दैवपीडनं - अग्निर् उदकं व्याधिर् दुर्भिक्षं मरक इति ॥
daiva.pīḍanaṃ - agnir udakaṃ vyādhir durbhikṣaṃ maraka iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Kautilya: Arthasastra·8·8.4
Kautilya: Arthasastra 8.4
"अग्न्युदकयोर् अग्निपीडनम् अप्रतिकार्यं सर्वदाहि च, शक्यअपगमनं तार्यआबाधम् उदकपीडनम्" इत्य् आचार्याः ॥
"agny.udakayor agni.pīḍanam apratikāryaṃ sarva.dāhi ca, śakya.apagamanaṃ tārya.ābādham udaka.pīḍanam" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इत् कौटिल्यः ॥
na^it kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निर् ग्रामम् अर्धग्रामं वा दहति, उदकवेगस् तु ग्रामशतप्रवाही^इति ॥
agnir grāmam ardha.grāmaṃ vā dahati, udaka.vegas tu grāma.śata.pravāhī^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"व्याधिदुर्भिक्षयोर् व्याधिः प्रेतव्याधितौपसृष्टपरिचारकव्यायामौपरोधेन कर्माण्य् उपहन्ति, दुर्भिक्षं पुनर् अकर्मौपघाति हिरण्यपशुकरदायि च" इत्य् आचार्याः ॥
"vyādhi.durbhikṣayor vyādhiḥ preta.vyādhita.upasṛṣṭa.paricāraka.vyāyāma.uparodhena karmāṇy upahanti, durbhikṣaṃ punar akarma.upaghāti hiraṇya.paśu.kara.dāyi ca" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकदेशपीडनो व्याधिः शक्यप्रतीकारश् च, सर्वदेशपीडनं दुर्भिक्षं प्राणिनाम् अजीवनाय^इति ॥
eka.deśa.pīḍano vyādhiḥ śakya.pratīkāraś ca, sarva.deśa.pīḍanaṃ durbhikṣaṃ prāṇinām ajīvanāya^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन मरको व्याख्यातः ॥
tena marako vyākhyātaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"क्षुद्रकमुख्यक्षययोः क्षुद्रकक्षयः कर्मणाम् अयोगक्षेमं करोति, मुख्यक्षयः कर्मअनुष्ठानौपरोधधर्मा" इत्य् आचार्याः ॥
"kṣudraka.mukhya.kṣayayoḥ kṣudraka.kṣayaḥ karmaṇām ayoga.kṣemaṃ karoti, mukhya.kṣayaḥ karma.anuṣṭhāna.uparodha.dharmā" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्यः क्षुद्रकक्षयः प्रतिसंधातुं बाहुल्यात् क्षुद्रकाणाम्, न मुख्यक्षयः ॥
śakyaḥ kṣudraka.kṣayaḥ pratisaṃdhātuṃ bāhulyāt kṣudrakāṇām, na mukhya.kṣayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहस्रेषु हि मुख्यो भवत्य् एको न वा सत्त्वप्रज्ञाआधिक्यात् तदाश्रयत्वात् क्षुद्रकाणाम् इति ॥
sahasreṣu hi mukhyo bhavaty eko na vā sattva.prajñā.ādhikyāt tad.āśrayatvāt kṣudrakāṇām iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स्वचक्रपरचक्रयोः स्वचक्रम् अतिमात्राभ्यां दण्डकराभ्यां पीडयत्य् अशक्यं च वारयितुम्, परचक्रं तु शक्यं प्रैयोद्धुम् उपसारेण संधिना वा मोक्षयितुम्" इत्य् आचार्याः ॥
"sva.cakra.para.cakrayoḥ sva.cakram atimātrābhyāṃ daṇḍa.karābhyāṃ pīḍayaty aśakyaṃ ca vārayitum, para.cakraṃ tu śakyaṃ praiyoddhum upasāreṇa saṃdhinā vā mokṣayitum" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वचक्रपीडनं प्रकृतिपुरुषमुख्यौपग्रहविघाताभ्यां शक्यते वारयितुम् एकदेशं वा पीडयति, सर्वदेशपीडनं तु परचक्रं विलोपघातदाहविध्वंसनअपवाहनैः पीडयति^इति ॥
