नमस्तुंगशिरश्चुम्बिचन्द्रचामरचारवे । त्रैलोक्यनगरीरंभमूलस्तम्भाय शम्भवे ॥ क्वचित्तु पदमध्ये ऽपि समुद्रादौ यतिर्भवेत् । यदि पूर्वापरौ भागौ न स्यातामेकवर्णकौ ॥ यथा । ‘पर्याप्तं तप्तचामीकरकटकतटे श्लिष्टशीतेतराशाऽविति । समुद्रादाविति किम् । पदमध्ययतिर्पदान्ते मा भूत् । यथा । ‘प्रणमत भवबंधक्लेशनाशाय नारायणचरणसरोजद्वन्द्वमानं दहेतुऽरिति ॥ पूर्वोत्तरभागयोरेकाक्षरत्वे तु पदमध्ये यतिर्दुष्यति । यथा । ‘एतस्यां गण्डतलममलं गाहवे चन्द्रकक्षामिति । ‘एतासां राजति सुमनसां दामकण्ठावलम्बीऽति । ‘संतापं मे जनयति नितम्बो ऽयमिन्दीवराक्ष्याऽ; इति । पूर्वान्तवत्स्वरः संधौ क्वचिदेव परादिवत् । अस्यार्थः । यो यं पूर्वपरयोरेकदेशः स्वरसंधौ विधीयते स क्वचित्पूर्वान्तवद्भवति क्वचित्परस्यादिवत् । पूर्वान्तवद्यथा । स्यादस्थाने ऽपगतयमुनासंगमे वा ऽभिरामा । तथा । जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव दधतः सान्द्रसिन्दूररेणुम् इति । परादिवद्भावो यथा । ममैव व्यायोगे । ये स्वारातिविदारितास्यसहसैवाभूद्विभिन्नं रणे वामांगं कलकिंकणीफलकवन्निस्तृंशवद्दक्षिणम् । एकं घातनिपातदत्तमितरद्घातप्रतीकारकृद्- धन्यः पश्यति युध्यमानमिति सस्वांगं विमानस्थितः ॥ इत्यादि । यद्यादेशः परादिवद् । यथा । ‘सप्तर्षिहस्तावचितावशेषण्ये ऽधो विवस्वानिऽति । आदिशब्दात् ‘विततघनतुषारः क्षोदशुभ्रांशुवर्त्म स्वविरलेऽत्यादि । नित्यं प्राक्पदसंबद्धाश्चादयः प्राक्पदान्तवत् । तेभ्यः पूर्वा यतिर्न कर्तव्येत्यर्थः । यथा । ‘स्वादुःस्वच्छंदसलिलमिदं प्रीतये कस्य न स्यादिऽति । परेण नित्यसंबद्धाः प्रादयश्च परादिवत् । तेभ्यः परा यतिर्न कर्तव्येत्यर्थः । यथा । ‘दुःखं मे प्रक्षिपति हृदये दुःसहस्तद्वियोगःऽ; इत्यादि सर्वमूह्यम् ॥ १२ ॥ युक्समं विषमं चायुक्स्थानं सद्भिर्निगद्यते ॥ क्व्र्क् १।१३(१) ॥ प्रथमतृतीयादिकं स्थानं अयुक् विषमं द्वितीयचतुर्थादिकं स्थानं युक्सममिति । अथ वृत्तभेदानाह । सममर्धसमं वृत्तं विषमं च तथा परम् ॥ क्व्र्क् १।१३(२) ॥ छन्दसि वर्तत इति । वृत्तं वक्ष्यमाणलक्षणं त्रिधा भवति । सममर्धसमं विषमं चेति । तत्र समं सर्वावयवत्वात्समम् श्रीप्रभृति अर्धसममुपचित्रादि विषमं पदचतुरूर्धादि । एतेषां प्रत्येकं लक्षणमाह । अङ्ध्रयो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः । तच्छंदशास्त्रतत्त्वज्ञाः समं वृत्तं प्रचक्ष्यते
namastuṃgaśiraścumbicandracāmaracārave / trailokyanagarīraṃbhamūlastambhāya śambhave // kvacittu padamadhye 'pi samudrādau yatirbhavet / yadi pūrvāparau bhāgau na syātāmekavarṇakau // yathā / ‘paryāptaṃ taptacāmīkarakaṭakataṭe śliṣṭaśītetarāśā'viti / samudrādāviti kim / padamadhyayatirpadānte mā bhūt / yathā / ‘praṇamata bhavabaṃdhakleśanāśāya nārāyaṇacaraṇasarojadvandvamānaṃ dahetu'riti // pūrvottarabhāgayorekākṣaratve tu padamadhye yatirduṣyati / yathā / ‘etasyāṃ gaṇḍatalamamalaṃ gāhave candrakakṣāmiti / ‘etāsāṃ rājati sumanasāṃ dāmakaṇṭhāvalambī'ti / ‘saṃtāpaṃ me janayati nitambo 'yamindīvarākṣyā'; iti / pūrvāntavatsvaraḥ saṃdhau kvacideva parādivat / asyārthaḥ / yo yaṃ pūrvaparayorekadeśaḥ svarasaṃdhau vidhīyate sa kvacitpūrvāntavadbhavati kvacitparasyādivat / pūrvāntavadyathā / syādasthāne 'pagatayamunāsaṃgame vā 'bhirāmā / tathā / jambhārātībhakumbhodbhavamiva dadhataḥ sāndrasindūrareṇum iti / parādivadbhāvo yathā / mamaiva vyāyoge / ye svārātividāritāsyasahasaivābhūdvibhinnaṃ raṇe vāmāṃgaṃ kalakiṃkaṇīphalakavannistṛṃśavaddakṣiṇam / ekaṃ ghātanipātadattamitaradghātapratīkārakṛd- dhanyaḥ paśyati yudhyamānamiti sasvāṃgaṃ vimānasthitaḥ // ityādi / yadyādeśaḥ parādivad / yathā / ‘saptarṣihastāvacitāvaśeṣaṇye 'dho vivasvāni'ti / ādiśabdāt ‘vitataghanatuṣāraḥ kṣodaśubhrāṃśuvartma svavirale'tyādi / nityaṃ prākpadasaṃbaddhāścādayaḥ prākpadāntavat / tebhyaḥ pūrvā yatirna kartavyetyarthaḥ / yathā / ‘svāduḥsvacchaṃdasalilamidaṃ prītaye kasya na syādi'ti / pareṇa nityasaṃbaddhāḥ prādayaśca parādivat / tebhyaḥ parā yatirna kartavyetyarthaḥ / yathā / ‘duḥkhaṃ me prakṣipati hṛdaye duḥsahastadviyogaḥ'; ityādi sarvamūhyam || 12 || yuksamaṃ viṣamaṃ cāyuksthānaṃ sadbhirnigadyate // KVrk 1.13(1) // prathamatṛtīyādikaṃ sthānaṃ ayuk viṣamaṃ dvitīyacaturthādikaṃ sthānaṃ yuksamamiti / atha vṛttabhedānāha / samamardhasamaṃ vṛttaṃ viṣamaṃ ca tathā param // KVrk 1.13(2) // chandasi vartata iti / vṛttaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ tridhā bhavati / samamardhasamaṃ viṣamaṃ ceti / tatra samaṃ sarvāvayavatvātsamam śrīprabhṛti ardhasamamupacitrādi viṣamaṃ padacaturūrdhādi / eteṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha / aṅdhrayo yasya catvārastulyalakṣaṇalakṣitāḥ / tacchaṃdaśāstratattvajñāḥ samaṃ vṛttaṃ pracakṣyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.