न च उपसदङ्गत्वमेव किं न स्यादिति -------- वाच्यम्; उपसत्पदस्य पुनस्तात् कालप्रतियोगित्वेन स्वार्थोपस्थापकस्योद्देश्यसमर्पकत्वाभावात्, उपस्थितत्वात् तद्वाचकपदान्तरकल्पनयोद्देश्यत्वाङ्गीकारे तु उपसदां फलवत्त्वज्ञानार्थं ज्योतिष्टोमोपस्थितेरावश्यकत्वात् लाघवेन तदर्थत्वोपपत्तेः, कौषितकिब्राह्मणे प्रकरण एव प्रवर्ग्याम्नानाच्च । तत्र च न प्रथमयज्ञे प्रवृज्यादिति श्रुतम् । तत्र प्रथमयज्ञपदेन सर्वसंस्थः सर्वावस्थश्च ज्योतिष्टोमो ऽमिधीयते उत तदीयप्रथमप्रयोगमात्रमिति चिन्तायाम् ---------- प्रथमयज्ञशब्दो ज्योतिष्टोमनामा, "एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोम" इति सामानाधिकरण्यात्, तस्य प्रथमं प्रयुज्यमानत्वेन प्रवृत्तिनिमित्तसत्त्वाच्च । यद्यपि च संस्थानामन्यपदेनाभिधानात् तासु ज्योतिष्टोमोत्तरकालत्वविधानात् न सर्वसंस्थाकज्योतिष्टोमस्य प्रथमं प्रयुज्यमानत्वम्; तथापि ज्योतिष्टोमत्वसामानाधिकरण्येन तावत् तदस्तीति प्रवृत्तिनिमित्ताविघातः । अतो वाक्यात् प्रकरणाच्च ज्योतिष्टोमत्वावच्छेदेनैवायं प्रतिषेधः, पर्युदासो वा ज्योतिष्टोमभिन्ने प्रवृणक्तीति; अन्यथा विकल्पप्राप्तेः । यत्त्व "ग्निष्टोमे प्रवृणक्ती"ति वचनं तत्पर्युदस्तप्रतिप्रसवार्थम् । तदपि च "कामं तु यो ऽनूचानः श्रोत्रियः स्यात् तस्य प्रवृज्यादि"त्यनेनोपसंह्रियते । तेनानूचानस्य श्रोत्रियस्याग्निष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोमे नित्यं करणम्, अन्यज्योतिष्टोमे तु नित्यमकरणम् । विकृतिषु नित्यं करणमिति प्राप्ते -------- प्रत्येकशक्त्यैवार्थबोधोपपत्तौ अतिरिक्तशक्तिकल्पनायां प्रमाणाभावात् प्रथमशब्दस्य चाप्रवृत्तप्रवर्तनविषयवाचित्वादाद्यप्रयोगपरत्वावगतेर्यज्ञशब्दस्य च लक्षणया प्रयोगपरत्वं प्रकरणाज्ज्योतिष्टोमरूपयज्ञपरत्वमेव वाङ्गीकृत्य प्रथमयज्ञपदेन ज्योतिष्टोमप्रथमप्रयोगो ऽभिधीयते । स चाग्निष्टोमसंस्थाकस्य ज्योतिष्टोमस्य पाञ्चमिकन्यायेन, "प्रथमं यजमानो ऽतिरात्रेण यजेते"ति वचनादतिरात्रसंस्थाकस्य च । अत उभयत्राप्यनेन वचनेन प्रवर्ग्यस्य प्रतिषेधः पर्युदासो वा, न तु विकृत्यन्तरे; तत्रोपदेशातिदेशाभ्यां तदप्राप्तेः । न च ------- ज्योतिष्टोमे द्वितीयादिप्रयोगापेक्षया प्राथेम्यस्य विवक्षितत्वाद्बिकृतावपि तद्द्वितीयादिप्रयोगापेक्षया प्राथम्यस्य सत्त्वात् कथं न तत्प्राप्तिरिति -------- वाच्यम्; प्राथम्यस्य निरूपकापेक्षायां द्वितीयादिप्रयोगस्य निरूपकत्वाकल्पनात् । "एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञाना"मिति वचनेन ज्योतिष्टोमविकृतिमात्रस्यैव तदवधारणात् । अत एव प्रथमप्रयोगविषयो ऽपि ज्योतिष्टोम एव बोध्यः । तथाच प्रथमयज्ञशब्दो वाक्यशेषाद्वैदिकप्रयोगाच्च निरूढलक्षणया सोमान्तरनिरूपितप्राथम्यवत्प्रयोगविषयज्योतिष्टोममेवाभिधत्ते, अन्यथा स्व -------- स्व ------- द्वितीयादिप्रयोगनिरूपितप्राथम्यवत्प्रयोगविषययज्ञेमात्राभिधाने "आहिताग्नय इष्टप्रथमयज्ञा गृहपतिसप्तदशाः सत्रमासीरन्नि"त्यादौ सत्रे यज्ञमात्रोत्तरकालताऽपत्तेः । अत उक्तद्विविधज्योतिष्टोमप्रथमप्रयोगे