Ksemendra: Avadanakalpalata 40

तुल्यमेव पुरुषेण भुज्यते कायभाजनगतं शुभाशुभम् । देहिनां विविधकर्मजं फलं न ह्यभुक्तमुपयाति संक्षयम्

tulyameva puruṣeṇa bhujyate kāyabhājanagataṃ śubhāśubham / dehināṃ vividhakarmajaṃ phalaṃ na hyabhuktamupayāti saṃkṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवान् सुगतः पूर्वं पुरे राजगृहाभिधे । कलन्दकनिवासाख्ये विजहार वनान्तरे

bhagavān sugataḥ pūrvaṃ pure rājagṛhābhidhe / kalandakanivāsākhye vijahāra vanāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिम्बिसारः क्षितिपतिस्तत्राभूद्विश्रुतः श्रिया । आकरः सरव्रत्नानां रत्नाकरम् इवापरः

bimbisāraḥ kṣitipatistatrābhūdviśrutaḥ śriyā / ākaraḥ saravratnānāṃ ratnākaram ivāparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बभूव समये तस्मिन् रौरुकाख्ये पुरे नृपः । श्रीमानुद्रायणो नाम यशश्चन्द्रमहोदधिः

babhūva samaye tasmin raurukākhye pure nṛpaḥ / śrīmānudrāyaṇo nāma yaśaścandramahodadhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य चन्द्रप्रभा नाम पत्नी चन्द्राननाभवत् । शिखण्डी युवराजश्च सूनुर्विक्रमकर्कशः

tasya candraprabhā nāma patnī candrānanābhavat / śikhaṇḍī yuvarājaśca sūnurvikramakarkaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरुको भिरुकश्चेति तस्यामात्यौ बभूवतुः । गणनीयौ न विनये ययुः शुक्रबृहस्पती

hiruko bhirukaśceti tasyāmātyau babhūvatuḥ / gaṇanīyau na vinaye yayuḥ śukrabṛhaspatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाता भूमिभुजः प्रीतिर्लेखखत्विषस्तयोः । रवेर्दूरस्थितस्यापि कमलाकरयोरिव

jātā bhūmibhujaḥ prītirlekhakhatviṣastayoḥ / raverdūrasthitasyāpi kamalākarayoriva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपूर्वरत्ननिचयप्रेषणैर्बहुशस्तयोः । परिपूर्णं परं प्राप सख्यं प्रेम विधानतः

apūrvaratnanicayapreṣaṇairbahuśastayoḥ / paripūrṇaṃ paraṃ prāpa sakhyaṃ prema vidhānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरस्थापि परं प्रीतिः सतां कीर्तिरिवाक्षया । संसक्तापि खलप्रीतिस्तृणज्वालेव न स्थिरा

dūrasthāpi paraṃ prītiḥ satāṃ kīrtirivākṣayā / saṃsaktāpi khalaprītistṛṇajvāleva na sthirā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिद्दिव्यरत्नाङ्कं कवचं काञ्चनोज्ज्वलम् । प्राहिणोद् बिम्बिसाराय सारमुद्रायणो नृपः

kadāciddivyaratnāṅkaṃ kavacaṃ kāñcanojjvalam / prāhiṇod bimbisārāya sāramudrāyaṇo nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषह्सस्त्राग्निरक्षार्हं विचित्ररत्नकं च तत् । सुहृत्प्रेषितमादाय प्रोवाच सचिअवान् नृपः

viṣahsastrāgnirakṣārhaṃ vicitraratnakaṃ ca tat / suhṛtpreṣitamādāya provāca saciavān nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं मे प्रहितं तेन सौजन्यमिव भूभुजा । सर्व रक्षाक्षमं वर्म गाढप्रेमनिवेदकम्

idaṃ me prahitaṃ tena saujanyamiva bhūbhujā / sarva rakṣākṣamaṃ varma gāḍhapremanivedakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पश्याम्यस्य सदृशं प्रतिदेयं तथाधिकम् । अल्पप्रतिक्रिया शल्यमुपकारापकारयोः

na paśyāmyasya sadṛśaṃ pratideyaṃ tathādhikam / alpapratikriyā śalyamupakārāpakārayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उचितं चिन्त्यतां किंचित् प्रेषणीयमतो ऽधिकम् । सर्वैर्भद्भिरित्युक्त्वा नॄपश्चिन्ताकुलो ऽभवत्

ucitaṃ cintyatāṃ kiṃcit preṣaṇīyamato 'dhikam / sarvairbhadbhirityuktvā nṝpaścintākulo 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ धीमान् महामात्यश्चिरं ध्यात्वा तमब्रवीत् । वर्षकाराभिधो विप्रः सर्वविद्यासु पारगः

atha dhīmān mahāmātyaściraṃ dhyātvā tamabravīt / varṣakārābhidho vipraḥ sarvavidyāsu pāragaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो बहुगुणं रागन्नेकमेवास्त्युपायनम् । तस्य संप्रेषने यत्नः क्रियतां यदि शक्यते

ato bahuguṇaṃ rāgannekamevāstyupāyanam / tasya saṃpreṣane yatnaḥ kriyatāṃ yadi śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य एष भगवान् बुद्धः स्थितस्त्वद्विषयान्तिके । देवानामादरस्थानं पटस्तत्प्रतिमान्वितः

