Kautilya: Arthasastra 8.2

राजा राज्यम् इति प्रकृतिसंक्षेपः ॥

rājā rājyam iti prakṛti.saṃkṣepaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञो^अभ्यन्तरो बाह्यो वा कोप इति ॥

rājño^abhyantaro bāhyo vā kopa iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहिभयाद् अभ्यन्तरः कोपो बाह्यकोपात् पापीयान्, अन्तरमात्यकोपश् च^अन्तःकोपात् ॥

ahi.bhayād abhyantaraḥ kopo bāhya.kopāt pāpīyān, antar.amātya.kopaś ca^antaḥ.kopāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् कोशदण्डशक्तिम् आत्मसंस्थां कुर्वीत ॥

tasmāt kośa.daṇḍa.śaktim ātma.saṃsthāṃ kurvīta //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"द्वैराज्यवैराज्ययोर् द्वैराज्यम् अन्योन्यपक्षद्वेषअनुरागाभ्यां परस्परसंघर्षेण वा विनश्यति, वैराज्यं तु प्रकृतिचित्तग्रहणअपेक्षि यथास्थितम् अन्यैर् भुज्यते" इत्य् आचार्याः ॥

"dvairājya.vairājyayor dvairājyam anyonya.pakṣa.dveṣa.anurāgābhyāṃ paraspara.saṃgharṣeṇa vā vinaśyati, vairājyaṃ tu prakṛti.citta.grahaṇa.apekṣi yathā.sthitam anyair bhujyate" ity ācāryāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न^इति कौटिल्यः ॥

na^iti kauṭilyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितापुत्रयोर् भ्रात्रोर् वा द्वैराज्यं तुल्ययोगक्षेमम् अमात्यअवग्रहं वर्तयति ॥

pitā.putrayor bhrātror vā dvairājyaṃ tulya.yoga.kṣemam amātya.avagrahaṃ vartayati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैराज्यं तु जीवतः परस्य^आच्छिद्य "न^एतन् मम" इति मन्यमानः कर्शयति, अपवाहयति, पण्यं वा करोति, विरक्तं वा परित्यज्य^अपगच्छति^इति ॥

vairājyaṃ tu jīvataḥ parasya^ācchidya "na^etan mama" iti manyamānaḥ karśayati, apavāhayati, paṇyaṃ vā karoti, viraktaṃ vā parityajya^apagacchati^iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्धश् चलितशास्त्रो वा राजा^इति "अशास्त्रचक्षुर् अन्धो यत्किंचनकारी दृढअभिनिवेशी परप्रणेयो वा राज्यम् अन्यायेन^उपहन्ति, चलितशास्त्रस् तु यत्र शास्त्राच् चलितमतिर् भवति शक्यअनुनयो भवति" इत्य् आचार्याः ॥

andhaś calita.śāstro vā rājā^iti "aśāstra.cakṣur andho yat.kiṃcana.kārī dṛḍha.abhiniveśī para.praṇeyo vā rājyam anyāyena^upahanti, calita.śāstras tu yatra śāstrāc calita.matir bhavati śakya.anunayo bhavati" ity ācāryāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न^इति कौटिल्यः ॥

na^iti kauṭilyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्धो राजा शक्यते सहायसम्पदा यत्र तत्र वा पर्यवस्थापयितुम् ॥

andho rājā śakyate sahāya.sampadā yatra tatra vā paryavasthāpayitum //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चलितशास्त्रस् तु शास्त्राद् अन्यथाअभिनिविष्टबुद्धिर् अन्यायेन राज्यम् आत्मानं च^उपहन्ति^इति ॥

calita.śāstras tu śāstrād anyathā.abhiniviṣṭa.buddhir anyāyena rājyam ātmānaṃ ca^upahanti^iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधितो नवो वा राजा^इति "व्याधितो राजा राज्यौपघातम् अमात्यमूलं प्राणआबाधं वा राज्यमूलम् अवाप्नोति, नवस् तु राजा स्वधर्मअनुग्रहपरिहारदानमानकर्मभिः प्रकृतिरञ्जनौपकारैश् चरति" इत्य् आचार्याः ॥

vyādhito navo vā rājā^iti "vyādhito rājā rājya.upaghātam amātya.mūlaṃ prāṇa.ābādhaṃ vā rājya.mūlam avāpnoti, navas tu rājā sva.dharma.anugraha.parihāra.dāna.māna.karmabhiḥ prakṛti.rañjana.upakāraiś carati" ity ācāryāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न^इति कौटिल्यः ॥

na^iti kauṭilyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधितो राजा यथाप्रवृत्तं राजप्रणिधिम् अनुवर्तयति ॥

vyādhito rājā yathā.pravṛttaṃ rāja.praṇidhim anuvartayati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवस् तु राजा बलआवर्जितं "मम^इदं राज्यम्" इति यथाइष्टम् अनवग्रहश् चरति ॥

navas tu rājā bala.āvarjitaṃ "mama^idaṃ rājyam" iti yathā.iṣṭam anavagrahaś carati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामुत्थायिकैर् अवगृहीतो वा राज्यौपघातं मर्षयति ॥

sāmutthāyikair avagṛhīto vā rājya.upaghātaṃ marṣayati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतिष्व् अरूढः सुखम् उच्छेत्तुं भवति^इति ॥

prakṛtiṣv arūḍhaḥ sukham ucchettuṃ bhavati^iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधिते विशेषः पापरोग्यपापरोगी च ॥

vyādhite viśeṣaḥ pāpa.rogya.pāpa.rogī ca //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवे^अप्य् अभिजातो^अनभिजात इति ॥

nave^apy abhijāto^anabhijāta iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्बलो^अभिजातो बलवान् अनभिजातो राजा^इति "दुर्बलस्य^अभिजातस्य^उपजापं दौर्बल्यअपेक्षाः प्रकृतयः कृच्छ्रेण^उपगच्छन्ति, बलवतश् च^अनभिजातस्य बलअपेक्षाः सुखेन" इत्य् आचार्याः ॥

durbalo^abhijāto balavān anabhijāto rājā^iti "durbalasya^abhijātasya^upajāpaṃ daurbalya.apekṣāḥ prakṛtayaḥ kṛcchreṇa^upagacchanti, balavataś ca^anabhijātasya bala.apekṣāḥ sukhena" ity ācāryāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न^इति कौटिल्यः ॥

na^iti kauṭilyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्बलम् अभिजातं प्रकृतयः स्वयम् उपनमन्ति, जात्यम् ऐश्वर्यप्रकृतिर् अनुवर्तत इति ॥

durbalam abhijātaṃ prakṛtayaḥ svayam upanamanti, jātyam aiśvarya.prakṛtir anuvartata iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलवतश् च^अनभिजातस्य^उपजापं विसंवादयन्ति, अनुरागे सार्वगुण्यम् इति ॥

balavataś ca^anabhijātasya^upajāpaṃ visaṃvādayanti, anurāge sārvaguṇyam iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयासवधात् सस्यवधो मुष्टिवधात् पापीयान्, निराजीवत्वाद् अवृष्टिर् अतिवृष्टितः ॥

prayāsa.vadhāt sasya.vadho muṣṭi.vadhāt pāpīyān, nirājīvatvād avṛṣṭir ativṛṣṭitaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयोर् द्वयोर् व्यसनयोः प्रकृतीनां बलअबलम् । पारम्पर्यक्रमेण^उक्तं याने स्थाने च कारणम् ॥ए

dvayor dvayor vyasanayoḥ prakṛtīnāṃ bala.abalam / pāramparya.krameṇa^uktaṃ yāne sthāne ca kāraṇam //E

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.