Library·Kautilya: Arthasastra·1·1.1
।पृथिव्या लाभे पालने च यावन्त्य् अर्थशास्त्राणि पूर्वआचार्यैः प्रस्थापितानि प्रायशस् तानि संहृत्य^एकम् इदम् अर्थशास्त्रं कृतम् ॥
.pṛthivyā lābhe pālane ca yāvanty artha.śāstrāṇi pūrva.ācāryaiḥ prasthāpitāni prāyaśas tāni saṃhṛtya^ekam idam artha.śāstraṃ kṛtam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य^अयं प्रकरणअधिकरणसमुद्देशः ॥
tasya^ayaṃ prakaraṇa.adhikaraṇa.samuddeśaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यासमुद्देशः, वृद्धसमुद्देशः, इन्द्रियजयः, अमात्यौत्पत्तिः, मन्त्रिपुरोहितौत्पत्तिः, उपधाभिः शौचअशौचज्ञानम् अमात्यानाम्, - - गूढपुरुषप्रणिधिः, स्वविषये कृत्यअकृत्यपक्षरक्षणम्, परविषये कृत्यअकृत्यपक्षौपग्रहः, - मन्त्रअधिकारः, दूतप्रणिधिः, राजपुत्ररक्षणम्, अपरुद्धवृत्तम्, अपरुद्धे वृत्तिः, राजप्रणिधिः, निशान्तप्रणिधिः, आत्मरक्षितकम्, --, इति विनयअधिकारिकं प्रथमम् अधिकरणम् ॥
vidyā.samuddeśaḥ, vṛddha.samuddeśaḥ, indriya.jayaḥ, amātya.utpattiḥ, mantri.purohita.utpattiḥ, upadhābhiḥ śauca.aśauca.jñānam amātyānām, - - gūḍha.puruṣa.praṇidhiḥ, sva.viṣaye kṛtya.akṛtya.pakṣa.rakṣaṇam, para.viṣaye kṛtya.akṛtya.pakṣa.upagrahaḥ, - mantra.adhikāraḥ, dūta.praṇidhiḥ, rāja.putra.rakṣaṇam, aparuddha.vṛttam, aparuddhe vṛttiḥ, rāja.praṇidhiḥ, niśānta.praṇidhiḥ, ātma.rakṣitakam, --, iti vinaya.adhikārikaṃ prathamam adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनपदनिवेशः, भूमिच्छिद्रअपिधानम्, दुर्गविधानम्, दुर्गनिवेशः, सम्निधातृनिचयकर्म, समाहर्तृसमुदयप्रस्थापनम्, अक्षपटले गाणनिक्यअधिकारः, - समुदयस्य युक्तअपहृतस्य प्रत्यानयनम्, उपयुक्तपरीक्षा, शासनअधिकारः, कोशप्रवेश्यरत्नपरीक्षा, आकरकर्मअन्तप्रवर्तनम्, अक्षशालायां सुवर्णअध्यक्षः - विशिखायां सौवर्णिकप्रचारः, कोष्ठआगारअध्यक्षः, पण्यअध्यक्षः, कुप्यअध्यक्षः, आयुधअध्यक्षः, तुलामानपौतवम्, - देशकालमानम्, शुल्कअध्यक्षः, सूत्रअध्यक्षः, सीतअध्यक्षः, सुराअध्यक्षः, सूनअध्यक्षः, गणिकाअध्यक्षः, - नावध्यक्षः, गोअध्यक्षः, अश्वअध्यक्षः, हस्त्यध्यक्षः, रथअध्यक्षः, पत्त्यध्यक्षः, सेनापतिप्रचारः, मुद्राअध्यक्षः, विवीतअध्यक्षः, समाहर्तृप्रचारः, - गृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनाः प्रणिधयः, नागरिकप्रणिधिः -- इत्य् अध्यक्षप्रचारो द्वितीयम् अधिकरणम् ॥