ya eṣa bhagavān buddhaḥ sthitastvadviṣayāntike / devānāmādarasthānaṃ paṭastatpratimānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशेषलोककल्याणकलिकाकल्पपादपः । चित्रे स्वप्ने ऽथ संकल्पे पृथुपुण्यैः स दृश्यते

aśeṣalokakalyāṇakalikākalpapādapaḥ / citre svapne 'tha saṃkalpe pṛthupuṇyaiḥ sa dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति मन्त्रिवचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा महीपतिः । गत्वा भगवते नम्रस्तमेवार्थं न्यवेदयत्

iti mantrivacaḥ śrutvā tathetyuktvā mahīpatiḥ / gatvā bhagavate namrastamevārthaṃ nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुज्ञातस्ततस्तेन नृपश्चित्रकरान् वरान् । आदिदेशाशु भगवत्प्रतिमोल्लेखकर्मणि

anujñātastatastena nṛpaścitrakarān varān / ādideśāśu bhagavatpratimollekhakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिनस्यालोकयन्तस्ते मूर्ति रूपव्शीकृताः । ययुः प्रमाणग्रहणे प्रगल्भा अप्यशक्तताम्

jinasyālokayantaste mūrti rūpavśīkṛtāḥ / yayuḥ pramāṇagrahaṇe pragalbhā apyaśaktatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संक्रान्तां निमलपटे छायां भगवतस्ततः । सुवर्णभावनाभिख्यां ते शनैः समपूरयन्

saṃkrāntāṃ nimalapaṭe chāyāṃ bhagavatastataḥ / suvarṇabhāvanābhikhyāṃ te śanaiḥ samapūrayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राःइणोदथ भूपालस्तं बुद्धप्रतिमापटम् । जगन्नयनपुण्यानां मूर्तानामिव संचयम्

prāḥiṇodatha bhūpālastaṃ buddhapratimāpaṭam / jagannayanapuṇyānāṃ mūrtānāmiva saṃcayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिम्बिसारस्य हस्ताङ्कलेखामुद्रायणो नृपः । पटस्य पुरतः प्राप्ताम् हृष्टः स्वयमवाचयत्

bimbisārasya hastāṅkalekhāmudrāyaṇo nṛpaḥ / paṭasya purataḥ prāptām hṛṣṭaḥ svayamavācayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुगतचरणपद्मन्यासपुण्योपकण्ठात् त्रिदशपुरविशेषान्मागधोदाररदेशात् । कुशलकलितमूर्तिर्भूपतिर्बिम्बिसारः क्षितितलतिलकं त्वां धर्मबन्धुर्ब्रवीति

sugatacaraṇapadmanyāsapuṇyopakaṇṭhāt tridaśapuraviśeṣānmāgadhodāraradeśāt / kuśalakalitamūrtirbhūpatirbimbisāraḥ kṣititalatilakaṃ tvāṃ dharmabandhurbravīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्ते प्रहितं हितं भवमहामोहामये भेषजं राजद्वेषविषापहं भगवतो बिम्बं शशाङ्कत्विषः । तृष्णापच्छमनं प्रसन्नमधुरं त्वन्नेत्रपात्रार्पितं धन्यः पुण्यरसायनं पिब हठादाकण्ठमुत्कण्ठितः

etatte prahitaṃ hitaṃ bhavamahāmohāmaye bheṣajaṃ rājadveṣaviṣāpahaṃ bhagavato bimbaṃ śaśāṅkatviṣaḥ / tṛṣṇāpacchamanaṃ prasannamadhuraṃ tvannetrapātrārpitaṃ dhanyaḥ puṇyarasāyanaṃ piba haṭhādākaṇṭhamutkaṇṭhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्मार्गे विनियोजनं स्गुणगणाधाने सदाध्यापनं दुर्व्यापारनिवारणम् थिरसुखप्राप्तौ परिप्रेरणम् । निर्व्याजोपकृतौ निरन्तरतया सर्वात्मना वर्तनं कर्तव्यं किमतः परं प्रियहितं कल्याणमित्रैः सताम्

sanmārge viniyojanaṃ sguṇagaṇādhāne sadādhyāpanaṃ durvyāpāranivāraṇam thirasukhaprāptau paripreraṇam / nirvyājopakṛtau nirantaratayā sarvātmanā vartanaṃ kartavyaṃ kimataḥ paraṃ priyahitaṃ kalyāṇamitraiḥ satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति लेखार्थमास्वाद्य सुहृत्प्रेमामृतोचितम् । राजा गजाधिरूढस्य पटस्य प्रययौ पुरः

iti lekhārthamāsvādya suhṛtpremāmṛtocitam / rājā gajādhirūḍhasya paṭasya prayayau puraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिनन्द्य तमानन्दात् सामात्यः सपुरोहितः । हेमसिंहासनोत्सङ्गे स प्रसार्य न्यवेशयत्

abhinandya tamānandāt sāmātyaḥ sapurohitaḥ / hemasiṃhāsanotsaṅge sa prasārya nyaveśayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लावण्यपुण्यनिलयं दृष्ट्वा तत्सौगतं वपुः । नमो नमह् प्रबुद्धायेत्यवदजगतीजनः

