Samkara (attrib.): Kathopanisadbhasya 2

पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयंभूस् तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद् धीरः प्रत्यग् आत्मानम् ऐक्षद् आवृत्तचक्षुर् अमृतत्वम् इच्छन् ॥ पराञ्चि परागञ्चन्ति गच्छन्तीति, खानि तदुपलक्षितानि श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि खानीत्य् उच्यन्ते । तानि पराञ्च्य् एव शब्दादिविषयप्रकाशनाय प्रवर्तन्ते । यस्माद् एवं स्वाभाविकानि तानि व्यतृणद्धिंसितवान् हननं कृतवान् इत्य् अर्थः । को ऽसौ । स्वयम्भूः परमेश्वरः स्वयम् एव स्वतन्त्रो भवति सर्वदा न परतन्त्र इति । तस्मात् पराङ् पराग् रूपान् अनात्मभूताञ् शब्दादीन् पश्यत्य् उपलभत उपलब्धा नान्तरात्मन् नान्तरात्मानम् इत्य् अर्थः । एवंस्वभावे ऽपि सति लोकस्य कश्चिन् नद्याः प्रतिस्रोतः प्रवर्तनम् इव धीरो धीमान् विवेकी प्रत्यगात्मानं प्रत्यक् चासाव् आत्मा चेति प्रत्यगात्मा । प्रतीच्येवात्मशब्दो रूढो लोके नान्यत्र । व्युत्पत्तिपक्षे ऽपि तत्रैवात्मशब्दो वर्तते । "यच् चाप्नोति यदादत्ते यच् चात्ति विषयान् इह । यच् चास्य सन्ततो भावस् तस्माद् आत्मेति कीर्त्यते" (लिप् १,७०।९६) इत्य् आत्मशब्दव्युत्पत्तिस्मरणात् । तं प्रत्यगात्मानं स्वं स्वभावम् ऐक्षद् अपश्यत् पश्यतीत्य् अर्थः । छन्दसि कालानियमात् । कथं पश्यतीत्य् उच्यते -- आवृत्तचक्षुरावृत्तं व्यावृत्तं चक्षुःश्रोत्रादिकमिन्द्रियजातम् अशेषविषयाद्यस्य स आवृत्तचक्षुः । स एवं संस्कृतः प्रत्यगात्मानं पश्यति । न हि बाह्यविषयालोचनपरत्वं प्रत्यगात्मेक्षणं चैकस्य सम्भवति । किम् अर्थं पुनर् इत्थं महता प्रयासेन स्वभावप्रवृत्तिनिरोधं कृत्वा धीरः प्रत्यगात्मानं पश्यतीत्य् उच्यते -- अमृतत्वम् अमरणधर्मत्वं नित्यस्वभावताम् इच्छन्न् आत्मन इत्य् अर्थः ॥ कउभ्_४।१।२,१।१ ॥

parāñci khāni vyatṛṇat svayaṃbhūs tasmāt parāṅ paśyati nāntarātman / kaścid dhīraḥ pratyag ātmānam aikṣad āvṛttacakṣur amṛtatvam icchan // parāñci parāgañcanti gacchantīti, khāni tadupalakṣitāni śrotrādīnīndriyāṇi khānīty ucyante / tāni parāñcy eva śabdādiviṣayaprakāśanāya pravartante / yasmād evaṃ svābhāvikāni tāni vyatṛṇaddhiṃsitavān hananaṃ kṛtavān ity arthaḥ / ko 'sau / svayambhūḥ parameśvaraḥ svayam eva svatantro bhavati sarvadā na paratantra iti / tasmāt parāṅ parāg rūpān anātmabhūtāñ śabdādīn paśyaty upalabhata upalabdhā nāntarātman nāntarātmānam ity arthaḥ / evaṃsvabhāve 'pi sati lokasya kaścin nadyāḥ pratisrotaḥ pravartanam iva dhīro dhīmān vivekī pratyagātmānaṃ pratyak cāsāv ātmā ceti pratyagātmā / pratīcyevātmaśabdo rūḍho loke nānyatra / vyutpattipakṣe 'pi tatraivātmaśabdo vartate / "yac cāpnoti yadādatte yac cātti