नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । अस्तीति ब्रुवतो ऽन्यत्र कथं तद् उपलभ्यते ॥ बुद्ध्यादिचेष्टाविषयं चेद् ब्रह्मेदं तद् इति विशेषतो गृह्येत, बुद्ध्याद्युपरमे च ग्रहणकारणाभावाद् अनुपलभ्यमानं नास्त्य् एव ब्रह्म । यद् धि करणगोचरं तद् अस्तीति प्रसिद्धं लोके विपरीतं चासद् इति । अतश् चानर्थको योगो ऽअनुपलभ्यमानत्वाद् वा नास्तीत्य् उपलब्धव्यं ब्रह्मेत्य् एवं प्राप्त इदम् उच्यते । सत्यम् । नैव वाचा न मनसा न चक्षुषा नान्यैर् अपीन्द्रियैः प्राप्तुं शक्यत इत्य् अर्थः । तथापि सर्वविशेषरहितो ऽपि जगतो मूलम् इत्य् अवगतत्वाद् अस्त्य् एव, कार्यप्रविलापनस्यास्तित्वनिष्ठत्वात् । तथा हीदं कार्यं सूक्ष्मतारतम्यपारम्पर्येणानुगम्यमानं सद्बुद्धिनिष्ठाम् एवावगमयति । यदापि विषयप्रविलापनेन प्रविलाप्यमाना बुद्धिस् तदापि सा सत्प्रत्ययगर्भैव विलीयते । बुद्धिर् हि नः प्रमाणं सदसतोर् याथात्म्यावगमे । मूलं चेज् जगतो न स्याद् असद् अन्वितम् एवेदं कार्यम् असद् इत्य् एवं गृह्येत, न त्व् एतद् अस्ति, सत्यसद् इत्य् एव तु गृह्यते, यथा मृदादिकार्यं घटादि मृदाद्यन्वितम् । तस्माज् जगतो मूलम् आत्मास्तीत्य् एवोपलब्धव्यः । कस्मात् । अस्तीति ब्रुवतो ऽस्तित्ववादिन आगमार्थानुसारिणः श्रद्दधानाद् अन्यत्र नास्तिकवादिनि नास्ति जगतो मूलम् आत्मा निरन्वयम् एवेदं कार्यम् अभावान्तं प्रविलीयत इति मन्यमाने विपरीतदर्शिनि, कथं तद् ब्रह्म तत्त्वत उपलभ्यते, न कथञ्चनोपलभ्यत इत्य् अर्थः ॥ कउभ्_६।१२।२,३।१२ ॥
naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā / astīti bruvato 'nyatra kathaṃ tad upalabhyate // buddhyādiceṣṭāviṣayaṃ ced brahmedaṃ tad iti viśeṣato gṛhyeta, buddhyādyuparame ca grahaṇakāraṇābhāvād anupalabhyamānaṃ nāsty eva brahma / yad dhi karaṇagocaraṃ tad astīti prasiddhaṃ loke viparītaṃ cāsad iti / ataś cānarthako yogo 'anupalabhyamānatvād vā nāstīty upalabdhavyaṃ brahmety evaṃ prāpta idam ucyate / satyam / naiva vācā na manasā na cakṣuṣā nānyair apīndriyaiḥ prāptuṃ śakyata ity arthaḥ / tathāpi sarvaviśeṣarahito 'pi jagato mūlam ity avagatatvād asty eva, kāryapravilāpanasyāstitvaniṣṭhatvāt / tathā hīdaṃ kāryaṃ sūkṣmatāratamyapāramparyeṇānugamyamānaṃ sadbuddhiniṣṭhām evāvagamayati / yadāpi viṣayapravilāpanena pravilāpyamānā buddhis tadāpi sā satpratyayagarbhaiva vilīyate / buddhir hi naḥ pramāṇaṃ sadasator yāthātmyāvagame / mūlaṃ cej jagato na syād asad anvitam evedaṃ kāryam asad ity evaṃ gṛhyeta, na tv etad asti, satyasad ity eva tu gṛhyate, yathā mṛdādikāryaṃ ghaṭādi mṛdādyanvitam / tasmāj jagato mūlam ātmāstīty evopalabdhavyaḥ / kasmāt / astīti bruvato 'stitvavādina āgamārthānusāriṇaḥ śraddadhānād anyatra nāstikavādini nāsti jagato mūlam ātmā niranvayam evedaṃ kāryam abhāvāntaṃ pravilīyata iti manyamāne viparītadarśini, kathaṃ tad brahma tattvata upalabhyate, na kathañcanopalabhyata ity arthaḥ // KaUBh_6.12/2,3.12 //
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.