lāvaṇyapuṇyanilayaṃ dṛṣṭvā tatsaugataṃ vapuḥ / namo namah prabuddhāyetyavadajagatījanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धाभिधानं श्रुत्वैव पुलकालंकृताकृतिः । पुष्पवर्षे सुरैर्मुक्ते विस्मितो ऽभून्महीपति

buddhābhidhānaṃ śrutvaiva pulakālaṃkṛtākṛtiḥ / puṣpavarṣe surairmukte vismito 'bhūnmahīpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुण्यं भगवतः श्रुत्वा स तत्र चरितामृतम् । पयोदानादसोत्कण्ठनीलकण्ठतुलां ययौ

puṇyaṃ bhagavataḥ śrutvā sa tatra caritāmṛtam / payodānādasotkaṇṭhanīlakaṇṭhatulāṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादशाङ्गं पटस्याध सानुलोमविपर्ययम् । प्रतीत्यसमुत्पादं च दृष्ट्वा मोहं मुमोच सः

dvādaśāṅgaṃ paṭasyādha sānulomaviparyayam / pratītyasamutpādaṃ ca dṛṣṭvā mohaṃ mumoca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रोतःप्राप्तिफलेनैवं दृष्टसत्यो ऽथ भूपतिः । दिदेश प्रतिसंदेशं सख्युर्भिक्षुर्विसर्जनैः

srotaḥprāptiphalenaivaṃ dṛṣṭasatyo 'tha bhūpatiḥ / dideśa pratisaṃdeśaṃ sakhyurbhikṣurvisarjanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिम्बिसारस्ततस्तस्मै कृत्वा भगवतो ऽर्थनाम् । कात्यायनं च व्यसृजत् शैलाख्याम् चापि भिक्षुणीम्

bimbisārastatastasmai kṛtvā bhagavato 'rthanām / kātyāyanaṃ ca vyasṛjat śailākhyām cāpi bhikṣuṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्रायणस्य नॄपतेरार्यः कात्यायनो ऽथ सः । पूजाविधायिनस्तत्र विदधे धर्मदेशनाम्

udrāyaṇasya nṝpaterāryaḥ kātyāyano 'tha saḥ / pūjāvidhāyinastatra vidadhe dharmadeśanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मदेशनया तस्य संगतः सुमहान् जनः । स्रोतःसकृदनागामिफलार्हत्पदमाप्तवान्

dharmadeśanayā tasya saṃgataḥ sumahān janaḥ / srotaḥsakṛdanāgāmiphalārhatpadamāptavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् गृहपती ख्यातौ तिष्यपुष्याभिधौ पुरे । शान्त्यै प्रव्रज्य तस्याग्रे परिनिर्वृतिमापतुः

tasmin gṛhapatī khyātau tiṣyapuṣyābhidhau pure / śāntyai pravrajya tasyāgre parinirvṛtimāpatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालेन विहितै स्तूपौ देहान्ते ज्ञातिभिस्तयोः । तन्नामचिह्नावद्यापि वन्दन्ते चैत्यवन्दकाः

kālena vihitai stūpau dehānte jñātibhistayoḥ / tannāmacihnāvadyāpi vandante caityavandakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव्याश्चन्द्रप्रभायाश्च शओलाख्या सापि भिक्षुणी । क्रमेणान्तःपुरे चक्रे सततं धर्मदेशनाम्

devyāścandraprabhāyāśca śaolākhyā sāpi bhikṣuṇī / krameṇāntaḥpure cakre satataṃ dharmadeśanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिदथ भूपालह् क्रीडगारगतां प्रियाम् । तामज्ञासीन्निमित्तज्ञः सप्ताहावधिजीविताम्

kadācidatha bhūpālah krīḍagāragatāṃ priyām / tāmajñāsīnnimittajñaḥ saptāhāvadhijīvitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातसंसारचरितस्ततस्तां वशुधाधिपः । अनुजज्ञे शुभपदं प्रातुं प्रव्रज्यया पुरः

jñātasaṃsāracaritastatastāṃ vaśudhādhipaḥ / anujajñe śubhapadaṃ prātuṃ pravrajyayā puraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाख्याते धर्मविन्मये भिक्षुक्या नृपतेर्गिरा । देवी प्रव्रजिता देहं दिने तत्याज सप्तमे

svākhyāte dharmavinmaye bhikṣukyā nṛpatergirā / devī pravrajitā dehaṃ dine tatyāja saptame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चातुर्महाराजिकेषु देवेषु सहसैव सा । प्रयाता देवकन्यात्वं जगाम जिनकाननम्

cāturmahārājikeṣu deveṣu sahasaiva sā / prayātā devakanyātvaṃ jagāma jinakānanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पूर्णेन्दुवदना दिव्याभरणभूषिता । दृष्ट्वा शाक्यमुनिं हृष्टा सा पपातास्य पादयोः

tatra pūrṇenduvadanā divyābharaṇabhūṣitā / dṛṣṭvā śākyamuniṃ hṛṣṭā sā papātāsya pādayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकीर्णदिव्यपुष्पायास्तस्याश्चक्रे तथागतः । धर्मोपपादनं येन दृष्टसत्या जगाम सा