viṣayān iha / yac cāsya santato bhāvas tasmād ātmeti kīrtyate" (LiP 1,70.96) ity ātmaśabdavyutpattismaraṇāt / taṃ pratyagātmānaṃ svaṃ svabhāvam aikṣad apaśyat paśyatīty arthaḥ / chandasi kālāniyamāt / kathaṃ paśyatīty ucyate -- āvṛttacakṣurāvṛttaṃ vyāvṛttaṃ cakṣuḥśrotrādikamindriyajātam aśeṣaviṣayādyasya sa āvṛttacakṣuḥ / sa evaṃ saṃskṛtaḥ pratyagātmānaṃ paśyati / na hi bāhyaviṣayālocanaparatvaṃ pratyagātmekṣaṇaṃ caikasya sambhavati / kim arthaṃ punar itthaṃ mahatā prayāsena svabhāvapravṛttinirodhaṃ kṛtvā dhīraḥ pratyagātmānaṃ paśyatīty ucyate -- amṛtatvam amaraṇadharmatvaṃ nityasvabhāvatām icchann ātmana ity arthaḥ // KaUBh_4.1/2,1.1 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पराचः कामान् अनुयन्ति बालास् ते मृत्योर् यन्ति विततस्य पाशम् । अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवम् अध्रुवेष्व् इह न प्रार्थयन्ते ॥ यत् तावत् स्वाभाविकं पराग् एवानात्मदर्शनं तद् आत्मदर्शनस्य प्रतिबन्धकारणम् अविद्या तत्प्रतिकूलत्वाद् या च पराग् एवाविद्योपप्रदर्शितेषु दृष्टादृष्टेषु भोगेषु तृष्णा ताभ्याम् अविद्यातृष्णाभ्यां प्रतिबद्धात्मदर्शनः पराचो बहिर्गतान् एव कामान् काम्यान् विषयान् अनुयन्त्य् अनुगच्छन्ति बाला अल्पप्रज्ञाः, ते तेन कारणेन मृत्योर् अविद्याकामकर्मसमुदायस्य यन्ति गच्छन्ति विततस्य विस्तीर्णस्य सर्वतो व्याप्तस्य पाशं पाश्यते बध्यते येन तं पाशं देहेन्द्रियादिसंयोगलक्षणम् । अनवरतं जन्ममरणजरारोगाद्यनेकानर्थव्रातं प्रतिपद्यन्त इत्य् अर्थः । यत एवम् अथ तस्माद् धीरा विवेकिनः प्रत्यगात्मस्वरूपावस्थान् अलक्षणम् अमृतत्वं ध्रुवं विदित्वा । देहाद्यमृतत्वं ह्य् अब्रुवम् इदं तु प्रत्यगात्मस्वरूपावस्थान् अलक्षणं ध्रुवं "न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्" (बाउ ४,४।२३) इति श्रुतेः । तद् एवम्भूतं कूटस्थम् अविचाल्यम् अमृतत्वं विदित्वाध्रुवेषु सर्वपदार्थेष्व् अनित्येषु निर्धार्यं ब्राह्मणा इह संसारे ऽनर्थप्राये न प्रार्थयन्ते किञ्चिद् अपि प्रत्यगात्मदर्शनप्रतिकूलत्वात् । पुत्रवित्तलोकैषणाभ्यो व्युत्तिष्ठन्त्य् एवेत्य् अर्थः ॥ कउभ्_४।२।२,१।२ ॥

parācaḥ kāmān anuyanti bālās te mṛtyor yanti vitatasya pāśam / atha dhīrā amṛtatvaṃ viditvā dhruvam adhruveṣv iha na prārthayante // yat tāvat svābhāvikaṃ parāg evānātmadarśanaṃ tad ātmadarśanasya pratibandhakāraṇam avidyā tatpratikūlatvād yā ca parāg evāvidyopapradarśiteṣu dṛṣṭādṛṣṭeṣu bhogeṣu tṛṣṇā tābhyām avidyātṛṣṇābhyāṃ pratibaddhātmadarśanaḥ parāco bahirgatān eva kāmān kāmyān viṣayān anuyanty anugacchanti bālā alpaprajñāḥ, te tena kāraṇena mṛtyor avidyākāmakarmasamudāyasya yanti