अतएव कॢप्तकल्प्यत्वाभ्यामेव श्येने उद्गातृमात्रकर्तृकत्वबाधेन नानाकर्तृत्वसिद्धिर्वक्ष्यते ॥ वस्तुतस्तु -------- आधानसाम्नां पाठापरपर्यायोत्पत्तिरेव सामवेदे, वारवन्तीयं गायतीत्यादिविनियोगविधिस्तु यजुर्वेद एवेति नात्र विरोधो ऽपि । अत उपांशुत्वस्य प्रधानमात्रोद्देशेन विहितस्याङ्गेषु कल्पनीयत्वात्प्रधानप्रयोगविधेश्च वेदान्तरीयाङ्गांशे याजुर्वैदिकत्वाभावेन स्वत उपांशुत्वाप्रापकत्वान्नाधानसामसूपांशुत्वसिद्धिः । अत एवं चिन्तनीयमित्याह वार्तिककार इत्यर्थः । अतः प्रयोगविधिवेदनिबन्धनस्वरोपपादनं भाष्यकारकृतमयुक्तमित्युपेक्ष्य यच्चिन्तनीयं तत् दर्शयति -------- यत्र वेदान्तरेति ॥ उत्पाद्यते इति ॥ अज्ञातं प्रज्ञाप्यत इत्यर्थः । विनियोगोत्तरकालमेवेति ॥ प्रयोज्यत्वे ऽवगते सत्यपेक्षयेतिशेषः । अव्यवहितपूर्वमिति ॥ प्रयोगकाले उत्पत्तेः व्यवहितत्वेन विनियोगस्याव्यवहितपूर्वमित्यर्थः ॥ ननु तर्हि तुल्यन्यायत्वाद्दर्शपूर्णमासाङ्गेषु ज्योतिष्टोमाङ्गस्तोत्रशस्त्रादावपि विनियोगविधिनिबन्धनस्वरस्योपांशुत्वस्यैवापत्तिः प्रसज्येतेत्यत आह ---------- असति बाधक इति ॥ अयमर्थः ------- दर्शपूर्णमासयोः तावत् तत्तद्विनियोगविध्यनुसारेण प्रयोगविधित उपांशुत्वे प्राप्ते मन्द्रयाज्यभागा त्परं मध्यमोत्तमयानुयाजादीति वचनेन प्राप्तबाधविधया भागधर्मस्य स्वरस्य विधानात् मन्द्रादिस्वरः तत्रापि क्वचित् विशेषवचनात् उच्चैष्ट्वादीति ॥ एवं तद्विकृतीनामपि अकाम्यानां प्रधानांशे प्राकृताङ्गांशे तत्कार्यापन्नाङ्गांशे च कॢप्तोपकारत्वात् श्येने कर्त्रन्तरवत् प्राकृतस्वर एव । अप्राकृताङ्गांशे ऽपि प्राकृत एव । प्रकृतौ स्वरस्य भागधर्मत्वेन तद्भागारम्भकाप्राकृतवृत्तित्वे ऽप्यप्राकृतकार्यकारितानापत्तेः । काम्यविकृतीनां तु ऽयज्ञाथर्वणं वै काम्या इष्टयस्ता उपांशुकर्तव्याऽ इतिवचनेन विहितोपांशुत्वस्याप्यवभृथेनेतिवत् तृतीयाद्यभावेन साङ्गविध्यभावात् प्रधानमात्रे उपांशुत्वमङ्गेषु प्राकृत एव । अस्यापि विशेषवचनैः क्वचित् क्वचित् बाधो द्रष्टव्यः । एवं ज्योतिष्टोमे ऽपि तत्तद्विनियोगविध्यनुसारेण नानावेदस्वरे प्राप्ते दर्शपूर्णमासप्रकृतिकाङ्गविषये श्येनन्यायेन प्राकृतेन स्वरेण बाधः । तत्रापि "यत्किञ्चित् प्राचीनमग्नीषोमीयात् तेनोपांशु चरन्ती" त्यनेनाऽग्नीषोमीयप्राग्भाविपदार्थाङ्गत्वेन विहितमुपांशुत्वं नानावेदस्वरमिव प्राकृतमपि स्वरं बाधते । तमपि "यावत्या वाचा कामयेत तावत्या दीक्षणीयायामनुब्रूयात् मन्द्रं प्रायणीयायां मन्द्रतरमातिथ्यायामि"त्यादिविशेषवचनविहिता निरवकाशाः स्वराः तत्तद्दीक्षणीयादिप्रधानमात्रांशे बाधन्ते । अतएव --------- अग्नीषोमीयप्राग्भावित्वेनैव