वेदशब्दस्तावदर्थवादस्थितो ऽपि प्रथमोपस्थितत्वात् स्वार्थस्य स्तुतिविषयत्वं बोधयन्नविधेयस्य स्तुत्ययोगात् विधेयत्वेन प्रतिभासमानो ऽपि उच्चैष्ट्वादिविधेयान्तरसत्त्वेन तदनाक्षिपन् परिशेषादुद्देश्यताघटकतां बोधयति । अतश्च वेदपदार्थस्योद्देश्यघटकत्वे ऽसंजातविरोधित्वेन निश्चिते तदुद्देशेनैवाग्रे विधेयनिश्चयात् पश्चादुपनिपतदृगादिपदं न स्वार्थस्योद्देश्यताघटकत्वबोधनायालमिति जघन्यत्वात् सञ्जातविरोधित्वादनुवादरूपत्वाद्यो होता सो ऽध्वर्युरित्यत्राध्वर्युपदमिव लक्षणां भजते । अतएव -------- विधेरुद्देश्यापेक्षायां प्रथमोपस्थितार्थवादोन्नीतवेदरूपोद्देश्यलाभे ऽपि तस्य स्तुतिविषयत्वेनान्वितस्योद्देश्यघटकत्वेनान्वयायोगादु- पस्थापकपदान्तरापेक्षायां समभिव्याहारादुपस्थितऋगादिपदानामेव लक्षणया तदुपस्थापकत्वे न को ऽपि विरोधः । अतश्चापेक्षाक्रमेणर्गादिपदानां प्रमाणान्तरोपस्थितोद्देश्यताघटकत्वस्याप्रमापणात्तद्विषये ऽनुत्पत्तिलक्षणो बाध एवोपक्रमगतवेदपदानुरोधेनावगम्यते । अतएव अयमप्राप्तबाधत्वेन व्यवहृतः । अतएव विधेः प्रधानभूतस्य वेदपदार्थोद्देश्यताघटकत्वे ऽपि अविरोधात् विरुद्धर्गादिपदानां विध्यन्तर्भावान्नाङ्गगुणन्यायावतारः । अतएव यत्र सोमे प्राधान्यस्य दीक्षणीयादिष्वङ्गत्वस्य च मानान्तरसिद्धत्वात् पूर्वोत्तरपदगतबलाबलानपेक्षा तत्रैव सः ॥ यत्तु ----- य इष्ट्येतिवाक्ये इष्टिपदस्योपक्रमगतत्वं सोमपदस्योपसंहारगतत्वं च तत्रोत्तरस्यापि पूर्वाविरोधेन कार्यान्तरपरत्वासंभवात् परस्यापि शक्यार्थपरत्वात् तस्य च प्राधान्यात् भवत्येवोपक्रमन्यायबाधको ऽङ्गगुणविरोधन्याय इति प्रकृते तन्न्यायाप्रवृत्तेःऋगादिपदं तत्प्रायवेदे लाक्षणिकमित्यभिप्रेत्य सिद्धान्तमाह ------- उपक्रम इति ॥ वाक्य इति ॥ अग्रिमेतिशेषः । मन्त्रलक्षणेति ॥ यद्यपि वेदमात्रलक्षणयाप्यानर्थक्यतदङ्गन्यायेन मन्त्रोपस्थितिसंभवे न तदन्तलक्षणायां प्रयोजनम्; तथापि लक्षणावश्यकत्वे किमिति न्यायकृता विलम्बोपस्थितिः सोढव्येत्यभिप्रायेण तदन्तलक्षणोक्तिः । अत्र चैकवाक्यत्वे उपक्रमन्यायस्य प्राबल्यम् । यत्र तु य इष्ट्येत्यादौ यजेत सो ऽओमावास्यायामित्यादितन्त्रपदानां प्रत्येकमनुषङ्गेण वाक्यत्रयाभ्युपगमात् भिन्नवाक्यत्वं तत्र परस्परनैरपेक्ष्येणावगतित्रयस्यात्मलाभाद्युक्तमिष्टिकालबाधकत्वमिति यत् भिन्नवाक्यत्वाभ्युपगमेनाङ्ग- गुणविरोधन्यायविषयोपपादनं प्रकाशकाराणां, तद्दूषणं कौस्तुभे द्रष्टव्यम् ॥ ननु ------- यथा "पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्य"मिति षष्ठाधिकरणे "यद्युद्गातापच्छिन्द्यात् अदक्षिणेन यजेत यदि प्रतिहर्ता सर्वस्वदक्षिणेनेति" विहितप्रयोगयोः पौर्वापर्यनिमित्तज्ञानेन प्राप्तयोः पूर्वाबाधेनोत्तरस्यानुत्पत्तेस्तदुपमर्देनैवात्मलाभात्पूर्वाद्बलीयस्त्वं वक्ष्यते, तथेह किं न स्यादित्याशङ्कते -------- नचेति ॥ परिहरति ------- तस्येति ॥ तस्येत्यस्य न्यायस्येत्यनेनान्वयः । यत्र हि परस्य सामग्रीसत्त्वेन स्वविषयप्रमाजनकत्वमप्रतिबद्धम्, तत्र तस्यार्थान्तरे पूर्वसापेक्षत्वे ऽपि स्वविषयप्रमोत्पत्तेः प्रतिबन्धादुत्पन्नेन परेण स्वाविरोधिविषयपरत्वमुपकल्प्य स्वविरोधिविषये मिथ्यात्वबोधनाद्युक्तस्तत्र पूर्वबाधः । प्रकृते त्वेकवाक्यतया ऐकार्थ्यालोचनवेलायां तदनुरोधेन तदविरोधिविषयतयैव उत्तरस्योत्पत्स्यमानत्वेनोत्पन्नत्वाभावान्न बाधसंभव इति न तन्न्यायप्रवृत्तिरित्यर्थः ॥ इतरथेति ॥ नहि द्वित्रिवाक्याध्ययनेन पारायणादिविध्यर्थमनुष्ठितं मन्यन्ते, अतो मन्त्रब्राह्मणयोः वेदनामधेयमितिवचनाच्च तावत्समुदायात्मकग्रन्थवृत्ति वेदत्वमित्यर्थः ॥ ननु ------- कूष्माण्डं दद्यादिति विधौ नावयवदानमात्रेण शास्त्रार्थसिद्धिः निषेधेत्ववयवभक्षणमात्रेणापि तत्सिद्धिरिति वैषम्ये किं बीजमित्यत आह ------- यथाचेति ॥ विधिवाक्ये जातेस्तदवच्छिन्नावयविव्यक्तेश्च साधनत्वं श्रौतं तदाक्षिप्तञ्च जात्यनवच्छिन्नानामप्यवयवानां । अवयवावयविसाधनत्वयोश्चैकपदोपादानादुपादेयगतत्वेन च साहित्यस्य विवक्षितत्वान्नावयवोपादानमात्रेण शास्त्रार्थसिद्धिः । अतएव साहित्यरूपाङ्गासंभवे विध्यादौ तन्मात्रोपादानमिष्टमेव । निषेधेत्वनुवाद्यगतत्वेन सासाहित्यस्याविवक्षितत्वादवयवभक्षणमात्रेणापि प्रत्यवाय इति शूद्रस्य द्वित्रिवाक्याध्ययने ऽपि दोषः । पारायणादौ समस्तग्रहणमिति सिद्धे यत्र ब्रह्मयज्ञादौ प्रत्यहं समस्तवेदपाठासंभवस्तत्रैकदेशग्रहणे ऽपि न क्षतिरिति कौस्तुभे द्रष्टव्यमित्यर्थः । एवञ्च वेदैकदेशत्वादृगादीनामुपक्रम एव "अग्नेः ऋग्वेद" इत्यादिना वेदानामृगादिसंबन्धस्य कीर्तितया नात्यन्तपरित्यक्तोपक्रमार्थत्वाच्च "ऋग्भिः पूर्वाह्णे दिवि देवर् इयते । यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये अह्नः । सामवेदेनास्तमये महीयते । वेदैरशून्यः त्रिभिरेति सूर्यः । " इत्यादौ वेदशब्दात् वेदैरितिबहुवचनाच्च ऋगादिशब्दानां वेदे लक्षणाया दृष्टत्वाच्च "ऋचः सामानि यजूंषि" इति प्रकृत्य "सैषा त्रय्येव विद्ये"ति निर्दिष्टस्य शब्दस्य त्रैविद्यो ऽयं ब्राह्मण इति वेदत्रयाभिज्ञनिर्देशे वेदपरतया लोकानां प्रयोगेण ऋगादिशब्दानां वेदे लक्षणाया लोकसंमतत्वाच्च उपक्रमगता वेदा उपसंहारगतैः प्रायश्चित्तवाक्ये मध्यगतैर्वा ऋगादिशब्दैः शक्यन्ते ऽनुवदितुम् । ततश्चर्चा यत्क्रियते विधीयते तदुच्चैः कर्तव्यमिति कर्तव्यपदाध्याहारेण तत्तद्वेदविहितकर्ममात्राङ्गत्वमिति सिद्धान्तमुपसंहरति -------- तस्मादिति ॥ प्रयोजनं मया सूचितमपि प्रकरणस्य वाक्यसंकोचकत्वानुपपत्तिप्रदर्शनव्याजेन प्रयोजनान्तरमपि स्वयं सूचयति --------- एवं चेति ॥ स्पष्टोर्ऽथः ॥ ततश्च पूर्वपक्षे ऋङ्मन्त्रसाध्ये ज्योतिष्टोमिककार्यमात्रे उच्चैष्ट्वादि, सिद्धान्ते तु तत्तद्वेदविहितकर्ममात्र इति प्रयोजनं सूचितम् ॥ येतु -------- अस्मिन्नधिकरणे उपसंहारप्राबल्यमिच्छन्तः उपक्रमप्राबल्यानङ्गीकारेणात्रत्येन "धर्मोपदेशाच्च नहि द्रव्येण संबन्ध" इति गुणसूत्रेण दर्शितामुच्चैः साम्नेति वाक्यवैयर्थ्यानुपपत्तिमेव मुख्यहेतुत्वेनाङ्गीकृत्य सिद्धान्तमुपपादयन्ति, ते मीमांसकमूर्धन्यैरेवोपक्रमपराक्रमवादे शिक्षिताः तत्रैव१ द्रष्टव्याः ॥ इति प्रथममुच्चैस्त्वादीनां वेदधर्मताधिकरणम् ॥ - - - - - - <ब्३> १। तत्र हि ऋच्यध्यूढं साम गायतीति ऋगारूढानामेव साम्नां गानात् उच्चैरृचा क्रियते इति विधिनैंव गतार्थत्वात् अयं विधिर्व्यर्थ इत्याशङ्क्य ऋगनारूढानामपि स्तोभादिसाम्नां वर्तमानत्वान्न तद्वैयर्थ्यमिति समाहितम् ॥ <ब्१> (२ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।२) गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वान् मुख्येन वेदसंयोगः
vedaśabdastāvadarthavādasthito 'pi prathamopasthitatvāt svārthasya stutiviṣayatvaṃ bodhayannavidheyasya stutyayogāt vidheyatvena pratibhāsamāno 'pi uccaiṣṭvādividheyāntarasattvena tadanākṣipan pariśeṣāduddeśyatāghaṭakatāṃ bodhayati / ataśca vedapadārthasyoddeśyaghaṭakatve 'saṃjātavirodhitvena niścite taduddeśenaivāgre vidheyaniścayāt paścādupanipatadṛgādipadaṃ na svārthasyoddeśyatāghaṭakatvabodhanāyālamiti jaghanyatvāt sañjātavirodhitvādanuvādarūpatvādyo hotā so 'dhvaryurityatrādhvaryupadamiva lakṣaṇāṃ bhajate / ataeva -------- vidheruddeśyāpekṣāyāṃ prathamopasthitārthavādonnītavedarūpoddeśyalābhe 'pi tasya stutiviṣayatvenānvitasyoddeśyaghaṭakatvenānvayāyogādu- pasthāpakapadāntarāpekṣāyāṃ samabhivyāhārādupasthitaṛgādipadānāmeva lakṣaṇayā tadupasthāpakatve na ko 'pi virodhaḥ / ataścāpekṣākrameṇargādipadānāṃ pramāṇāntaropasthitoddeśyatāghaṭakatvasyāpramāpaṇāttadviṣaye 'nutpattilakṣaṇo bādha evopakramagatavedapadānurodhenāvagamyate / ataeva ayamaprāptabādhatvena vyavahṛtaḥ / ataeva vidheḥ pradhānabhūtasya vedapadārthoddeśyatāghaṭakatve 'pi avirodhāt viruddhargādipadānāṃ vidhyantarbhāvānnāṅgaguṇanyāyāvatāraḥ / ataeva yatra some prādhānyasya dīkṣaṇīyādiṣvaṅgatvasya ca mānāntarasiddhatvāt pūrvottarapadagatabalābalānapekṣā tatraiva saḥ // yattu ----- ya iṣṭyetivākye iṣṭipadasyopakramagatatvaṃ somapadasyopasaṃhāragatatvaṃ ca tatrottarasyāpi pūrvāvirodhena