gacchanti vitatasya vistīrṇasya sarvato vyāptasya pāśaṃ pāśyate badhyate yena taṃ pāśaṃ dehendriyādisaṃyogalakṣaṇam / anavarataṃ janmamaraṇajarārogādyanekānarthavrātaṃ pratipadyanta ity arthaḥ / yata evam atha tasmād dhīrā vivekinaḥ pratyagātmasvarūpāvasthān alakṣaṇam amṛtatvaṃ dhruvaṃ viditvā / dehādyamṛtatvaṃ hy abruvam idaṃ tu pratyagātmasvarūpāvasthān alakṣaṇaṃ dhruvaṃ "na karmaṇā vardhate no kanīyān" (BĀU 4,4.23) iti śruteḥ / tad evambhūtaṃ kūṭastham avicālyam amṛtatvaṃ viditvādhruveṣu sarvapadārtheṣv anityeṣu nirdhāryaṃ brāhmaṇā iha saṃsāre 'narthaprāye na prārthayante kiñcid api pratyagātmadarśanapratikūlatvāt / putravittalokaiṣaṇābhyo vyuttiṣṭhanty evety arthaḥ // KaUBh_4.2/2,1.2 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शींश् च मैथुनान् । एतेनैव विजानाति किम् अत्र परिशिष्यते ॥ एतद् वै तत् ॥ यद् विज्ञानान् न किञ्चिद् अन्यत् प्रार्थयन्ते ब्रह्मणाः, कथं तदधिगम इत्य् उच्यते -- येन विज्ञानस्वभावेनात्मना रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शांश् च मैथुनान् मैथुननिमित्तान् सुखप्रत्ययान् विजानाति विस्पष्टं जानाति सर्वो लोकः । ननु नैवं प्रसिद्धिर् लोकस्यात्मना देहादिविलक्षणेनाहं विजानामीति । देहादिसङ्घातो ऽहं विजानामीति तु सर्वो लोको ऽवगच्छति । न त्व् एवम् । देहादिसङ्घातस्यापि शब्दादिस्वरूपत्वाविशेषाद् विज्ञेयत्वाविशेषाच् च न युक्तं विज्ञातृत्वम् । यदि हि देहादिसङ्घातो रूपाद्यात्मकः सन् रूपादीन् विजानीयात् तर्हि बाह्या अपि रूपादयो ऽन्योन्यं स्वं स्वं रूपञ् च विजानीयुः । न चैतद् अस्ति । तस्माद् देहादिलक्षणांश् च रूपादीन् एतेनैव देहादिव्यतिरिक्तेनैव विज्ञानस्वभावेनात्मना विजानाति लोकः । यथा येन लोहो दहति सो ऽग्निर् इति तद्वत् । आत्मनो ऽविज्ञेयं किम् अत्रास्मिंल् लोके परिशिष्यते न किञ्चित् परिशिष्यते । सर्वम् एव त्व् आत्मना विज्ञेयम् । यस्यात्मनो ऽविज्ञेयं न किञ्चित् परिशिष्यते स आत्मा सर्वज्ञः । एतद् वै तत् । किं तद् यन् नचिकेतसा पृष्टं देवादिभिर् अपि विचिकित्सितं धर्मादिभ्यो ऽन्यद् विष्णोः परमं पदं यस्मात् परं नास्ति तद्वै एतद् अधिगतम् इत्य् अर्थः ॥ कउभ्_४।३।२,१।३ ॥

yena rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdān sparśīṃś ca maithunān / etenaiva vijānāti kim atra pariśiṣyate // etad vai tat // yad vijñānān na kiñcid anyat prārthayante brahmaṇāḥ, kathaṃ tadadhigama ity ucyate -- yena vijñānasvabhāvenātmanā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdān sparśāṃś ca maithunān maithunanimittān sukhapratyayān vijānāti vispaṣṭaṃ jānāti sarvo lokaḥ / nanu naivaṃ prasiddhir lokasyātmanā dehādivilakṣaṇenāhaṃ vijānāmīti / dehādisaṅghāto 'haṃ vijānāmīti tu sarvo loko 'vagacchati / na tv evam / dehādisaṅghātasyāpi śabdādisvarūpatvāviśeṣād vijñeyatvāviśeṣāc ca na yuktaṃ vijñātṛtvam / yadi hi dehādisaṅghāto rūpādyātmakaḥ san rūpādīn vijānīyāt tarhi bāhyā api rūpādayo 'nyonyaṃ svaṃ svaṃ rūpañ ca vijānīyuḥ / na caitad asti / tasmād dehādilakṣaṇāṃś ca rūpādīn etenaiva dehādivyatiriktenaiva vijñānasvabhāvenātmanā vijānāti lokaḥ / yathā yena loho dahati so 'gnir iti tadvat / ātmano 'vijñeyaṃ kim atrāsmiṃl loke pariśiṣyate na kiñcit pariśiṣyate / sarvam eva tv ātmanā vijñeyam / yasyātmano 'vijñeyaṃ na kiñcit pariśiṣyate sa ātmā sarvajñaḥ / etad vai tat / kiṃ tad yan naciketasā pṛṣṭaṃ devādibhir api vicikitsitaṃ dharmādibhyo 'nyad viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ yasmāt paraṃ nāsti tadvai etad adhigatam ity arthaḥ // KaUBh_4.3/2,1.3 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति । महान्तं विभुम् आत्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥ अतिसूक्ष्मत्वाद् दुर्विज्ञेयम् इति मत्वैतम् एवार्थं पुनः पुनर् आह -- स्वप्नान्तं स्वप्नमध्यं स्वप्नविज्ञेयम् इत्य् एतत् । तथा जागरितान्तं जागरितमध्यं जागरितविज्ञेयं च । उभौ स्वप्नजागरितान्तौ येनात्मनानुपश्यति लोक इति सर्वं पूर्ववत् । तं महान्तं विभुम् आत्मानं मत्वावगम्यात्मभावेन साक्षाद् अहम् अस्मि परमात्मेति धीरो न शोचति ॥ कउभ्_४।४।२,१।४ ॥

svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yenānupaśyati / mahāntaṃ vibhum ātmānaṃ matvā dhīro na śocati // atisūkṣmatvād durvijñeyam iti matvaitam evārthaṃ punaḥ punar āha -- svapnāntaṃ svapnamadhyaṃ svapnavijñeyam ity etat / tathā jāgaritāntaṃ jāgaritamadhyaṃ jāgaritavijñeyaṃ ca / ubhau svapnajāgaritāntau yenātmanānupaśyati loka iti sarvaṃ pūrvavat / taṃ mahāntaṃ vibhum ātmānaṃ matvāvagamyātmabhāvena sākṣād aham asmi paramātmeti dhīro na śocati // KaUBh_4.4/2,1.4 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ एतद् वै तत् ॥ किञ्च यः कश्चिद् इमं मध्वदं कर्मफलभुजं जीवं प्राणादिकलापस्य धारयितारम् आत्मानं वेद विजानात्य् अन्तिकाद् अन्तिके समीप ईशानम् ईशितारं भूतभव्यस्य कालत्रयस्य, ततस् तद्विज्ञानाद् ऊर्ध्वम् आत्मानं न विजुगुप्सते न गोपायितुम् इच्छत्य् अभयप्राप्तत्वात् । यावद् धि भयम् अध्यस्थो ऽनित्यम् आत्मानं मन्यते तावद् गोपायितुम् इच्छत्य् आत्मानः । यदा तु नित्यम् अद्वैतम् आत्मानं विजानाति तदा कः किं कुतो वा गोपायितुम् इच्छेत् । एतद् वै तद् इति पूर्ववत् ॥ कउभ्_४।५।२,१।५ ॥

