दर्शपूर्णमासप्रकरणे -------- "पूषा प्रपिष्टभागो ऽदन्तको हि सः" इति श्रुतम् । तत्र किं दर्शपूर्णमासयोरेवाङ्गत्वेन कर्मान्तरविधिरुत पूषदेवत्ययागे पेषणमात्रविधिरिति चिन्तायाम् --------- न तावद्भागशब्दलक्षितयागोद्देशेन पेषणविधिः; एकप्रसरताभङ्गापत्तेः, पूषपदेन विशेषणे वाक्यभेदाच्च, क्तप्रत्ययार्थद्रव्योपसर्जनपेषणस्य यागान्वयानुपपत्तेश्च । अत एव न पूषपदमेव शक्यार्थस्य लक्षितपूषदेवत्ययागस्य वोद्देश्यतापरम्, पूष्णो ऽव्यभिचरितक्रतुसंबन्धाभावेन क्रतूपस्थितौ प्रमाणाभावाच्च । अतो गुणद्रव्यदेवताविशिष्टकर्मान्तरविधिरेवायमिति प्राप्ते --------- प्रपिष्टभागपदेन तावद्भागो भजनीयं सेव्यं अस्येति व्युत्पत्त्या सेवनासंभवे ऽपि संबन्धमात्रं देवस्वादिव्यवहारप्रमाणकं प्रपिष्टपूष्णोः प्रतीयते । तच्च यागं विनानुपपन्नमिति यागमनुमापयतीत्येतावत्तु उभयोरविवादम् । तत्र च विशेषणमात्रसंभवे विशिष्टविध्यादिकल्पनस्यान्याय्यत्वात् प्रमाणाभावेन नापूर्वयागान्तरानुमितिरित्यपि प्रथमतो ऽवगतमेव । अतश्चानुमीयमानयागे अनुमापकपूषसंबन्धेन प्रसिद्धपूषदेवत्ययागत्वोपस्थितिरपि सुलभैव । अतश्च यागविशेषानुमितेरेव तात्पर्यग्राहकत्वात् पूषपदं विजातीयापूर्वसाधनीभूतपूषदेवतापरम् । तदुद्देशेनैव च स्वजन्ययागप्रदेयचरुप्रकृतिकत्वसंबन्धेन प्रपिष्टद्रव्यकत्वं प्रपिष्टभागसमासार्थो विधीयते । संभवति च द्रव्योद्देशेन देवताविधिवद्देवतोद्देशेनापि निरुक्तसंबन्धेन द्रव्यविधिर्विशेषणमात्रविधिफलकः । यद्यपि च प्रकृतिद्रव्यस्याप्यचतिदेशेन संभवत्प्राप्तिकता, तथापि ततः पूर्वं विधानाङ्गीकारान्नैकप्रसरताभङ्गाद्यापत्तिः । पेषणमात्रविधिश्च फलमिति गुणादिप्रमाणाभावान्न कर्मान्तरता । एतेन पूषपदेन तद्देवत्यकर्मलक्षणया तदुद्देशेन प्रपिष्टभागपदलक्षितपेषणविधिरिति प्रकाशो ऽपि निषादस्थपत्यधिकरणन्यायेन लक्षणापेक्षया कर्मान्तरविधेरेव न्याय्यत्वा "द्वषट्कर्तुः प्रथमभक्ष" इत्यादावतिप्रसङ्गापत्तेश्चोपेक्षितः । तत्रास्मदुक्तप्रकारस्तु भक्षस्य प्रत्यक्षविधिनैव प्राप्तत्वेन ततः पूर्वप्रवृत्त्यङ्गीकारानुपपत्तेरसंभवी । तदेतत्सर्वं सिद्धमेवोत्तरविवक्षया स्मार्यत इति प्राञ्चः ॥ ३ ॥ ४७ ॥ ॥ इति त्रयोदशं पौष्णपेषणस्य विकृत्यर्थताधिकरणम् ॥ <ब्२> अत्र भाष्यकारादिभिर्दीर्घसोमपदाहीनपदयोः प्रकृतौ अनिविशमानत्वात् प्रकरणबाधेनोत्कर्षस्य पूर्वं साधितत्वात्तेनैव न्यायेन पूषपदस्य प्रकरणानिवेशित्वादुत्कर्षस्यैव सिद्धेर्नात्र पूर्वं पूर्वपक्षसिद्धान्तरचनं कर्तव्यमित्युत्तरविवक्षार्थं सूत्रकृता स्मार्यत इत्युक्तम्, तत्र वक्ष्यमाणयुक्तिभिर्विकृतावुत्कर्षे ऽपि वाक्यार्थानुपपत्तेर्न तत्र प्रकरणबाधेन निवेशः, किन्तु तदविरोधेन कथञ्चित्पूषपदस्य गौणीमनाश्रित्यापि प्रकरणे निवेशो युक्त इत्यधिकशङ्क्या क्लेशेन परिहार्यया शक्यत एवाधिकरणारम्भः कर्तुमित्यभिप्रायेण पूर्वपक्षमारचयति --------- न तावदिति ॥ यत्तु भाट्टदिनकरे --------- चतुर्थीतद्धिताद्यभावेन देवतात्वानुपस्थितेर्न तद्देवत्यकर्मान्तरविधित्वम्, पेषणमात्रविधौ तु देवतात्वेनैव प्राप्तस्य पूष्णो ऽनुवादात् देवतात्वेनोपस्थितिरिति वैषम्यमुपपादितम्, तदयुक्तम्; अध्वरकल्पनायाम् -------- "सरस्वत्याज्यभागः स्यादि"ति विहितस्यापि यागस्य कर्मान्तरत्वेन विधानापत्तेः, एवं सारस्वतौ भवत इत्यत्रापि तदनापत्तेश्च । यदि तु कथञ्चिदर्थवादे देवतात्वेन क्वचित्संकीर्तनात् भागशब्दोपादानात् देवतात्वप्राप्तिरुच्येत, तदेहापि अदन्तकत्ववाक्यशेषेण तदुपस्थिते भागपदोपादानाच्च तुल्यमेव । चरुप्रकृतिकत्वसंबन्धेनेति । उत्तराधिकरणसिद्धान्तालोचनेन संबन्धे चरुपदोपादानं कृतम् । संभवति चेति । अभ्युदितेष्टिवाक्ये इति शेषः । यद्यपि चेति । यथैव "लोहितोष्णीषा ऋत्विजश्चरन्ति ---------" इति वाक्ये लोहितोष्णीषपदोपात्तानामृत्विजामेवातिदेशप्रवृत्तेः पूर्वप्रवृत्त्यङ्गीकारेण विधिविशेषणीभूतलोहितोष्णीषत्वविधानफलकः तद्वदिहेत्यर्थः । अतिप्रसङ्गापत्तेरिति ॥ प्राथम्यवाक्ये ऽपि समस्तपदेन प्राथम्यं लक्षयित्वा समाख्याप्राप्तभक्ष्यानुवादेन तद्विधानापत्त्या कर्मान्तरत्वानापत्तेरित्यर्थः ॥ ननु अत्र यथातिदेशप्राप्तेः पूर्वं प्रपिष्टद्रव्यप्रकृतित्वविधिः पेषणमात्रफलकः स्वीक्रियते, तथा तत्रापि प्राथम्यविशिष्टभक्षणस्य वषट्कर्त्रुद्देशेन नैमित्तिकभक्षप्राप्तेः पूर्वं विधिः प्राथम्यमात्रफलक इति न कर्मान्तरत्वं स्यात् इत्याशङ्कां परिहर्तुं वैलक्षण्यं दर्शयति -------- तत्रास्मदिति ॥ तत्र प्राथम्यवाक्ये । अस्मदुक्तप्रकारः अत्र य उक्तो ऽस्माभिः प्रकारः स इत्यर्थः । तथाच वषट्कर्तुः सर्वनैमित्तिकस्य भक्षस्य तत्तत्प्रत्यक्षविधिनैव विहितत्वात् न ततः पूर्वं प्राथम्यवाक्यप्रवृत्त्या विशिष्टविधिर्युक्त इत्यर्थः । एवमधिकरणविचारे संभवति सति प्राचीनानुपहसितुमिव प्राचामुक्तमनुवदति -------- तदेतत्सर्वमिति ॥ तदेतदिति पदाभ्यां प्राञ्च इत्यनेन चोपहासः सूचितः ॥ इति त्रयोदशं पौष्णपेषणस्य विकृत्यर्थताधिकरणम् ॥ - - - - - - - <ब्१> (१४ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।१४) तत्सर्वार्थम् अविशेषात्
darśapūrṇamāsaprakaraṇe -------- "pūṣā prapiṣṭabhāgo 'dantako hi saḥ" iti śrutam / tatra kiṃ darśapūrṇamāsayorevāṅgatvena karmāntaravidhiruta pūṣadevatyayāge peṣaṇamātravidhiriti cintāyām --------- na tāvadbhāgaśabdalakṣitayāgoddeśena peṣaṇavidhiḥ; ekaprasaratābhaṅgāpatteḥ, pūṣapadena viśeṣaṇe vākyabhedācca, ktapratyayārthadravyopasarjanapeṣaṇasya yāgānvayānupapatteśca / ata eva na pūṣapadameva śakyārthasya lakṣitapūṣadevatyayāgasya voddeśyatāparam, pūṣṇo 'vyabhicaritakratusaṃbandhābhāvena kratūpasthitau pramāṇābhāvācca / ato guṇadravyadevatāviśiṣṭakarmāntaravidhirevāyamiti prāpte --------- prapiṣṭabhāgapadena tāvadbhāgo bhajanīyaṃ sevyaṃ asyeti vyutpattyā sevanāsaṃbhave 'pi saṃbandhamātraṃ devasvādivyavahārapramāṇakaṃ prapiṣṭapūṣṇoḥ pratīyate / tacca yāgaṃ vinānupapannamiti yāgamanumāpayatītyetāvattu ubhayoravivādam / tatra ca viśeṣaṇamātrasaṃbhave viśiṣṭavidhyādikalpanasyānyāyyatvāt pramāṇābhāvena nāpūrvayāgāntarānumitirityapi prathamato 'vagatameva / ataścānumīyamānayāge anumāpakapūṣasaṃbandhena prasiddhapūṣadevatyayāgatvopasthitirapi sulabhaiva / ataśca yāgaviśeṣānumitereva tātparyagrāhakatvāt pūṣapadaṃ vijātīyāpūrvasādhanībhūtapūṣadevatāparam / taduddeśenaiva ca svajanyayāgapradeyacaruprakṛtikatvasaṃbandhena prapiṣṭadravyakatvaṃ prapiṣṭabhāgasamāsārtho vidhīyate / saṃbhavati ca dravyoddeśena devatāvidhivaddevatoddeśenāpi niruktasaṃbandhena dravyavidhirviśeṣaṇamātravidhiphalakaḥ / yadyapi ca prakṛtidravyasyāpyacatideśena saṃbhavatprāptikatā, tathāpi tataḥ pūrvaṃ vidhānāṅgīkārānnaikaprasaratābhaṅgādyāpattiḥ / peṣaṇamātravidhiśca phalamiti guṇādipramāṇābhāvānna karmāntaratā / etena pūṣapadena taddevatyakarmalakṣaṇayā taduddeśena prapiṣṭabhāgapadalakṣitapeṣaṇavidhiriti prakāśo 'pi niṣādasthapatyadhikaraṇanyāyena lakṣaṇāpekṣayā karmāntaravidhereva nyāyyatvā "dvaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣa" ityādāvatiprasaṅgāpatteścopekṣitaḥ / tatrāsmaduktaprakārastu bhakṣasya pratyakṣavidhinaiva prāptatvena tataḥ pūrvapravṛttyaṅgīkārānupapatterasaṃbhavī / tadetatsarvaṃ siddhamevottaravivakṣayā smāryata iti prāñcaḥ // 3 // 47 // // iti trayodaśaṃ pauṣṇapeṣaṇasya vikṛtyarthatādhikaraṇam // <B2> atra bhāṣyakārādibhirdīrghasomapadāhīnapadayoḥ prakṛtau aniviśamānatvāt prakaraṇabādhenotkarṣasya pūrvaṃ sādhitatvāttenaiva nyāyena pūṣapadasya prakaraṇāniveśitvādutkarṣasyaiva siddhernātra pūrvaṃ pūrvapakṣasiddhāntaracanaṃ kartavyamityuttaravivakṣārthaṃ sūtrakṛtā smāryata ityuktam, tatra vakṣyamāṇayuktibhirvikṛtāvutkarṣe 'pi vākyārthānupapatterna tatra prakaraṇabādhena