sva.cakra.pīḍanaṃ prakṛti.puruṣa.mukhya.upagraha.vighātābhyāṃ śakyate vārayitum eka.deśaṃ vā pīḍayati, sarva.deśa.pīḍanaṃ tu para.cakraṃ vilopa.ghāta.dāha.vidhvaṃsana.apavāhanaiḥ pīḍayati^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"प्रकृतिराजविवादयोः प्रकृइतिविवादः प्रकृतीनां भेदकः परअभियोगान् आवहति, राजविवादस् तु प्रकृतीनां द्विगुणभक्तवेतनपरिहारकरो भवति" इत्य् आचार्याः ॥
"prakṛti.rāja.vivādayoḥ prakṛiti.vivādaḥ prakṛtīnāṃ bhedakaḥ para.abhiyogān āvahati, rāja.vivādas tu prakṛtīnāṃ dvi.guṇa.bhakta.vetana.parihāra.karo bhavati" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्यः प्रकृतिविवादः प्रकृतिमुख्यौपग्रहेण कलहस्थानअपनयनेन वा वारयितुम् ॥
śakyaḥ prakṛti.vivādaḥ prakṛti.mukhya.upagraheṇa kalaha.sthāna.apanayanena vā vārayitum //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवदमानास् तु प्रकृतयः परस्परसंघर्षेण^उपकुर्वन्ति ॥
vivadamānās tu prakṛtayaḥ paraspara.saṃgharṣeṇa^upakurvanti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजविवादस् तु पीडनौच्छेदनाय प्रकृतीनां द्विगुणव्यायामसाध्य इति ॥
rāja.vivādas tu pīḍana.ucchedanāya prakṛtīnāṃ dvi.guṇa.vyāyāma.sādhya iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"देशराजविहारयोर् देशविहारस् त्रैकाल्येन कर्मफलौपघातं करोति, राजविहारस् तु कारुशिल्पिकुशीलववाग्जीवनरूपआजीवावैदेहकौपकारं करोति" इत्य् आचार्याः ॥
"deśa.rāja.vihārayor deśa.vihāras traikālyena karma.phala.upaghātaṃ karoti, rāja.vihāras tu kāru.śilpi.kuśīlava.vāg.jīvana.rūpa.ājīvā.vaidehaka.upakāraṃ karoti" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशविहारः कर्मश्रमम् अवधाअर्थम् अल्पं भक्षयति भक्षयित्वा च भूयः कर्मसु योगं गच्छति, राजविहारस् तु स्वयं वल्लभैश् च स्वयंग्राहप्रणयपण्यअगारकार्यौपग्रहैः पीडयति^इति ॥
deśa.vihāraḥ karma.śramam avadhā.artham alpaṃ bhakṣayati bhakṣayitvā ca bhūyaḥ karmasu yogaṃ gacchati, rāja.vihāras tu svayaṃ vallabhaiś ca svayaṃ.grāha.praṇaya.paṇya.agāra.kārya.upagrahaiḥ pīḍayati^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"सुभगाकुमारयोः कुमारः स्वयं वल्लभैश् च स्वयंग्राहप्रणयपण्यअगारकार्यौपग्रहैः पीडयति, सुभगा विलासौपभोगेन" इत्य् आचार्याः ॥
"subhagā.kumārayoḥ kumāraḥ svayaṃ vallabhaiś ca svayaṃ.grāha.praṇaya.paṇya.agāra.kārya.upagrahaiḥ pīḍayati, subhagā vilāsa.upabhogena" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्यः कुमारो मन्त्रिपुरोहिताभ्यां वारयितुम्, न सुभगा बालिश्याद् अनर्थ्यजनसम्योगाच् च^इति ॥
śakyaḥ kumāro mantri.purohitābhyāṃ vārayitum, na subhagā bāliśyād anarthya.jana.samyogāc ca^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"श्रेणीमुख्ययोः श्रेणी बाहुल्याद् अनवग्रहा स्तेयसाहसाभ्यां पीडयति, मुख्यः कार्यअनुग्रहविघाताभ्याम्" इत्य् आचार्याः ॥