ya imaṃ madhvadaṃ veda ātmānaṃ jīvamantikāt / īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate // etad vai tat // kiñca yaḥ kaścid imaṃ madhvadaṃ karmaphalabhujaṃ jīvaṃ prāṇādikalāpasya dhārayitāram ātmānaṃ veda vijānāty antikād antike samīpa īśānam īśitāraṃ bhūtabhavyasya kālatrayasya, tatas tadvijñānād ūrdhvam ātmānaṃ na vijugupsate na gopāyitum icchaty abhayaprāptatvāt / yāvad dhi bhayam adhyastho 'nityam ātmānaṃ manyate tāvad gopāyitum icchaty ātmānaḥ / yadā tu nityam advaitam ātmānaṃ vijānāti tadā kaḥ kiṃ kuto vā gopāyitum icchet / etad vai tad iti pūrvavat // KaUBh_4.5/2,1.5 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः पूर्वं तपसो जातम् अद्भ्यः पूर्वम् अजायत । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर् व्यपश्यत ॥ एतद् वै तत् ॥ यः प्रत्यगात्मेश्वरभावेन निर्दिष्टः स सर्वात्मेत्य् एतद् दर्शयति -- यः कश्चिन् मुमुक्षुः पूर्वं प्रथमं तपसो ज्ञानादिलक्षणब्रह्मण इत्य् एतज् जातम् उत्पन्नं हिरण्यगर्भम् । किम् अपेक्ष्य पूर्वम् इत्य् आह -- अद्भ्यः पूर्वम् अप्सहितेभ्यः पञ्चभूतेभ्यो न केवलाभ्यो ऽद्भ्य इत्य् अभिप्रायः । अजायत उत्पन्नो यस् तं प्रथमजं देवादिशरीराण्य् उत्पाद्य सर्वप्राणिगुहां हृदयाकाशं प्रविश्य तिष्ठन्तं शब्दादीन् उपलभमानं भूतेभिर् भूतैः कार्यकरणलक्षणैः सह तिष्ठन्तं यो व्यपश्यत यः पश्यतीत्य् एतत् । य एवं पश्यति स एतद् एव पश्यति यत् तत् प्रकृतं ब्रह्म ॥ कउभ्_४।६।२,१।६ ॥

yaḥ pūrvaṃ tapaso jātam adbhyaḥ pūrvam ajāyata / guhāṃ praviśya tiṣṭhantaṃ yo bhūtebhir vyapaśyata // etad vai tat // yaḥ pratyagātmeśvarabhāvena nirdiṣṭaḥ sa sarvātmety etad darśayati -- yaḥ kaścin mumukṣuḥ pūrvaṃ prathamaṃ tapaso jñānādilakṣaṇabrahmaṇa ity etaj jātam utpannaṃ hiraṇyagarbham / kim apekṣya pūrvam ity āha -- adbhyaḥ pūrvam apsahitebhyaḥ pañcabhūtebhyo na kevalābhyo 'dbhya ity abhiprāyaḥ / ajāyata utpanno yas taṃ prathamajaṃ devādiśarīrāṇy utpādya sarvaprāṇiguhāṃ hṛdayākāśaṃ praviśya tiṣṭhantaṃ śabdādīn upalabhamānaṃ bhūtebhir bhūtaiḥ kāryakaraṇalakṣaṇaiḥ saha tiṣṭhantaṃ yo vyapaśyata yaḥ paśyatīty etat / ya evaṃ paśyati sa etad eva paśyati yat tat prakṛtaṃ brahma // KaUBh_4.6/2,1.6 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या प्राणेन संभवति अदितिर् देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर् व्यजायत ॥ एतद् वै तत् ॥ किञ् च -- या सरवदेवतामयी सरवदेवतात्मिका प्राणेन हिरण्यगर्भरूपेण परस्माद् ब्रह्मणः सम्भवति शब्दादीनाम् अदनाद् अदितिस् तां पूर्ववद् गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीम् अदितिम् । ताम् एव विशिनष्टि -- या भूतेभिर् भूतैः समन्विता व्यजायत उत्पन्नेत्य् एतत् ॥ कउभ्_४।७।२,१।७ ॥