kāryāntaraparatvāsaṃbhavāt parasyāpi śakyārthaparatvāt tasya ca prādhānyāt bhavatyevopakramanyāyabādhako 'ṅgaguṇavirodhanyāya iti prakṛte tannyāyāpravṛtteḥṛgādipadaṃ tatprāyavede lākṣaṇikamityabhipretya siddhāntamāha ------- upakrama iti // vākya iti // agrimetiśeṣaḥ / mantralakṣaṇeti // yadyapi vedamātralakṣaṇayāpyānarthakyatadaṅganyāyena mantropasthitisaṃbhave na tadantalakṣaṇāyāṃ prayojanam; tathāpi lakṣaṇāvaśyakatve kimiti nyāyakṛtā vilambopasthitiḥ soḍhavyetyabhiprāyeṇa tadantalakṣaṇoktiḥ / atra caikavākyatve upakramanyāyasya prābalyam / yatra tu ya iṣṭyetyādau yajeta so 'omāvāsyāyāmityāditantrapadānāṃ pratyekamanuṣaṅgeṇa vākyatrayābhyupagamāt bhinnavākyatvaṃ tatra parasparanairapekṣyeṇāvagatitrayasyātmalābhādyuktamiṣṭikālabādhakatvamiti yat bhinnavākyatvābhyupagamenāṅga- guṇavirodhanyāyaviṣayopapādanaṃ prakāśakārāṇāṃ, taddūṣaṇaṃ kaustubhe draṣṭavyam // nanu ------- yathā "paurvāparye pūrvadaurbalya"miti ṣaṣṭhādhikaraṇe "yadyudgātāpacchindyāt adakṣiṇena yajeta yadi pratihartā sarvasvadakṣiṇeneti" vihitaprayogayoḥ paurvāparyanimittajñānena prāptayoḥ pūrvābādhenottarasyānutpattestadupamardenaivātmalābhātpūrvādbalīyastvaṃ vakṣyate, tatheha kiṃ na syādityāśaṅkate -------- naceti // pariharati ------- tasyeti // tasyetyasya nyāyasyetyanenānvayaḥ / yatra hi parasya sāmagrīsattvena svaviṣayapramājanakatvamapratibaddham, tatra tasyārthāntare pūrvasāpekṣatve 'pi svaviṣayapramotpatteḥ pratibandhādutpannena pareṇa svāvirodhiviṣayaparatvamupakalpya svavirodhiviṣaye mithyātvabodhanādyuktastatra pūrvabādhaḥ / prakṛte tvekavākyatayā aikārthyālocanavelāyāṃ tadanurodhena tadavirodhiviṣayatayaiva uttarasyotpatsyamānatvenotpannatvābhāvānna bādhasaṃbhava iti na tannyāyapravṛttirityarthaḥ // itaratheti // nahi dvitrivākyādhyayanena pārāyaṇādividhyarthamanuṣṭhitaṃ manyante, ato mantrabrāhmaṇayoḥ vedanāmadheyamitivacanācca tāvatsamudāyātmakagranthavṛtti vedatvamityarthaḥ // nanu ------- kūṣmāṇḍaṃ dadyāditi vidhau nāvayavadānamātreṇa śāstrārthasiddhiḥ niṣedhetvavayavabhakṣaṇamātreṇāpi tatsiddhiriti vaiṣamye kiṃ bījamityata āha ------- yathāceti // vidhivākye jātestadavacchinnāvayavivyakteśca sādhanatvaṃ śrautaṃ tadākṣiptañca jātyanavacchinnānāmapyavayavānāṃ / avayavāvayavisādhanatvayoścaikapadopādānādupādeyagatatvena ca sāhityasya vivakṣitatvānnāvayavopādānamātreṇa śāstrārthasiddhiḥ / ataeva sāhityarūpāṅgāsaṃbhave vidhyādau tanmātropādānamiṣṭameva / niṣedhetvanuvādyagatatvena sāsāhityasyāvivakṣitatvādavayavabhakṣaṇamātreṇāpi pratyavāya iti śūdrasya dvitrivākyādhyayane 'pi doṣaḥ / pārāyaṇādau samastagrahaṇamiti siddhe yatra brahmayajñādau pratyahaṃ samastavedapāṭhāsaṃbhavastatraikadeśagrahaṇe 'pi na kṣatiriti kaustubhe draṣṭavyamityarthaḥ / evañca vedaikadeśatvādṛgādīnāmupakrama eva "agneḥ ṛgveda" ityādinā vedānāmṛgādisaṃbandhasya kīrtitayā nātyantaparityaktopakramārthatvācca "ṛgbhiḥ pūrvāhṇe divi devar iyate / yajurvede tiṣṭhati madhye ahnaḥ / sāmavedenāstamaye mahīyate / vedairaśūnyaḥ tribhireti sūryaḥ / " ityādau vedaśabdāt vedairitibahuvacanācca ṛgādiśabdānāṃ vede lakṣaṇāyā dṛṣṭatvācca "ṛcaḥ sāmāni yajūṃṣi" iti prakṛtya "saiṣā trayyeva vidye"ti nirdiṣṭasya śabdasya traividyo 'yaṃ brāhmaṇa iti vedatrayābhijñanirdeśe vedaparatayā lokānāṃ prayogeṇa ṛgādiśabdānāṃ vede lakṣaṇāyā lokasaṃmatatvācca upakramagatā vedā upasaṃhāragataiḥ prāyaścittavākye madhyagatairvā ṛgādiśabdaiḥ śakyante 'nuvaditum / tataścarcā yatkriyate vidhīyate taduccaiḥ kartavyamiti kartavyapadādhyāhāreṇa tattadvedavihitakarmamātrāṅgatvamiti siddhāntamupasaṃharati -------- tasmāditi // prayojanaṃ mayā sūcitamapi prakaraṇasya vākyasaṃkocakatvānupapattipradarśanavyājena prayojanāntaramapi svayaṃ sūcayati --------- evaṃ ceti // spaṣṭor'thaḥ // tataśca pūrvapakṣe ṛṅmantrasādhye jyotiṣṭomikakāryamātre uccaiṣṭvādi, siddhānte tu tattadvedavihitakarmamātra iti prayojanaṃ sūcitam // yetu -------- asminnadhikaraṇe upasaṃhāraprābalyamicchantaḥ upakramaprābalyānaṅgīkāreṇātratyena "dharmopadeśācca nahi dravyeṇa saṃbandha" iti guṇasūtreṇa darśitāmuccaiḥ sāmneti vākyavaiyarthyānupapattimeva mukhyahetutvenāṅgīkṛtya siddhāntamupapādayanti, te mīmāṃsakamūrdhanyairevopakramaparākramavāde śikṣitāḥ tatraiva1 draṣṭavyāḥ // iti prathamamuccaistvādīnāṃ vedadharmatādhikaraṇam // - - - - - - <B3> 1. tatra hi ṛcyadhyūḍhaṃ sāma gāyatīti ṛgārūḍhānāmeva sāmnāṃ gānāt uccairṛcā kriyate iti vidhinaiṃva gatārthatvāt ayaṃ vidhirvyartha ityāśaṅkya ṛganārūḍhānāmapi stobhādisāmnāṃ vartamānatvānna tadvaiyarthyamiti samāhitam // <B1> (2 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.2) guṇamukhyavyatikrame tadarthatvān mukhyena vedasaṃyogaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.