prakīrṇadivyapuṣpāyāstasyāścakre tathāgataḥ / dharmopapādanaṃ yena dṛṣṭasatyā jagāma sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा गत्वा नगरं पत्युर्व्योम्ना मूर्तिरिवैन्दवी । विबोध्य निशि सुप्तस्य चक्रे बोधिप्रकाशनम्

sā gatvā nagaraṃ patyurvyomnā mūrtirivaindavī / vibodhya niśi suptasya cakre bodhiprakāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यातायां स्वपदं तस्यां प्रभाते वसुधाधिपः । प्रव्रज्याभिमुखः पुत्रमभिषिच्य शिखण्डिनम्

yātāyāṃ svapadaṃ tasyāṃ prabhāte vasudhādhipaḥ / pravrajyābhimukhaḥ putramabhiṣicya śikhaṇḍinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजात्राणाय निक्षिप्य तं महामात्ययोस्ततः । नृपतेर्बिम्बिसारस्य सुहृदः स ययौ पुरम्

prajātrāṇāya nikṣipya taṃ mahāmātyayostataḥ / nṛpaterbimbisārasya suhṛdaḥ sa yayau puram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिम्बिसारस्तमायातं विगतच्छत्रचामरम् । नृपोपचारैः प्रणतः प्रीतिपूतैरपूजयत्

bimbisārastamāyātaṃ vigatacchatracāmaram / nṛpopacāraiḥ praṇataḥ prītipūtairapūjayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्रान्तमासनासीनं स तमूचे सविस्मयः । हृष्ठः संदर्शनेनास्य श्रीवियोगेन दुःखितः

viśrāntamāsanāsīnaṃ sa tamūce savismayaḥ / hṛṣṭhaḥ saṃdarśanenāsya śrīviyogena duḥkhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजन्ननन्तसामन्तमौलिविश्रान्तशासनः । पाकशासनतुल्यस्त्वं कथमेवमुपागतः

rājannanantasāmantamauliviśrāntaśāsanaḥ / pākaśāsanatulyastvaṃ kathamevamupāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिन्नवक्र्क्रप्रकृतेर्गुप्तमन्त्रस्य धीमतः । परेण राज्यहरणं वीर संभाव्यते न ते

abhinnavakrkraprakṛterguptamantrasya dhīmataḥ / pareṇa rājyaharaṇaṃ vīra saṃbhāvyate na te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पृष्टः स सुहृदा सस्मितस्तमभाषत । राजन् वृद्धिविभूतिर्मे न प्रिया सर्वगामिनी

iti pṛṣṭaḥ sa suhṛdā sasmitastamabhāṣata / rājan vṛddhivibhūtirme na priyā sarvagāminī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयास्वादवैमुख्याद् वितृष्णेन मया स्वयम् । उत्सृष्टमिव संत्यक्तमैश्वर्यं भोगभाजनम्

viṣayāsvādavaimukhyād vitṛṣṇena mayā svayam / utsṛṣṭamiva saṃtyaktamaiśvaryaṃ bhogabhājanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया कल्याणमित्रेण सुगतप्रतिमापटः । यो ऽसौ हिताय प्रहितः स् अवैराग्यगुरुर्ममः

tvayā kalyāṇamitreṇa sugatapratimāpaṭaḥ / yo 'sau hitāya prahitaḥ s avairāgyagururmamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना त्वत्प्रसादेन गत्वा भगवतो ऽन्तिके । इच्छाम्यवाप्तुं प्रव्रज्यामगारादनगारिकः

adhunā tvatprasādena gatvā bhagavato 'ntike / icchāmyavāptuṃ pravrajyāmagārādanagārikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सख्युर्वचः श्रुत्वा तत्तथेति विचिन्त्य च । सादरस्तद्विवेकेन बिम्बिसारस्तमब्रवीत्

iti sakhyurvacaḥ śrutvā tattatheti vicintya ca / sādarastadvivekena bimbisārastamabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्यो बहुमतश्चासि सतां त्वं पृथिवीपते । कथं संसारविमुखी जाता ते मतिरीदृशी

dhanyo bahumataścāsi satāṃ tvaṃ pṛthivīpate / kathaṃ saṃsāravimukhī jātā te matirīdṛśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संतोषविभवो भोगसुभगः शोभसे परम् । लक्षणं शुद्धसत्त्वानां वैराज्याभरणं मनह्

saṃtoṣavibhavo bhogasubhagaḥ śobhase param / lakṣaṇaṃ śuddhasattvānāṃ vairājyābharaṇaṃ manah