yā prāṇena saṃbhavati aditir devatāmayī / guhāṃ praviśya tiṣṭhantīṃ yā bhūtebhir vyajāyata // etad vai tat // kiñ ca -- yā saravadevatāmayī saravadevatātmikā prāṇena hiraṇyagarbharūpeṇa parasmād brahmaṇaḥ sambhavati śabdādīnām adanād aditis tāṃ pūrvavad guhāṃ praviśya tiṣṭhantīm aditim / tām eva viśinaṣṭi -- yā bhūtebhir bhūtaiḥ samanvitā vyajāyata utpannety etat // KaUBh_4.7/2,1.7 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरण्योर् निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः । दिवेदिव ईड्यो जागृवद्भिर् हविष्मद्भिर् मनुष्येभिर् अग्निः ॥ एतद् वै तत् ॥ किञ् च -- यो ऽधियज्ञ उत्तराधरारण्योर् निहितः स्थितो जातवेदा अग्निः पुनः सर्वहविषां भोक्ता अध्यात्मं च योगिभिर् गर्भ इव गर्भिणीभिर् अन्तर्वत्नीभिर् अगर्हितान्नभोजनादिना यथा गर्भः सुभृतः सुष्ठु सम्यग्भृतो लोके, इवेत्थम् एव र्त्विग्भिर् योगिभिश् च सुमृत इत्य् एतत् । किञ् च दिवे दिवे ऽहन्य् अहनीड्यः स्तुत्यो वन्द्यश् च कर्मिभिर् योगिभिश् चाध्वरे हृदये च जागृवद्भिर् जागरणशीलैर् अप्रमत्तैर् इत्य् एतत् । हविष्मद्भिर् आज्यादिमद्भिर् ध्यानभावनावद्भिश् च, मनुष्येभिर् मनुष्यैर् अग्निर् एतद् वै तत् तद् एव प्रकृतं ब्रह्म ॥ कउभ्_४।८।२,१।८ ॥

araṇyor nihito jātavedā garbha iva subhṛto garbhiṇībhiḥ / divediva īḍyo jāgṛvadbhir haviṣmadbhir manuṣyebhir agniḥ // etad vai tat // kiñ ca -- yo 'dhiyajña uttarādharāraṇyor nihitaḥ sthito jātavedā agniḥ punaḥ sarvahaviṣāṃ bhoktā adhyātmaṃ ca yogibhir garbha iva garbhiṇībhir antarvatnībhir agarhitānnabhojanādinā yathā garbhaḥ subhṛtaḥ suṣṭhu samyagbhṛto loke, ivettham eva rtvigbhir yogibhiś ca sumṛta ity etat / kiñ ca dive dive 'hany ahanīḍyaḥ stutyo vandyaś ca karmibhir yogibhiś cādhvare hṛdaye ca jāgṛvadbhir jāgaraṇaśīlair apramattair ity etat / haviṣmadbhir ājyādimadbhir dhyānabhāvanāvadbhiś ca, manuṣyebhir manuṣyair agnir etad vai tat tad eva prakṛtaṃ brahma // KaUBh_4.8/2,1.8 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतश् चोदेति सूर्यो अस्तं यत्र च गच्छति । तं देवाः सर्वे अर्पितास् तद् उ नात्येति कश्चन ॥ एतद् वै तत् ॥ किञ् च -- यतश् च यस्मात् प्राणाद् उदेत्य् उत्तिष्ठति सूर्यो ऽस्तं निम्लोचनं यत्र यस्मिन्न् एव च प्राणो ऽहन्यहनि गच्छति, तं प्राणम् आत्मानं देवाः, सर्व अग्न्यादयो ऽधिदैवं वागादयश् चाध्यात्मं सर्वे विश्वे ऽरा इव रथनाभाव् अर्पिताः सम्प्रवेशिताः स्थितिकाले । सो ऽपि ब्रह्मैव । तद् एतत् सर्वात्मकं ब्रह्म । तद् उ नात्येति नातीत्य तदात्मकतां तदन्यत्वं गच्छति कश्चन कश्चिद् अपि । एतद् वै तत् ॥ कउभ्_४।९।२,१।९ ॥