एव प्रवर्ग्यप्रतिषेधः । वस्तुतस्तु --------- नायं प्रतिषेधस्तथात्वे "न तौ पशौ करोती" तिवदतिरात्रप्रथमाहारे ऽपि विकल्पापत्तेः । न च --------- क्रियायाः स्वरूपेणोद्देश्यसंबन्धित्वेन वा निषेध एव विकल्पो यथोक्तस्थले, यत्र तु कारकनिषेधो यथा "रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीते" त्यादौ, तत्र निषेधस्य कारकमात्रविषयत्वेन क्रियाविषयत्वाभावात् क्रियाविषयविधिविकल्पापादकत्वानुपपत्तिः; प्रकृते च प्रथमयज्ञशब्दस्य नोद्देश्यत्वपरत्वम्, अपि तु मन्द्रं प्रातःसवन इतिवदधिकरणकारकत्वम् । अतश्च न विकल्पापादकत्वापत्तिरिति केषाञ्चिदुक्तं युक्तमिति -------- वाच्यम्; कारकस्यापि प्रथमप्रयोगाधिकरणत्वस्य विधितः प्राप्तौ न्यायतौल्येन प्रथमप्रयोगाधिकरणत्वस्यैव विकल्पापत्तेरावश्यकत्वात् । अत एवाक्षेपेण यत्किञ्चित्कालप्राप्तौ रात्र्युपादानस्यैच्छिकत्वेन रागप्राप्त्या वैधत्वाभावान्न तन्निषेधस्य विकल्पापादकत्वम्, प्रकृते तु प्रथमप्रयोगाधिकरणत्वं नैच्छिकं प्रतिप्रधानं गुणान्वयस्य वैधत्वात् । अतस्तन्निषेधो ऽपि विकल्पापादक एव । वस्तुतस्तु ------- प्रथमप्रयोगस्य उद्देश्यत्वमेव शास्त्रदीपिकायामुक्तमिति न किञ्चिदेतत् । अतो "नानूयाजेष्वि"तिवत्पर्युदास एवायमनारभ्यवादवाक्यशेषः -------- उक्तविधप्रथमप्रयोगभिन्ने प्रवृञ्ज्यादिति । ततश्च प्रापकप्रमाणाभावात् प्रथमप्रयोगे अकरणप्रसक्तावग्निष्टोमे प्रवृणक्तीति वचनं वस्तुतो ऽत्यन्ताप्राप्तप्रापकमपि प्रतिप्रसवफलकं सदग्निष्टोमसंस्थाकत्वे निमित्ते प्रथमप्रयोगे ऽपि नित्यं प्रवर्ग्यविधानार्थम्, न तु विकल्पेन; विकल्पे प्रमाणाभावात् । अस्य च नान्यविषयता सामान्यविधित एव सर्वत्र प्राप्तत्वादिति प्रथमप्रयोगविषयतैव । अनेन च काममित्यभूचानवाक्योपसंहारः । तेनाग्निष्टोमसंस्थाकप्रथमप्रयोगे अनूचानस्य नित्यकरणम् । तथा श्रोत्रियस्यापि । अनूचानो वेदाध्यापकः । तेन क्षत्रियवैश्ययोर्निवृत्तिः । श्रोत्रियः प्रकर्षेण वेद -------- तदर्थ -------- ज्ञः । कामं पदेन प्रकर्षाभिधानात् । तस्येत्येकपदेनोभयोः कर्त्रोर्विधानाच्च न विधेयानेकत्वम् । तदन्येषामग्निष्टोमप्रथमाहारे ऽपि नित्यमकरणम् । यत्तु वार्तिके अनूचानादेर्विकल्पो ऽन्येषां नित्यमकरणमित्युक्तम्, तत्प्रौढिमात्रम् । अत एव पार्थसारथिना अनूचानादेर्नित्यमेव प्रयोग इत्युक्तम् । यदि तु तदेव समर्थनीयमित्याग्रहस्तदा कामं पदेन विकल्पाभिधानादग्निष्टोमवाक्यस्य च तेनोपसंहारादनूचानादेर्विकल्प इत्येवं समर्थनीयम् । सर्वथा अतिरात्रप्रथमाहारे प्रतिप्रसवाभावान्नित्यमेवाप्रयोगः, विकृतौ तु प्रथमप्रयोगे नित्यं करणमिति स्थितम् ॥ ३ ॥ ४६ ॥ इति द्वादशं प्रवर्ग्याधिकरणम् ॥ <ब्२> <ब्१> (१३ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।१३) पौष्णं पैषणं विकृतौ प्रतीयेताचोदनात् प्रकृतौ