"śreṇī.mukhyayoḥ śreṇī bāhulyād anavagrahā steya.sāhasābhyāṃ pīḍayati, mukhyaḥ kārya.anugraha.vighātābhyām" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुव्यावर्त्या श्रेणी समानशीलव्यसनत्वात्, श्रेणीमुख्यएकदेशौपग्रहेण वा ॥
suvyāvartyā śreṇī samāna.śīla.vyasanatvāt, śreṇī.mukhya.eka.deśa.upagraheṇa vā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तम्भयुक्तो मुख्यः परप्राणद्रव्यौपघाताभ्यां पीडयति^इति ॥
stambha.yukto mukhyaḥ para.prāṇa.dravya.upaghātābhyāṃ pīḍayati^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"सम्निधातृसमाहर्त्रोः सम्निधाता कृतविदूषणअत्ययाभ्यां पीडयति, समाहर्ता करणअधिष्ठितः प्रदिष्टफलौपभोगी भवति" इत्य् आचार्याः ॥
"samnidhātṛ.samāhartroḥ samnidhātā kṛta.vidūṣaṇa.atyayābhyāṃ pīḍayati, samāhartā karaṇa.adhiṣṭhitaḥ pradiṣṭa.phala.upabhogī bhavati" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्निधाता कृतअवस्थम् अन्यैः कोशप्रवेश्यं प्रतिगृह्णाति, समाहर्ता तु पूर्वम् अर्थम् आत्मनः कृत्वा पश्चाद् राजअर्थं करोति प्रणाशयति वा, परस्वआदाने च स्वप्रत्ययश् चरति^इति ॥
samnidhātā kṛta.avastham anyaiḥ kośa.praveśyaṃ pratigṛhṇāti, samāhartā tu pūrvam artham ātmanaḥ kṛtvā paścād rāja.arthaṃ karoti praṇāśayati vā, para.sva.ādāne ca sva.pratyayaś carati^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अन्तपालवैदेहकयोर् अन्तपालश् चोरप्रसर्गदेयअत्यादानाभ्यां वणिक्पथं पीडयति, वैदेहकास् तु पण्य॥प्रतिपण्यअनुग्रहैः प्रसाधयन्ति" इत्य् आचार्याः ॥
"anta.pāla.vaidehakayor anta.pālaś cora.prasarga.deya.atyādānābhyāṃ vaṇik.pathaṃ pīḍayati, vaidehakās tu paṇya..pratipaṇya.anugrahaiḥ prasādhayanti" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तपालः पण्यसम्पातअनुग्रहेण वर्तयति, वैदेहकास् तु सम्भूय पण्यानाम् उत्कर्षअपकर्षं कुर्वाणाः पणे पणशतं कुम्भे कुम्भशतम् इत्य् आजीवन्ति ॥
anta.pālaḥ paṇya.sampāta.anugraheṇa vartayati, vaidehakās tu sambhūya paṇyānām utkarṣa.apakarṣaṃ kurvāṇāḥ paṇe paṇa.śataṃ kumbhe kumbha.śatam ity ājīvanti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिजातौपरुद्धा भूमिः पशुव्रजौपरुद्धा वा^इति "अभिजातौपरुद्धा भूमिः महाफला^अप्य् आयुधीयौपकारिणी न क्षमा मोक्षयितुं व्यसनआबाधभयात्, पशुव्रजौपरुद्धा तु कृषियोग्या क्षमा मोक्षयितुम् ॥
abhijāta.uparuddhā bhūmiḥ paśu.vraja.uparuddhā vā^iti "abhijāta.uparuddhā bhūmiḥ mahā.phalā^apy āyudhīya.upakāriṇī na kṣamā mokṣayituṃ vyasana.ābādha.bhayāt, paśu.vraja.uparuddhā tu kṛṣi.yogyā kṣamā mokṣayitum //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवीतं हि क्षेत्रेण बाध्यते" इत्य् आचार्याः ॥
vivītaṃ hi kṣetreṇa bādhyate" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिजातौपरुद्धा भूमिर् अत्यन्तमहाउपकारा^अपि क्षमा मोक्षयितुं व्यसनआबाधभयात्, पशुव्रजौपरुद्धा तु कोशवाहनौपकारिणी न क्षमा मोक्षयितुम्, अन्यत्र सस्यवापौपरोधाद् इति ॥
