatirohitāpyanvādhānāderākāṅkṣā kalpyetyevaṃ kramaprakaraṇakalpanena prāmāṇyamuktam, tadayuktam; ādhvaryavamityatra prakṛtipratyayābhyāṃ svaśakyārthasya saṃbandhasāmānyasya copasthitāvākāṅkṣāvaśena kartṛtādirūpasaṃbandhaviśeṣaparatvopapatteḥ saṃbandhakalpanāprasaṅgātsthānakalpakatvāyogāt / ataḥ saṃbandhasya kḷptāmevopasthitimaṅgīkṛtya yatpadamātrakalpanamekavākyatāpādakamuktaṃ tadanukūlāṃ sthānakalpanāṃ darśayati -------- tacceti // itikartavyatātveti // adhvaryoḥ pūrvavadeva tanniyamādṛṣṭadvārā itikartavyatātvaṃ prakalpyānvādhānasyetādṛśetikartavyatākāṅkṣārūpaprakaraṇakalpanetyathraḥ // spaṣṭārthamanyat // prayojanaṃ pūrvapakṣe tattadvedavihitakarmasu jyotiṣṭomādyaṅgabhūteṣu ṛtvijāmaniyamaḥ, siddhāntetu niyama iti spaṣṭatvāt noktam // // // iti ṣaṣṭhaṃ samākhyāviniyojakatādhikaraṇam // - - - - - - <B1> (7 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.7) śruti-liṅga-vākya-prakaraṇa-sthāna-samākhyānāṃ samavāye pāradaurbalyam arthaviprakarṣāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.