janapada.niveśaḥ, bhūmic.chidra.apidhānam, durga.vidhānam, durga.niveśaḥ, samnidhātṛ.nicaya.karma, samāhartṛ.samudaya.prasthāpanam, akṣa.paṭale gāṇanikya.adhikāraḥ, - samudayasya yukta.apahṛtasya pratyānayanam, upayukta.parīkṣā, śāsana.adhikāraḥ, kośa.praveśya.ratna.parīkṣā, ākara.karma.anta.pravartanam, akṣa.śālāyāṃ suvarṇa.adhyakṣaḥ - viśikhāyāṃ sauvarṇika.pracāraḥ, koṣṭha.āgāra.adhyakṣaḥ, paṇya.adhyakṣaḥ, kupya.adhyakṣaḥ, āyudha.adhyakṣaḥ, tulā.māna.pautavam, - deśa.kāla.mānam, śulka.adhyakṣaḥ, sūtra.adhyakṣaḥ, sīta.adhyakṣaḥ, surā.adhyakṣaḥ, sūna.adhyakṣaḥ, gaṇikā.adhyakṣaḥ, - nāv.adhyakṣaḥ, go.adhyakṣaḥ, aśva.adhyakṣaḥ, hasty.adhyakṣaḥ, ratha.adhyakṣaḥ, patty.adhyakṣaḥ, senā.pati.pracāraḥ, mudrā.adhyakṣaḥ, vivīta.adhyakṣaḥ, samāhartṛ.pracāraḥ, - gṛha.patika.vaidehaka.tāpasa.vyañjanāḥ praṇidhayaḥ, nāgarika.praṇidhiḥ -- ity adhyakṣa.pracāro dvitīyam adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवहारस्थापना, विवादपदनिबन्धः, विवाहसम्युक्तम्, दायविभागः, वास्तुकम्, समयस्य अनपाकर्म, ऋणअदानम्, औपनिधिकम्, दासकर्मकरकल्पः, - सम्भूय समुत्थानम्, विक्रीतक्रीतअनुशयः, दत्तस्य अनपाकर्म, अस्वामिविक्रयः, स्वस्वामिसम्बन्धः, साहसम्, वाक्पारुष्यम्, दण्डपारुष्यम्, द्यूतसमाह्वयम्, प्रकीर्णकं - इति, धर्मस्थीयं तृतीयम् अधिकरणम् ॥
vyavahāra.sthāpanā, vivāda.pada.nibandhaḥ, vivāha.samyuktam, dāya.vibhāgaḥ, vāstukam, samayasya anapākarma, ṛṇa.adānam, aupanidhikam, dāsa.karma.kara.kalpaḥ, - sambhūya samutthānam, vikrīta.krīta.anuśayaḥ, dattasya anapākarma, asvāmi.vikrayaḥ, sva.svāmi.sambandhaḥ, sāhasam, vāk.pāruṣyam, daṇḍa.pāruṣyam, dyūta.samāhvayam, prakīrṇakaṃ - iti, dharma.sthīyaṃ tṛtīyam adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारुकरक्षणम्, वैदेहकरक्षणम्, उपनिपातप्रतीकारः, गूढआजीविनां रक्षा, सिद्धव्यञ्जनैर् माणवप्रकाशनम्, शङ्कारूपकर्मअभिग्रहः, - आशुमृतकपरीक्षा, वाक्यकर्मअनुयोगः, सर्वअधिकरणरक्षणं - एकअङ्गवधनिष्क्रयः, शुद्धश् चित्रश् च दण्ड कल्पः, कन्याप्रकर्म, अतिचारदण्डाः - इति कण्टकशोधनं चतुर्थम् अधिकरणम् ॥
kāru.kara.kṣaṇam, vaidehaka.rakṣaṇam, upanipāta.pratīkāraḥ, gūḍha.ājīvināṃ rakṣā, siddha.vyañjanair māṇava.prakāśanam, śaṅkā.rūpa.karma.abhigrahaḥ, - āśu.mṛtaka.parīkṣā, vākya.karma.anuyogaḥ, sarva.adhikaraṇa.rakṣaṇaṃ - eka.aṅga.vadha.niṣkrayaḥ, śuddhaś citraś ca daṇḍa kalpaḥ, kanyā.prakarma, aticāra.daṇḍāḥ - iti kaṇṭaka.śodhanaṃ caturtham adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाण्डकर्मिकम्, कोशअभिसंहरणम्, भृत्यभरणीयम्, अनुजीविवृत्तम्, समयआचारिकम्, राज्यप्रतिसंधानम्, एकऐश्वर्यं - इति योगवृत्तं पञ्चमम् अधिकरणम् ॥
dāṇḍakarmikam, kośa.abhisaṃharaṇam, bhṛtya.bharaṇīyam, anujīvi.vṛttam, samaya.ācārikam, rājya.pratisaṃdhānam, eka.aiśvaryaṃ - iti yoga.vṛttaṃ pañcamam adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिसम्पदः, शमव्यायामिकं - इति मण्डलयोनिः षष्ठम् अधिकरणम् ॥