abhijāta.uparuddhā bhūmir atyanta.mahā.upakārā^api kṣamā mokṣayituṃ vyasana.ābādha.bhayāt, paśu.vraja.uparuddhā tu kośa.vāhana.upakāriṇī na kṣamā mokṣayitum, anyatra sasya.vāpa.uparodhād iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"प्रतिरोधकआटविकयोः प्रतिरोधका रात्रिसत्त्रचराः शरीरआक्रमिणो नित्याः शतसहस्रअहपारिणः प्रधानकोपकाश् च व्यवहिताः प्रत्यन्तरअरण्यचराश् च^आटविकाः प्रकाशा दृस्याश् चरन्ति, एकदेशघातकाश् च" इत्य् आचार्याः ॥
"pratirodhaka.āṭavikayoḥ pratirodhakā rātri.sattra.carāḥ śarīra.ākramiṇo nityāḥ śata.sahasra.ahapāriṇaḥ pradhāna.kopakāś ca vyavahitāḥ pratyantara.araṇya.carāś ca^āṭavikāḥ prakāśā dṛsyāś caranti, eka.deśa.ghātakāś ca" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिरोधकाः प्रमत्तस्य^अपरहन्ति, अल्पाः कुण्ठाः सुखा ज्ञातुं ग्रहीतुं च, स्वदेशस्थाः प्रभूता विक्रान्ताश् च^आटविकाः प्रकाशयोदिनो^अपहर्तारो हन्तारश् च देशानां राजसधर्माण इति ॥
pratirodhakāḥ pramattasya^aparahanti, alpāḥ kuṇṭhāḥ sukhā jñātuṃ grahītuṃ ca, sva.deśasthāḥ prabhūtā vikrāntāś ca^āṭavikāḥ prakāśa.yodino^apahartāro hantāraś ca deśānāṃ rāja.sadharmāṇa iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगहस्तिवनयोः मृगाः प्रभूताः प्रभूतमांसचर्मौपकारिणो मन्दग्रासअवक्लेशिनः सुनियम्याश् च ॥
mṛga.hasti.vanayoḥ mṛgāḥ prabhūtāḥ prabhūta.māṃsa.carma.upakāriṇo manda.grāsa.avakleśinaḥ suniyamyāś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपरीता हस्तिनो गृह्यमाणा दुष्टाश् च देशविनाशाय^इति ॥
viparītā hastino gṛhyamāṇā duṣṭāś ca deśa.vināśāya^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वपरस्थानीयौपकारयोः स्वस्थानीयौपकारो धान्यपशुहिरण्यकुप्यौपकारो जानपदानाम् आपद्य् आत्मधारणः ॥
sva.para.sthānīya.upakārayoḥ sva.sthānīya.upakāro dhānya.paśu.hiraṇya.kupya.upakāro jānapadānām āpady ātma.dhāraṇaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपरीतः परस्थानीयौपकारः ॥
viparītaḥ para.sthānīya.upakāraḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति पीडनानि - आभ्यन्तरो मुख्यस्तम्भो बाह्यो^अमित्रअटवीस्तम्भः ॥ [इति स्तम्भवर्गह्]
iti pīḍanāni - ābhyantaro mukhya.stambho bāhyo^amitra.aṭavī.stambhaḥ // [iti stambha.vargah]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताभ्यां पीडनैर् यथाउक्तैश् च पीडितः, सक्तो मुख्येषु, परिहारौपहतः, प्रकीर्णो, मिथ्यासंहृतः, सामन्तअटवीहृत इति कोशसङ्गवर्गः ॥
tābhyāṃ pīḍanair yathā.uktaiś ca pīḍitaḥ, sakto mukhyeṣu, parihāra.upahataḥ, prakīrṇo, mithyā.saṃhṛtaḥ, sāmanta.aṭavī.hṛta iti kośa.saṅga.vargaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीडनानाम् अनुत्पत्ताव् उत्पन्नानां च वारणे । यतेत देशवृद्ध्यर्थं नाशे च स्तम्भसङ्गयोः ॥ए
pīḍanānām anutpattāv utpannānāṃ ca vāraṇe / yateta deśa.vṛddhy.arthaṃ nāśe ca stambha.saṅgayoḥ //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.