उपसत्सूपांशुत्वप्राप्तेः "उपांशूपसत्स्वि"ति पृथग्विधिवैयर्थ्यमपि न शङ्क्यम्; उपसत्पदस्य निरवकाशविषयातिरिक्तपदार्थमात्रोपलक्षणत्वमङ्गीकृत्यैवौचित्येन दीक्षणीयादिस्वरस्तुत्यर्थमनुवादमात्रत्वात् । अतएव -------- अग्नीषोमीयवाक्यस्य नानेनोपसंहारः । अग्नीषोमीयादौ दर्शपूर्णमासप्रकृतिके प्राकृतत्रैस्वर्यमेव । अतत्प्रकृतिकेतु तत्तद्विनियोगविध्यनुसारान्नानावेदस्वर एव । सुत्यायां तु अङ्गप्रधानसाधारण्येन मन्द्रं प्रातस्सवने चरन्तीत्यादिवचनविहितैः सवनक्रमेण मन्द्रमध्यमोत्तमस्वरैः सवनीयादौ प्राकृतस्वरःस्तोत्रादौ नानावेदस्वरस्य च बाधः ॥ नच --------- प्रातस्सवनादिशब्दानां इह तत्तत्सोमयागाभ्यासमात्रवाचित्वात् तदङ्गेषु प्राप्तस्वरबाधकत्वमिति -------- शङ्क्यम्; चरन्तीति प्रयोगवाचिधातुसमभिव्याहारेण प्रातःसवनादिशब्दस्यापि स्वशक्यघटितप्रयोगैकदेशलक्षकत्वावगतेः प्रायणीयादिपदवैलक्षण्यात् सुत्योत्तरकालीनेषु दर्शपूर्णमासप्रकृतिकेषु प्राकृतः; अपूर्वेषु तु नानावेदस्वरः । एवं ज्योतिष्टोमविकारेष्वपि द्रष्टव्यम् । एवञ्च यत्रैतादृशं विशेषतो विहितस्वरादिकं बाधकमस्ति, तत्र तत्तद्विनियोगविध्यनुसारिस्वरबाधे ऽपि यत्रैतादृशं बाधकं न तत्र विनियोगविधिप्रयुक्तो नानावेदस्वर एव । यथा दर्वीहोमेषु याजुर्वैदिकमुपांशुत्वम्; बाधकान्तराभावात् । तथा "मन्द्रं प्रातःसवने" इत्यादीनां नित्यवादनित्यैः काम्यनैमित्तिकैरसंबन्धान्नित्यविषयत्वेनानित्येष्वप्रवृत्तेर्बाधकाभावात् ऋग्वेदसामवेदाभ्यां यत्किञ्चित् काम्यं नैमित्तिकं वा अनुष्ठाप्यते तत्र तत्तद्वैदिकमुच्चैष्ट्वमेव । प्रकृते त्वाधानसाम्नांविनियोगविधिनिबन्धनप्रयुक्तमुपांशुत्वमेवेति दिक् ॥ अत्रच दूरस्थस्य श्रवणकरप्रयोग उच्चैष्ट्वम् । प्रयत्नवदशब्दममनःप्रयोग उपांशुत्वं यत्रोरसि स्थाने शब्दस्य प्रयोग उपलभ्यते स मन्द्रः स्वरः । यत्र कण्ठस्थाने शब्दप्रयोग उपलभ्यते स क्रौञ्चक्रुष्टस्वरयोः मध्यतनत्वात् मध्यमः स्वरः । दूरस्थस्य श्रवणयोग्यः क्रौञ्चः । सन्निकृष्टश्रवणयोग्यः क्रुष्टो ज्ञेयः । यत्र शिरःस्थाने शब्दप्रयोग उपलभ्यते, स तारक्रुष्टापरपर्याय उत्तमः स्वर इत्यादिस्वरलक्षणानि तैत्तिरीयप्रातिशाख्याद्याज्ञिकग्रन्थेभ्यश्चावधेयानि ॥ इति द्वितीयं आधाने गानस्योपांशुताधिकरणम् ॥ - - - - - - - <ब्१> (३ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।३) भूयस्त्वेनोभयश्रुति
ataeva kḷptakalpyatvābhyāmeva śyene udgātṛmātrakartṛkatvabādhena nānākartṛtvasiddhirvakṣyate // vastutastu -------- ādhānasāmnāṃ pāṭhāparaparyāyotpattireva sāmavede, vāravantīyaṃ gāyatītyādiviniyogavidhistu yajurveda eveti nātra virodho 'pi / ata upāṃśutvasya pradhānamātroddeśena vihitasyāṅgeṣu kalpanīyatvātpradhānaprayogavidheśca vedāntarīyāṅgāṃśe yājurvaidikatvābhāvena svata upāṃśutvāprāpakatvānnādhānasāmasūpāṃśutvasiddhiḥ / ata evaṃ cintanīyamityāha vārtikakāra ityarthaḥ / ataḥ prayogavidhivedanibandhanasvaropapādanaṃ bhāṣyakārakṛtamayuktamityupekṣya yaccintanīyaṃ tat darśayati -------- yatra vedāntareti // utpādyate iti // ajñātaṃ prajñāpyata ityarthaḥ / viniyogottarakālameveti // prayojyatve 'vagate satyapekṣayetiśeṣaḥ / avyavahitapūrvamiti // prayogakāle utpatteḥ vyavahitatvena viniyogasyāvyavahitapūrvamityarthaḥ // nanu tarhi tulyanyāyatvāddarśapūrṇamāsāṅgeṣu jyotiṣṭomāṅgastotraśastrādāvapi viniyogavidhinibandhanasvarasyopāṃśutvasyaivāpattiḥ prasajyetetyata āha ---------- asati bādhaka iti // ayamarthaḥ ------- darśapūrṇamāsayoḥ tāvat tattadviniyogavidhyanusāreṇa prayogavidhita upāṃśutve prāpte mandrayājyabhāgā tparaṃ madhyamottamayānuyājādīti vacanena prāptabādhavidhayā bhāgadharmasya svarasya vidhānāt mandrādisvaraḥ tatrāpi kvacit viśeṣavacanāt uccaiṣṭvādīti // evaṃ tadvikṛtīnāmapi akāmyānāṃ pradhānāṃśe prākṛtāṅgāṃśe tatkāryāpannāṅgāṃśe ca kḷptopakāratvāt śyene kartrantaravat prākṛtasvara eva / aprākṛtāṅgāṃśe 'pi prākṛta eva / prakṛtau svarasya bhāgadharmatvena tadbhāgārambhakāprākṛtavṛttitve 'pyaprākṛtakāryakāritānāpatteḥ / kāmyavikṛtīnāṃ tu 'yajñātharvaṇaṃ vai kāmyā iṣṭayastā upāṃśukartavyā' itivacanena vihitopāṃśutvasyāpyavabhṛthenetivat tṛtīyādyabhāvena sāṅgavidhyabhāvāt pradhānamātre upāṃśutvamaṅgeṣu prākṛta eva / asyāpi viśeṣavacanaiḥ kvacit kvacit bādho draṣṭavyaḥ / evaṃ jyotiṣṭome 'pi tattadviniyogavidhyanusāreṇa nānāvedasvare prāpte darśapūrṇamāsaprakṛtikāṅgaviṣaye śyenanyāyena prākṛtena svareṇa bādhaḥ / tatrāpi "yatkiñcit prācīnamagnīṣomīyāt tenopāṃśu carantī" tyanenā'gnīṣomīyaprāgbhāvipadārthāṅgatvena vihitamupāṃśutvaṃ nānāvedasvaramiva prākṛtamapi svaraṃ bādhate / tamapi "yāvatyā vācā kāmayeta tāvatyā dīkṣaṇīyāyāmanubrūyāt mandraṃ prāyaṇīyāyāṃ mandrataramātithyāyāmi"tyādiviśeṣavacanavihitā niravakāśāḥ svarāḥ tattaddīkṣaṇīyādipradhānamātrāṃśe bādhante / ataeva --------- agnīṣomīyaprāgbhāvitvenaiva upasatsūpāṃśutvaprāpteḥ "upāṃśūpasatsvi"ti pṛthagvidhivaiyarthyamapi na śaṅkyam; upasatpadasya niravakāśaviṣayātiriktapadārthamātropalakṣaṇatvamaṅgīkṛtyaivaucityena dīkṣaṇīyādisvarastutyarthamanuvādamātratvāt / ataeva -------- agnīṣomīyavākyasya nānenopasaṃhāraḥ / agnīṣomīyādau darśapūrṇamāsaprakṛtike prākṛtatraisvaryameva / atatprakṛtiketu tattadviniyogavidhyanusārānnānāvedasvara eva / sutyāyāṃ tu aṅgapradhānasādhāraṇyena mandraṃ prātassavane carantītyādivacanavihitaiḥ savanakrameṇa mandramadhyamottamasvaraiḥ savanīyādau prākṛtasvaraḥstotrādau nānāvedasvarasya ca bādhaḥ // naca --------- prātassavanādiśabdānāṃ iha tattatsomayāgābhyāsamātravācitvāt tadaṅgeṣu prāptasvarabādhakatvamiti -------- śaṅkyam; carantīti prayogavācidhātusamabhivyāhāreṇa prātaḥsavanādiśabdasyāpi svaśakyaghaṭitaprayogaikadeśalakṣakatvāvagateḥ prāyaṇīyādipadavailakṣaṇyāt sutyottarakālīneṣu darśapūrṇamāsaprakṛtikeṣu prākṛtaḥ; apūrveṣu tu nānāvedasvaraḥ / evaṃ jyotiṣṭomavikāreṣvapi draṣṭavyam / evañca yatraitādṛśaṃ viśeṣato vihitasvarādikaṃ bādhakamasti, tatra tattadviniyogavidhyanusārisvarabādhe 'pi yatraitādṛśaṃ bādhakaṃ na tatra viniyogavidhiprayukto nānāvedasvara eva / yathā darvīhomeṣu yājurvaidikamupāṃśutvam; bādhakāntarābhāvāt / tathā "mandraṃ prātaḥsavane" ityādīnāṃ nityavādanityaiḥ kāmyanaimittikairasaṃbandhānnityaviṣayatvenānityeṣvapravṛtterbādhakābhāvāt ṛgvedasāmavedābhyāṃ yatkiñcit kāmyaṃ naimittikaṃ vā anuṣṭhāpyate tatra tattadvaidikamuccaiṣṭvameva / prakṛte tvādhānasāmnāṃviniyogavidhinibandhanaprayuktamupāṃśutvameveti dik // atraca dūrasthasya śravaṇakaraprayoga uccaiṣṭvam / prayatnavadaśabdamamanaḥprayoga upāṃśutvaṃ yatrorasi sthāne śabdasya prayoga upalabhyate sa mandraḥ svaraḥ / yatra kaṇṭhasthāne śabdaprayoga upalabhyate sa krauñcakruṣṭasvarayoḥ madhyatanatvāt madhyamaḥ svaraḥ / dūrasthasya śravaṇayogyaḥ krauñcaḥ / sannikṛṣṭaśravaṇayogyaḥ kruṣṭo jñeyaḥ / yatra śiraḥsthāne śabdaprayoga upalabhyate, sa tārakruṣṭāparaparyāya uttamaḥ svara ityādisvaralakṣaṇāni taittirīyaprātiśākhyādyājñikagranthebhyaścāvadheyāni // iti dvitīyaṃ ādhāne gānasyopāṃśutādhikaraṇam // - - - - - - - <B1> (3 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.3) bhūyastvenobhayaśruti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.