prakṛti.sampadaḥ, śama.vyāyāmikaṃ - iti maṇḍala.yoniḥ ṣaṣṭham adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षाड्गुण्यसमुद्देशः, क्षयस्थानवृद्धिनिश्चयः, संश्रयवृत्तिः, समहीनज्यायसां गुणअभिनिवेशः, हीनसंधयः, विगृह्य आसनम्, संधाय आसनम्, विगृह्य यानम्, संधाय यानम्, - सम्भूय प्रयाणम्, यातव्यअमित्रयोर् अभिग्रहचिन्ता, क्षयलोभविरागहेतवः प्रकृतीनाम्, सामवायिकविपरिमर्शः, - संहित प्रयाणिकम्, परिपणितअपरिपणितअपसृताः संधयः, द्वैधीभाविकाः संधिविक्रमाः, यातव्यवृत्तिः, अनुग्राह्यमित्रविशेषाः, - मित्रहिरण्यभूमिकर्मसंधयः, पार्ष्णिग्राहचिन्ता, हीनशक्तिपूरणम्, बलवता विगृह्य उपरोधहेतवः, दण्डौपनतवृत्तम्, - दण्डौपनायिवृत्तम्, संधिकर्म, समाधिमोक्षः, मध्यमचरितम्, उदासीनचरितम्, मण्डलचरितं - इति षाड्गुण्यं सप्तमम् अधिकरणम् ॥
ṣāḍguṇya.samuddeśaḥ, kṣaya.sthāna.vṛddhi.niścayaḥ, saṃśraya.vṛttiḥ, samahīna.jyāyasāṃ guṇa.abhiniveśaḥ, hīna.saṃdhayaḥ, vigṛhya āsanam, saṃdhāya āsanam, vigṛhya yānam, saṃdhāya yānam, - sambhūya prayāṇam, yātavya.amitrayor abhigraha.cintā, kṣaya.lobha.virāga.hetavaḥ prakṛtīnām, sāmavāyika.viparimarśaḥ, - saṃhita prayāṇikam, paripaṇita.aparipaṇita.apasṛtāḥ saṃdhayaḥ, dvaidhī.bhāvikāḥ saṃdhi.vikramāḥ, yātavya.vṛttiḥ, anugrāhya.mitra.viśeṣāḥ, - mitra.hiraṇya.bhūmi.karma.saṃdhayaḥ, pārṣṇi.grāha.cintā, hīna.śakti.pūraṇam, balavatā vigṛhya uparodha.hetavaḥ, daṇḍa.upanata.vṛttam, - daṇḍa.upanāyi.vṛttam, saṃdhi.karma, samādhi.mokṣaḥ, madhyama.caritam, udāsīna.caritam, maṇḍala.caritaṃ - iti ṣāḍguṇyaṃ saptamam adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिव्यसनवर्गः, राजराज्ययोर् व्यसनचिन्ता, पुरुषव्यसनवर्गः, पीडनवर्गः, स्तम्भवर्गः, कोशसङ्गवर्गः, मित्रव्यसनवर्गः - इति व्यसनआधिकारिकम् अष्टमम् अधिकरणम् ॥
prakṛti.vyasana.vargaḥ, rāja.rājyayor vyasana.cintā, puruṣa.vyasana.vargaḥ, pīḍana.vargaḥ, stambha.vargaḥ, kośa.saṅga.vargaḥ, mitra.vyasana.vargaḥ - iti vyasana.ādhikārikam aṣṭamam adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिदेशकालबलअबलज्ञानम्, यात्राकालाः, बलौपादानकालाः, सम्नाहगुणाः, प्रतिबलकर्म, पश्चात् कोपचिन्ता, बाह्यआभ्यन्तरप्रकृतिकोपप्रतीकाराः - क्षयव्ययलाभविपरिमर्शः, बाह्यआभ्यन्तराश् च^आपदः, दुष्यशत्रुसम्युक्ताः, अर्थअनर्थसंशययुक्ताः, तासाम् उपायविकल्पजाः सिद्धयः - इत्य् अभियास्यत् कर्म नवमम् अधिकरणम् ॥
śakti.deśa.kāla.bala.abala.jñānam, yātrā.kālāḥ, bala.upādāna.kālāḥ, samnāha.guṇāḥ, pratibala.karma, paścāt kopa.cintā, bāhya.ābhyantara.prakṛti.kopa.pratīkārāḥ - kṣaya.vyaya.lābha.viparimarśaḥ, bāhya.ābhyantarāś ca^āpadaḥ, duṣya.śatru.samyuktāḥ, artha.anartha.saṃśaya.yuktāḥ, tāsām upāya.vikalpajāḥ siddhayaḥ - ity abhiyāsyat karma navamam adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्कन्धआवारनिवेशः, स्कन्धआवारप्रयाणम्, बलव्यसनअवस्कन्दकालरक्षणम्, कूटयुद्धविकल्पाः, स्वसैन्यौत्साहनम्, स्वबलअन्यबलव्यायोगः, युद्धभूमयः, पत्त्यश्वरथहस्तिकर्माणि, पक्षकक्षौरस्यानां बलअग्रतो व्यूहविभागः, सारफल्गुबलविभागः, पत्त्यश्वरथहस्तियुद्धानि,