yataś codeti sūryo astaṃ yatra ca gacchati / taṃ devāḥ sarve arpitās tad u nātyeti kaścana // etad vai tat // kiñ ca -- yataś ca yasmāt prāṇād udety uttiṣṭhati sūryo 'staṃ nimlocanaṃ yatra yasminn eva ca prāṇo 'hanyahani gacchati, taṃ prāṇam ātmānaṃ devāḥ, sarva agnyādayo 'dhidaivaṃ vāgādayaś cādhyātmaṃ sarve viśve 'rā iva rathanābhāv arpitāḥ sampraveśitāḥ sthitikāle / so 'pi brahmaiva / tad etat sarvātmakaṃ brahma / tad u nātyeti nātītya tadātmakatāṃ tadanyatvaṃ gacchati kaścana kaścid api / etad vai tat // KaUBh_4.9/2,1.9 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् एवेह तद् अमुत्र यद् अमुत्र तद् अन्व् इह । मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ यद् ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु वर्तमानं तत् तदुपाधित्वाद् ब्रह्मवदवभासमानं संसार्य् अन्यत् परस्माद् ब्रह्मण इति मा भूत् कस्यचिद् आशङ्केतीदम् आह -- यद् एवेह कार्यकारणोपाधिसमन्वितं संसारधर्मवदवभासमानम् अविवेकिनां तद् एव स्वात्मस्थम् अमुत्र नित्यविज्ञानघनस्वभावं सर्वसंसारधर्मवर्जितं ब्रह्म । यच् चामुत्रामुष्मिन्न् आत्मनि स्थितं तद् एवेह नामरूपकार्यकरणोपाधिम् अनु विभाव्यमानं नान्यत् । तत्रैवं सत्य् उपाधिस्वभावभेददृष्टिलक्षणयाविद्यया मोहितः सन् य इह ब्रह्मण्यनानाभूते परस्माद् अन्यो ऽहं मत्तो ऽन्यत्परं ब्रह्मेति नानेव भिन्नम् इव पश्यत्य् उपलभते, स मृत्योर् मरणान् मृत्युं मरणं पुनः पुनर् जननमरणभावम् आप्नोति प्रतिपद्यते । तस्मात् तथा न पश्येत् । विज्ञानैकरसं नैरन्तर्येणाकाशवत् परिपूर्ण ब्रह्मैवाहम् अस्मीति पश्येद् इति वाक्यार्थः ॥ कउभ्_४।१०।२,१।१० ॥

yad eveha tad amutra yad amutra tad anv iha / mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti ya iha nāneva paśyati // yad brahmādisthāvarānteṣu vartamānaṃ tat tadupādhitvād brahmavadavabhāsamānaṃ saṃsāry anyat parasmād brahmaṇa iti mā bhūt kasyacid āśaṅketīdam āha -- yad eveha kāryakāraṇopādhisamanvitaṃ saṃsāradharmavadavabhāsamānam avivekināṃ tad eva svātmastham amutra nityavijñānaghanasvabhāvaṃ sarvasaṃsāradharmavarjitaṃ brahma / yac cāmutrāmuṣminn ātmani sthitaṃ tad eveha nāmarūpakāryakaraṇopādhim anu vibhāvyamānaṃ nānyat / tatraivaṃ saty upādhisvabhāvabhedadṛṣṭilakṣaṇayāvidyayā mohitaḥ san ya iha brahmaṇyanānābhūte parasmād anyo 'haṃ matto 'nyatparaṃ brahmeti nāneva bhinnam iva paśyaty upalabhate, sa mṛtyor maraṇān mṛtyuṃ maraṇaṃ punaḥ punar jananamaraṇabhāvam āpnoti pratipadyate / tasmāt tathā na paśyet / vijñānaikarasaṃ nairantaryeṇākāśavat paripūrṇa brahmaivāham asmīti