na ca upasadaṅgatvameva kiṃ na syāditi -------- vācyam; upasatpadasya punastāt kālapratiyogitvena svārthopasthāpakasyoddeśyasamarpakatvābhāvāt, upasthitatvāt tadvācakapadāntarakalpanayoddeśyatvāṅgīkāre tu upasadāṃ phalavattvajñānārthaṃ jyotiṣṭomopasthiterāvaśyakatvāt lāghavena tadarthatvopapatteḥ, kauṣitakibrāhmaṇe prakaraṇa eva pravargyāmnānācca / tatra ca na prathamayajñe pravṛjyāditi śrutam / tatra prathamayajñapadena sarvasaṃsthaḥ sarvāvasthaśca jyotiṣṭomo 'midhīyate uta tadīyaprathamaprayogamātramiti cintāyām ---------- prathamayajñaśabdo jyotiṣṭomanāmā, "eṣa vāva prathamo yajño yajñānāṃ yajjyotiṣṭoma" iti sāmānādhikaraṇyāt, tasya prathamaṃ prayujyamānatvena pravṛttinimittasattvācca / yadyapi ca saṃsthānāmanyapadenābhidhānāt tāsu jyotiṣṭomottarakālatvavidhānāt na sarvasaṃsthākajyotiṣṭomasya prathamaṃ prayujyamānatvam; tathāpi jyotiṣṭomatvasāmānādhikaraṇyena tāvat tadastīti pravṛttinimittāvighātaḥ / ato vākyāt prakaraṇācca jyotiṣṭomatvāvacchedenaivāyaṃ pratiṣedhaḥ, paryudāso vā jyotiṣṭomabhinne pravṛṇaktīti; anyathā vikalpaprāpteḥ / yattva "gniṣṭome pravṛṇaktī"ti vacanaṃ tatparyudastapratiprasavārtham / tadapi ca "kāmaṃ tu yo 'nūcānaḥ śrotriyaḥ syāt tasya pravṛjyādi"tyanenopasaṃhriyate / tenānūcānasya śrotriyasyāgniṣṭomasaṃsthākajyotiṣṭome nityaṃ karaṇam, anyajyotiṣṭome tu nityamakaraṇam / vikṛtiṣu nityaṃ karaṇamiti prāpte -------- pratyekaśaktyaivārthabodhopapattau atiriktaśaktikalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt prathamaśabdasya cāpravṛttapravartanaviṣayavācitvādādyaprayogaparatvāvagateryajñaśabdasya ca lakṣaṇayā prayogaparatvaṃ prakaraṇājjyotiṣṭomarūpayajñaparatvameva vāṅgīkṛtya prathamayajñapadena jyotiṣṭomaprathamaprayogo 'bhidhīyate / sa cāgniṣṭomasaṃsthākasya jyotiṣṭomasya pāñcamikanyāyena, "prathamaṃ yajamāno 'tirātreṇa yajete"ti vacanādatirātrasaṃsthākasya ca / ata ubhayatrāpyanena vacanena pravargyasya pratiṣedhaḥ paryudāso vā, na tu vikṛtyantare; tatropadeśātideśābhyāṃ tadaprāpteḥ / na ca ------- jyotiṣṭome dvitīyādiprayogāpekṣayā prāthemyasya vivakṣitatvādbikṛtāvapi taddvitīyādiprayogāpekṣayā prāthamyasya sattvāt kathaṃ na tatprāptiriti -------- vācyam; prāthamyasya nirūpakāpekṣāyāṃ dvitīyādiprayogasya nirūpakatvākalpanāt / "eṣa vāva prathamo yajño yajñānā"miti vacanena jyotiṣṭomavikṛtimātrasyaiva tadavadhāraṇāt / ata eva prathamaprayogaviṣayo 'pi jyotiṣṭoma eva bodhyaḥ / tathāca prathamayajñaśabdo vākyaśeṣādvaidikaprayogācca nirūḍhalakṣaṇayā somāntaranirūpitaprāthamyavatprayogaviṣayajyotiṣṭomamevābhidhatte, anyathā sva -------- sva ------- dvitīyādiprayoganirūpitaprāthamyavatprayogaviṣayayajñemātrābhidhāne "āhitāgnaya iṣṭaprathamayajñā gṛhapatisaptadaśāḥ satramāsīranni"tyādau satre yajñamātrottarakālatā'patteḥ / ata uktadvividhajyotiṣṭomaprathamaprayoge eva pravargyapratiṣedhaḥ / vastutastu --------- nāyaṃ pratiṣedhastathātve "na tau paśau karotī" tivadatirātraprathamāhāre 'pi vikalpāpatteḥ / na ca --------- kriyāyāḥ svarūpeṇoddeśyasaṃbandhitvena vā niṣedha eva vikalpo yathoktasthale, yatra tu kārakaniṣedho yathā "rātrau śrāddhaṃ na kurvīte" tyādau, tatra niṣedhasya kārakamātraviṣayatvena kriyāviṣayatvābhāvāt kriyāviṣayavidhivikalpāpādakatvānupapattiḥ; prakṛte ca prathamayajñaśabdasya noddeśyatvaparatvam, api tu mandraṃ prātaḥsavana itivadadhikaraṇakārakatvam / ataśca na vikalpāpādakatvāpattiriti keṣāñciduktaṃ yuktamiti -------- vācyam; kārakasyāpi prathamaprayogādhikaraṇatvasya vidhitaḥ prāptau nyāyataulyena prathamaprayogādhikaraṇatvasyaiva vikalpāpatterāvaśyakatvāt / ata evākṣepeṇa yatkiñcitkālaprāptau rātryupādānasyaicchikatvena rāgaprāptyā vaidhatvābhāvānna tanniṣedhasya vikalpāpādakatvam, prakṛte tu prathamaprayogādhikaraṇatvaṃ naicchikaṃ pratipradhānaṃ guṇānvayasya vaidhatvāt / atastanniṣedho 'pi vikalpāpādaka eva / vastutastu ------- prathamaprayogasya uddeśyatvameva śāstradīpikāyāmuktamiti na kiñcidetat / ato "nānūyājeṣvi"tivatparyudāsa evāyamanārabhyavādavākyaśeṣaḥ -------- uktavidhaprathamaprayogabhinne pravṛñjyāditi / tataśca prāpakapramāṇābhāvāt prathamaprayoge akaraṇaprasaktāvagniṣṭome pravṛṇaktīti vacanaṃ vastuto 'tyantāprāptaprāpakamapi pratiprasavaphalakaṃ sadagniṣṭomasaṃsthākatve nimitte prathamaprayoge 'pi nityaṃ pravargyavidhānārtham, na tu vikalpena; vikalpe pramāṇābhāvāt / asya ca nānyaviṣayatā sāmānyavidhita eva sarvatra prāptatvāditi prathamaprayogaviṣayataiva / anena ca kāmamityabhūcānavākyopasaṃhāraḥ / tenāgniṣṭomasaṃsthākaprathamaprayoge anūcānasya nityakaraṇam / tathā śrotriyasyāpi / anūcāno vedādhyāpakaḥ / tena kṣatriyavaiśyayornivṛttiḥ / śrotriyaḥ prakarṣeṇa veda -------- tadartha -------- jñaḥ / kāmaṃ padena prakarṣābhidhānāt / tasyetyekapadenobhayoḥ kartrorvidhānācca na vidheyānekatvam / tadanyeṣāmagniṣṭomaprathamāhāre 'pi nityamakaraṇam / yattu vārtike anūcānādervikalpo 'nyeṣāṃ nityamakaraṇamityuktam, tatprauḍhimātram / ata eva pārthasārathinā anūcānādernityameva prayoga ityuktam / yadi tu tadeva samarthanīyamityāgrahastadā kāmaṃ padena vikalpābhidhānādagniṣṭomavākyasya ca tenopasaṃhārādanūcānādervikalpa ityevaṃ samarthanīyam / sarvathā atirātraprathamāhāre pratiprasavābhāvānnityamevāprayogaḥ, vikṛtau tu prathamaprayoge nityaṃ karaṇamiti sthitam // 3 // 46 // iti dvādaśaṃ pravargyādhikaraṇam // <B2> <B1> (13 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.13) pauṣṇaṃ paiṣaṇaṃ vikṛtau pratīyetācodanāt prakṛtau
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.