skandha.āvāra.niveśaḥ, skandha.āvāra.prayāṇam, bala.vyasana.avaskanda.kāla.rakṣaṇam, kūṭa.yuddha.vikalpāḥ, sva.sainya.utsāhanam, sva.bala.anya.bala.vyāyogaḥ, yuddha.bhūmayaḥ, patty.aśva.ratha.hasti.karmāṇi, pakṣa.kakṣa.urasyānāṃ bala.agrato vyūha.vibhāgaḥ, sāra.phalgu.bala.vibhāgaḥ, patty.aśva.ratha.hasti.yuddhāni,
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदौपादानानि, उपांशुदण्डाः - इति संघवृत्तम् एकादशम् अधिकरणम् ॥
bheda.upādānāni, upāṃśu.daṇḍāḥ - iti saṃgha.vṛttam ekādaśam adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूतकर्म, मन्त्रयुद्धम्, सेनामुख्यवधः, मण्डलप्रोत्साहनम्, शस्त्रअग्निरसप्रणिधयः, वीवधआसारप्रसारवधः, योगअतिसंधानम्, दण्डअतिसंधानम्, एकविजयः - इत्य् आबलीयसं द्वादशम् अधिकरणम् ॥
dūta.karma, mantra.yuddham, senā.mukhya.vadhaḥ, maṇḍala.protsāhanam, śastra.agni.rasa.praṇidhayaḥ, vīvadha.āsāra.prasāra.vadhaḥ, yoga.atisaṃdhānam, daṇḍa.atisaṃdhānam, eka.vijayaḥ - ity ābalīyasaṃ dvādaśam adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपजापः, योगवामनम्, अपसर्पप्रणिधिः, पर्युपासनकर्म, अवमर्दः, लब्धप्रशमनं - इति दुर्गलम्भौपायस् त्रयोदशम् अधिकरणम् ॥
upajāpaḥ, yoga.vāmanam, apasarpa.praṇidhiḥ, paryupāsana.karma, avamardaḥ, labdha.praśamanaṃ - iti durga.lambha.upāyas trayodaśam adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परबलघातप्रयोगः, प्रलम्भनम्, स्वबलौपघातप्रतीकारः - इत्य् औपनिषदिकं चतुर्दशम् अधिकरणम् ॥
para.bala.ghāta.prayogaḥ, pralambhanam, sva.bala.upaghāta.pratīkāraḥ - ity aupaniṣadikaṃ caturdaśam adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्त्रयुक्तयः - इति तन्त्रयुक्तिः पञ्चदशम् अधिकरणम् ॥
tantra.yuktayaḥ - iti tantra.yuktiḥ pañcadaśam adhikaraṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शास्त्रसमुद्देशः पञ्चदशअधिकरणानि स-अशीतिप्रकरणशतं स-पञ्चाशदध्यायशतं षट्श्लोकसहस्राणि^इति ॥
śāstra.samuddeśaḥ pañcadaśa.adhikaraṇāni sa-aśīti.prakaraṇa.śataṃ sa-pañcāśad.adhyāya.śataṃ ṣaṭ.śloka.sahasrāṇi^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखग्रहणविज्ञेयं तत्त्वअर्थपदनिश्चितम् । कौटिल्येन कृतं शास्त्रं विमुक्तग्रन्थविस्तरम् ॥ए
sukha.grahaṇa.vijñeyaṃ tattva.artha.pada.niścitam / kauṭilyena kṛtaṃ śāstraṃ vimukta.grantha.vistaram //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.