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं साम्राज्यमहौजसा सरजसा दुःसाधनैः साधनैः किं भोगैः क्षणभोजनैः कुलषदैः किं सत्त्वदुःखैः सुखैः । संसारोपरमाय चेतसि सतां जन्मान्तरोपार्जितं वैराग्यं कुरुते पदं यदि महामोहप्ररोहापहम्

kiṃ sāmrājyamahaujasā sarajasā duḥsādhanaiḥ sādhanaiḥ kiṃ bhogaiḥ kṣaṇabhojanaiḥ kulaṣadaiḥ kiṃ sattvaduḥkhaiḥ sukhaiḥ / saṃsāroparamāya cetasi satāṃ janmāntaropārjitaṃ vairāgyaṃ kurute padaṃ yadi mahāmohaprarohāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन प्राणमनःप्रिया वसुमती संत्यज्यते लीलया त्रैलोक्याभिमते ऽपि यः स्मरसुखे वैमुख्यदीक्षागुरुः । संमोहव्य्सनातुरं जगदिदं येनानुकम्पास्पदं पुण्यैः को ऽपि स जायते मतिमतां संसारवामः शमह्

yena prāṇamanaḥpriyā vasumatī saṃtyajyate līlayā trailokyābhimate 'pi yaḥ smarasukhe vaimukhyadīkṣāguruḥ / saṃmohavysanāturaṃ jagadidaṃ yenānukampāspadaṃ puṇyaiḥ ko 'pi sa jāyate matimatāṃ saṃsāravāmaḥ śamah

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा बिम्बिसारस्तं नीत्वा वेणुवनाश्रमम् । सप्रणामं भगवते तद्वृत्तान्तं न्यवेदयत्

ityuktvā bimbisārastaṃ nītvā veṇuvanāśramam / sapraṇāmaṃ bhagavate tadvṛttāntaṃ nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्रायणो ऽपि सुगताकारं सुचिरचिन्तितम् । विलोक्य हर्षादात्मानं कृतकृत्यममन्यत

udrāyaṇo 'pi sugatākāraṃ suciracintitam / vilokya harṣādātmānaṃ kṛtakṛtyamamanyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्णामव्यग्रशिरसा संसारच्छेदिनि तनौ । पपात भगवद्दृष्टिस्तस्य प्रव्रज्यया सह

parṇāmavyagraśirasā saṃsāracchedini tanau / papāta bhagavaddṛṣṭistasya pravrajyayā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिक्षुभावमथासाद्य पात्रपाणिः स चीवरी । नगरे पिण्डपातार्थी चकार जनविस्मयम्

bhikṣubhāvamathāsādya pātrapāṇiḥ sa cīvarī / nagare piṇḍapātārthī cakāra janavismayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजाः शिखण्डी धर्मेण पालयित्वा प्रसन्नधीः । यातः कालेन कालुष्यमधर्माभिरतो ऽबह्वत्

prajāḥ śikhaṇḍī dharmeṇa pālayitvā prasannadhīḥ / yātaḥ kālena kāluṣyamadharmābhirato 'bahvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलुषं काञ्चनरुचिव्यक्तविद्युद्विलासिनी । न कस्य कुरुते लक्ष्मीर्मेघमालेव मानसम्

kaluṣaṃ kāñcanarucivyaktavidyudvilāsinī / na kasya kurute lakṣmīrmeghamāleva mānasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनायत्तं महामात्यौ हिरुको भिरुकश्च तम् । अधर्मकर्मनिरतं क्रुद्धौ तत्यजतुः प्रभुम्

anāyattaṃ mahāmātyau hiruko bhirukaśca tam / adharmakarmanirataṃ kruddhau tatyajatuḥ prabhum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पदे विहितौ राज्ञा सचिवौ दण्डमुग्दरौ । चित्तानुवृत्तिकुशलौ स्वैरं सक्तं तमूचतुः

tatpade vihitau rājñā sacivau daṇḍamugdarau / cittānuvṛttikuśalau svairaṃ saktaṃ tamūcatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजारञ्जनसंसक्ता राजदौर्जन्यवादिनः । स्वयशःख्यापनायैव जायन्ते धूर्तमन्त्रिणः

prajārañjanasaṃsaktā rājadaurjanyavādinaḥ / svayaśaḥkhyāpanāyaiva jāyante dhūrtamantriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न धर्मं न सुखं नार्थं न कीर्ति न च जीवितम् । गणयन्ति प्रभोरर्थे ते भृत्या भव्यभक्तयः

na dharmaṃ na sukhaṃ nārthaṃ na kīrti na ca jīvitam / gaṇayanti prabhorarthe te bhṛtyā bhavyabhaktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाखण्डिता नाक्षयिता नातप्ता नाप्यपीडिताः । कुर्वन्त्यर्थक्रिया राज्ञस्तिलतुल्याः किल प्रजाः

nākhaṇḍitā nākṣayitā nātaptā nāpyapīḍitāḥ / kurvantyarthakriyā rājñastilatulyāḥ kila prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रुवाणौ तौ राज्ञा नियुक्तौ राज्यचिन्तने । लोभात् प्रवृत्तौ दुर्नीतौ हन्तुं निःशरणाः प्रजाः

iti bruvāṇau tau rājñā niyuktau rājyacintane / lobhāt pravṛttau durnītau hantuṃ niḥśaraṇāḥ prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विचारे दुराचारे कुमतौ पृथिवीपतौ । लुप्तसत्ये महामात्ये प्रजानां जीवितं कुतः

nirvicāre durācāre kumatau pṛthivīpatau / luptasatye mahāmātye prajānāṃ jīvitaṃ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्रायणो ऽथाचिरेण कदाचिद् वणिजंपथि । निजदेशागतं वार्तां पप्रच्छ नृपराष्ट्रयोः