niveśaḥ, kintu tadavirodhena kathañcitpūṣapadasya gauṇīmanāśrityāpi prakaraṇe niveśo yukta ityadhikaśaṅkyā kleśena parihāryayā śakyata evādhikaraṇārambhaḥ kartumityabhiprāyeṇa pūrvapakṣamāracayati --------- na tāvaditi // yatt.u bhāṭṭadinakare --------- caturthītaddhitādyabhāvena devatātvānupasthiterna taddevatyakarmāntaravidhitvam, peṣaṇamātravidhau tu devatātvenaiva prāptasya pūṣṇo 'nuvādāt devatātvenopasthitiriti vaiṣamyamupapāditam, tadayuktam; adhvarakalpanāyām -------- "sarasvatyājyabhāgaḥ syādi"ti vihitasyāpi yāgasya karmāntaratvena vidhānāpatteḥ, evaṃ sārasvatau bhavata ityatrāpi tadanāpatteśca / yadi tu kathañcidarthavāde devatātvena kvacitsaṃkīrtanāt bhāgaśabdopādānāt devatātvaprāptirucyeta, tadehāpi adantakatvavākyaśeṣeṇa tadupasthite bhāgapadopādānācca tulyameva / caruprakṛtikatvasaṃbandheneti / uttarādhikaraṇasiddhāntālocanena saṃbandhe carupadopādānaṃ kṛtam / saṃbhavati ceti / abhyuditeṣṭivākye iti śeṣaḥ / yadyapi ceti / yathaiva "lohitoṣṇīṣā ṛtvijaścaranti ---------" iti vākye lohitoṣṇīṣapadopāttānāmṛtvijāmevātideśapravṛtteḥ pūrvapravṛttyaṅgīkāreṇa vidhiviśeṣaṇībhūtalohitoṣṇīṣatvavidhānaphalakaḥ tadvadihetyarthaḥ / atiprasaṅgāpatteriti // prāthamyavākye 'pi samastapadena prāthamyaṃ lakṣayitvā samākhyāprāptabhakṣyānuvādena tadvidhānāpattyā karmāntaratvānāpatterityarthaḥ // nanu atra yathātideśaprāpteḥ pūrvaṃ prapiṣṭadravyaprakṛtitvavidhiḥ peṣaṇamātraphalakaḥ svīkriyate, tathā tatrāpi prāthamyaviśiṣṭabhakṣaṇasya vaṣaṭkartruddeśena naimittikabhakṣaprāpteḥ pūrvaṃ vidhiḥ prāthamyamātraphalaka iti na karmāntaratvaṃ syāt ityāśaṅkāṃ parihartuṃ vailakṣaṇyaṃ darśayati -------- tatrāsmaditi // tatra prāthamyavākye / asmaduktaprakāraḥ atra ya ukto 'smābhiḥ prakāraḥ sa ityarthaḥ / tathāca vaṣaṭkartuḥ sarvanaimittikasya bhakṣasya tattatpratyakṣavidhinaiva vihitatvāt na tataḥ pūrvaṃ prāthamyavākyapravṛttyā viśiṣṭavidhiryukta ityarthaḥ / evamadhikaraṇavicāre saṃbhavati sati prācīnānupahasitumiva prācāmuktamanuvadati -------- tadetatsarvamiti // tadetaditi padābhyāṃ prāñca ityanena copahāsaḥ sūcitaḥ // iti trayodaśaṃ pauṣṇapeṣaṇasya vikṛtyarthatādhikaraṇam // - - - - - - - <B1> (14 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.14) tatsarvārtham aviśeṣāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.