udrāyaṇo 'thācireṇa kadācid vaṇijaṃpathi / nijadeśāgataṃ vārtāṃ papraccha nṛparāṣṭrayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽवदद्देव कुशली सुतस्तव महीपतिः । किं तु सन्मन्त्रिरहितः कुमन्त्रिवशमागतः

so 'vadaddeva kuśalī sutastava mahīpatiḥ / kiṃ tu sanmantrirahitaḥ kumantrivaśamāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रजानां विततोपतापः को ऽपि प्रवृत्तः प्रभुशासनेन । येनाद्य तत्कुत्सितदेशजन्म दिवानिशं शोचति पौरलोकः

tatra prajānāṃ vitatopatāpaḥ ko 'pi pravṛttaḥ prabhuśāsanena / yenādya tatkutsitadeśajanma divāniśaṃ śocati pauralokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र ध्वान्तं सृजति तरणिर्यत्र चन्द्रो ऽग्निवर्षी यत्रोदेति प्रकटममृतादुत्कटः कालकूटः । यत्र त्राता हरति नृपतिर्जीववृत्तिं प्रजानां तत्राक्रन्दं प्रसॄतविपुलोपप्लवं कः शृणोति

yatra dhvāntaṃ sṛjati taraṇiryatra candro 'gnivarṣī yatrodeti prakaṭamamṛtādutkaṭaḥ kālakūṭaḥ / yatra trātā harati nṛpatirjīvavṛttiṃ prajānāṃ tatrākrandaṃ prasṝtavipulopaplavaṃ kaḥ śṛṇoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यासक्तनृपायासखिन्नस्यार्तिमयं वचः । दुःसहं वणिजः श्रुत्वा स तमूचे कृपानिधिः

ityāsaktanṛpāyāsakhinnasyārtimayaṃ vacaḥ / duḥsahaṃ vaṇijaḥ śrutvā sa tamūce kṛpānidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दद्गिरा त्वमितो गत्वा तूर्णमाश्वासय प्रजाः । स्थापयिष्याम्यहं धर्मे स्वयमेत्य शिखण्डिनम्

dadgirā tvamito gatvā tūrṇamāśvāsaya prajāḥ / sthāpayiṣyāmyahaṃ dharme svayametya śikhaṇḍinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तस्तेन सानन्दः स्वदेशं शनकैर्वणिक् । गत्वा प्रजानां विदधे स्वैरमाश्वासनं पुरः

ityuktastena sānandaḥ svadeśaṃ śanakairvaṇik / gatvā prajānāṃ vidadhe svairamāśvāsanaṃ puraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवादे प्रसृते तस्मिन्नमात्यौ दण्डमुद्गरौ । अतीतभूपागमनत्रस्तौ भूपतिमूचतुः

pravāde prasṛte tasminnamātyau daṇḍamudgarau / atītabhūpāgamanatrastau bhūpatimūcatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र श्रूयते देव प्रवादः साधुनिन्दितः । वृद्धः प्रव्रजितो राजा राज्यार्थी यत्नवानिति

sarvatra śrūyate deva pravādaḥ sādhuninditaḥ / vṛddhaḥ pravrajito rājā rājyārthī yatnavāniti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीव्रव्रतपरिक्लिष्टः संभोगाभिमुखादरः । लज्जां प्रव्रज्यया सार्धं त्यक्त्वा स पुनरेष्यति

tīvravrataparikliṣṭaḥ saṃbhogābhimukhādaraḥ / lajjāṃ pravrajyayā sārdhaṃ tyaktvā sa punareṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजन्नपक्कवैराग्यास्त्यजन्ति सहसैव यत् । तत् पूर्वाभ्यधिकं तेषां प्रयाति प्रियतां पुनः

rājannapakkavairāgyāstyajanti sahasaiva yat / tat pūrvābhyadhikaṃ teṣāṃ prayāti priyatāṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकस्थितिविरुद्धेषु विषयेषु विशेषतः । स्पृहा संजायते जन्तोरपथ्येष्विव रोगिणः

lokasthitiviruddheṣu viṣayeṣu viśeṣataḥ / spṛhā saṃjāyate jantorapathyeṣviva rogiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखोत्सेकात्परित्यक्तं प्रहस्तमुपागतम् । प्रायः सर्वं भवत्येव जडस्याम्रमिव प्रियम्

sukhotsekātparityaktaṃ prahastamupāgatam / prāyaḥ sarvaṃ bhavatyeva jaḍasyāmramiva priyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्भवन्तमुत्सार्य प्रतापनिधिमासनात् । क्षीणः शशीव स्थविरः स राज्यं भोक्तुमिच्छति

tasmādbhavantamutsārya pratāpanidhimāsanāt / kṣīṇaḥ śaśīva sthaviraḥ sa rājyaṃ bhoktumicchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चीवरोद्विग्नगात्रस्य वरवस्त्राभिलाषिणः । जातास्य मुण्डिते मूर्ध्नि रत्नाङ्कमुकुटस्पृहा

cīvarodvignagātrasya varavastrābhilāṣiṇaḥ / jātāsya muṇḍite mūrdhni ratnāṅkamukuṭaspṛhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नहर्म्येषु नवतासंभोगविभवोद्भवम् । त्यक्त्वा विलासमायासं वनवासं सहेत कः

ratnaharmyeṣu navatāsaṃbhogavibhavodbhavam / tyaktvā vilāsamāyāsaṃ vanavāsaṃ saheta kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदुशयनसुखार्हा ये कथं शेरते ते हरिणखरखुरोद्यत्कत्कण्टकासु स्थलीषु । मधु विधुकरशीतं यैर्निपीतं कथं ते वनजगजमदोष्णं तिक्तमम्भः पिबन्ति

mṛduśayanasukhārhā ye kathaṃ śerate te hariṇakharakhurodyatkatkaṇṭakāsu sthalīṣu / madhu vidhukaraśītaṃ yairnipītaṃ kathaṃ te vanajagajamadoṣṇaṃ tiktamambhaḥ pibanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुनैव तवासन्नप्रवेशविषमस्थितेः । आद्यंमतं न्यायविदां राजपुत्र निपातनम्

adhunaiva tavāsannapraveśaviṣamasthiteḥ / ādyaṃmataṃ nyāyavidāṃ rājaputra nipātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादनागतो राजा पूर्वं वध्यस्तव प्रभो । दीपं हन्ति पतङ्गो हि न दग्धश्चेत्समापतन्

tasmādanāgato rājā pūrvaṃ vadhyastava prabho / dīpaṃ hanti pataṅgo hi na dagdhaścetsamāpatan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोरिति गिरा क्षिप्रमभूद् भूपतिराकूलः । खलमेघैः कलुषतां नीतं कस्य न मानसम्

tayoriti girā kṣipramabhūd bhūpatirākūlaḥ / khalameghaiḥ kaluṣatāṃ nītaṃ kasya na mānasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तौ बभाषे साशङ्कः क्रकचक्रूरतां गतः । बाधः साधारणश्चायं युवयोर्मम चाग्रतः

sa tau babhāṣe sāśaṅkaḥ krakacakrūratāṃ gataḥ / bādhaḥ sādhāraṇaścāyaṃ yuvayormama cāgrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवद्भ्यामेव विनयोपायविश्रान्तया धिया । विचार्य कार्यतात्पर्यं यद् युक्तं तद्विधीयताम्

bhavadbhyāmeva vinayopāyaviśrāntayā dhiyā / vicārya kāryatātparyaṃ yad yuktaṃ tadvidhīyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति राज्ञा कृतोत्साहौ तौ विसृज्याशु घातकान् । उद्रायणस्याग्रपथं वधायैव बबन्धतुः

iti rājñā kṛtotsāhau tau visṛjyāśu ghātakān / udrāyaṇasyāgrapathaṃ vadhāyaiva babandhatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपिप्रज्ञापरित्राणे नियोक्तुं पुत्रमुद्यतः । भगवन्तं समभ्येत्य व्रजामीति व्यजिज्ञपत्

so 'piprajñāparitrāṇe niyoktuṃ putramudyataḥ / bhagavantaṃ samabhyetya vrajāmīti vyajijñapat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वज्ञेनाभ्यनुज्ञातः स्वकृतं भुज्यतामिति । कर्मपाशसमाकृष्टः स ययौ रोरुकं पुरम्

sarvajñenābhyanujñātaḥ svakṛtaṃ bhujyatāmiti / karmapāśasamākṛṣṭaḥ sa yayau rorukaṃ puram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्व्रजन्तं निर्व्याजमाचारमिव दुर्जनाः । दुष्टामात्यप्रयुक्तास्ते जग्नुर्वर्त्मनि घातकाः

tasmādvrajantaṃ nirvyājamācāramiva durjanāḥ / duṣṭāmātyaprayuktāste jagnurvartmani ghātakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य चाईवरपात्रादीन् गृहीत्वा निहतस्य ते । व्यदेवयन् कृतं प्रीत्यौ राजाकार्यममात्ययोः

tasya cāīvarapātrādīn gṛhītvā nihatasya te / vyadevayan kṛtaṃ prītyau rājākāryamamātyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पापप्रहृष्टाभ्यां नृपस्ताभ्यां प्रदर्शितम् । दृष्ट्वा मुमोह सहसा रक्ताक्तं चीवरं पितुः

tataḥ pāpaprahṛṣṭābhyāṃ nṛpastābhyāṃ pradarśitam / dṛṣṭvā mumoha sahasā raktāktaṃ cīvaraṃ pituḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स लब्धसंज्ञः शनकैः शुशोच न तथा गुरुम् । यथा पतितमात्मानं घोरे नरकगह्वरे

sa labdhasaṃjñaḥ śanakaiḥ śuśoca na tathā gurum / yathā patitamātmānaṃ ghore narakagahvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽवदद्वत्स संप्राप्तं फलं खलजनान्मया । ऐश्वर्यमधुलुब्धेन पापपातमपश्यता

so 'vadadvatsa saṃprāptaṃ phalaṃ khalajanānmayā / aiśvaryamadhulubdhena pāpapātamapaśyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो बत निरालम्बे घोरे नरकसंकटे । उन्नतारोहिणां सद्यः पातकं खलसंगतम्

aho bata nirālambe ghore narakasaṃkaṭe / unnatārohiṇāṃ sadyaḥ pātakaṃ khalasaṃgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतमेतन्महत्पापं दुष्टामात्यधिया मया । पतितस्य ममेदानीं पावको ऽपि न पावकह्

kṛtametanmahatpāpaṃ duṣṭāmātyadhiyā mayā / patitasya mamedānīṃ pāvako 'pi na pāvakah

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यं पितुश्चार्हतस्य वधे का मम निष्कृतिः । पीतं यत्र मयैकस्मिन् पात्रे सदहनंविषम्

tulyaṃ pituścārhatasya vadhe kā mama niṣkṛtiḥ / pītaṃ yatra mayaikasmin pātre sadahanaṃviṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धे पितरि निःसङ्के शमं प्रव्रज्ययाश्रिते । स्वचित्त निशितं शस्त्रं लोभाद्व्यापारितं मया

vṛddhe pitari niḥsaṅke śamaṃ pravrajyayāśrite / svacitta niśitaṃ śastraṃ lobhādvyāpāritaṃ mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्संचिन्तितमेव कम्पजनकं श्रोतुं नयत् शक्यते दृष्टं यच्च करोति शोककलनां निश्चेतनानामपि । यत्र क्रैर्यमपि प्रयाति मृदुतां तीव्रानुतापाग्निना तत्रापि प्रसरन्ति निर्घृणधियाम् निस्त्रिंशतीक्ष्णाः क्रियाः

yatsaṃcintitameva kampajanakaṃ śrotuṃ nayat śakyate dṛṣṭaṃ yacca karoti śokakalanāṃ niścetanānāmapi / yatra krairyamapi prayāti mṛdutāṃ tīvrānutāpāgninā tatrāpi prasaranti nirghṛṇadhiyām nistriṃśatīkṣṇāḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा दुःकह्संतप्तः प्रलापमुखराननः । न्यवारयत्तयोः कोपात्प्रवेशं दुष्टमन्त्रिणोः

ityuktvā duḥkahsaṃtaptaḥ pralāpamukharānanaḥ / nyavārayattayoḥ kopātpraveśaṃ duṣṭamantriṇoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणान्तरं परिज्ञाय भिरुकं हिरुकं च सः । आनिनाय प्रसाद्याशु पुराणौ सचिवौ पितुः

guṇāntaraṃ parijñāya bhirukaṃ hirukaṃ ca saḥ / ānināya prasādyāśu purāṇau sacivau pituḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्चिन्ताकृशे राज्ञि शोकात् पाण्डुरताम् गते । स्वैरं तज्जननीमेत्य दुष्टामात्याववोचताम्

tataścintākṛśe rājñi śokāt pāṇḍuratām gate / svairaṃ tajjananīmetya duṣṭāmātyāvavocatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवि त्वतनयः श्रीमान् स्वभावसरलाशयः । राज्यरक्षां न जानाति स्वजनोच्छेदकर्कशाम्

devi tvatanayaḥ śrīmān svabhāvasaralāśayaḥ / rājyarakṣāṃ na jānāti svajanocchedakarkaśām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिता प्रव्रजितो ऽप्यस्य राज्यं हर्तुमुपागतः । आवाभ्यां प्रशमं नीतस्तत्र का नाम वाच्यता

pitā pravrajito 'pyasya rājyaṃ hartumupāgataḥ / āvābhyāṃ praśamaṃ nītastatra kā nāma vācyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीचतन्त्रोपपन्नश्चेत् क्रमो ऽयमशुभक्रमः । राज्याभिलाषिणो भिक्षोस्तस्यापि स कथं क्रमः

nīcatantropapannaścet kramo 'yamaśubhakramaḥ / rājyābhilāṣiṇo bhikṣostasyāpi sa kathaṃ kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवां पितृवधक्रिधाद् वारितौ भूभुजा पदात् । स्वयमद्यापि शोकेन किं मिथ्या परिशुष्यते

āvāṃ pitṛvadhakridhād vāritau bhūbhujā padāt / svayamadyāpi śokena kiṃ mithyā pariśuṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकृतं कृतमावाभ्याम् प्रभोर्दुःखकृशाङ्गता । भवन्ति सर्वभावेषु भृज्या एवापराधिनः

sukṛtaṃ kṛtamāvābhyām prabhorduḥkhakṛśāṅgatā / bhavanti sarvabhāveṣu bhṛjyā evāparādhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतं शोचति किं राजा यत्कृतं कृतमेव तत् । उपेक्ष्यते त्वया देवि कस्माच्चिन्ताकृशः सुतः

gataṃ śocati kiṃ rājā yatkṛtaṃ kṛtameva tat / upekṣyate tvayā devi kasmāccintākṛśaḥ sutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यामित्युदितं श्रुत्वा सा राजजननी शनैः । ऊचे तरलिका नाम तद्वाक्यविहितादरा

tābhyāmityuditaṃ śrutvā sā rājajananī śanaiḥ / ūce taralikā nāma tadvākyavihitādarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.