paśyed iti vākyārthaḥ // KaUBh_4.10/2,1.10 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसैवेदम् आप्तव्यं नेह नानास्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥ प्रागेकत्वविज्ञानाचार्यागमसंस्कृतेन मनसैवेदं ब्रह्मैकरसम् आप्तव्यम् आत्मैव नान्यद् अस्तीति । आप्ते च नानात्वप्रत्युपस्थापिकाया अविद्याया निवृत्तत्वाद् इह ब्रह्मणि नाना नास्ति किञ्चनाणुमात्रम् अपि । यस् तु पुनर् अविद्यातिमिरदृष्टिं न मुञ्चतीह ब्रह्मणि नानेव पश्यति, स मृत्योर् मृत्युं गच्छत्य् एव स्वल्पम् अपि भेदम् अध्यारोपयन्न् इत्य् अर्थः ॥ कउभ्_४।११।२,१।११ ॥ पुनर् अपि तद् एव प्रकृतं ब्रह्माह --

manasaivedam āptavyaṃ neha nānāsti kiṃcana / mṛtyoḥ sa mṛtyuṃ gacchati ya iha nāneva paśyati // prāgekatvavijñānācāryāgamasaṃskṛtena manasaivedaṃ brahmaikarasam āptavyam ātmaiva nānyad astīti / āpte ca nānātvapratyupasthāpikāyā avidyāyā nivṛttatvād iha brahmaṇi nānā nāsti kiñcanāṇumātram api / yas tu punar avidyātimiradṛṣṭiṃ na muñcatīha brahmaṇi nāneva paśyati, sa mṛtyor mṛtyuṃ gacchaty eva svalpam api bhedam adhyāropayann ity arthaḥ // KaUBh_4.11/2,1.11 // punar api tad eva prakṛtaṃ brahmāha --

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ एतद् वै तत् ॥ अङ्गुष्ठमात्रो ऽङ्गुष्ठपरिमाणो ऽङ्गुष्ठपरिमाणं हृदयपुण्डरीकं तच्छिद्रवर्त्य् अन्तः -- करणोपाधिर् अङ्गुष्ठमात्रो ऽङ्गुष्ठमात्रवंशपर्वमध्यवर्त्य् अम्बरवत् । पुरुषः पूर्णम् अनेन सर्वम् इति । मध्य आत्मनि शरीरे तिष्ठति यस् तम् आत्मानम् ईशानं भूतभव्यस्य विदित्वा न तद् इत्य् आदि पूर्ववत् ॥ कउभ्_४।१२।२,१।१२ ॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo madhya ātmani tiṣṭhati / īśāno bhūtabhavyasya na tato vijugupsate // etad vai tat // aṅguṣṭhamātro 'ṅguṣṭhaparimāṇo 'ṅguṣṭhaparimāṇaṃ hṛdayapuṇḍarīkaṃ tacchidravarty antaḥ -- karaṇopādhir aṅguṣṭhamātro 'ṅguṣṭhamātravaṃśaparvamadhyavarty ambaravat / puruṣaḥ pūrṇam anena sarvam iti / madhya ātmani śarīre tiṣṭhati yas tam ātmānam īśānaṃ bhūtabhavyasya viditvā na tad ity ādi pūrvavat // KaUBh_4.12/2,1.12 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिर् इव अधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः ॥ एतद् वै तत् ॥ किं चाङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिर् इवाधूमकः, अधूमकम् इति युक्तं ज्योतिष्परत्वात् । यस् त्व् एवं लक्षितो योगिभिर् हृदय ईशानो भूतभव्यस्य स एव नित्यः कूटस्थो ऽद्येदानीं प्राणिषु वर्तमानः स उ श्वो ऽपि वर्तिष्यते, नान्यस् तत्समो ऽन्यश् च जनिष्यत इत्य् अर्थः । अनेन "नायमस्तीति चैक" (कउ १।२०) इत्य् अयं पक्षो न्यायतो ऽप्राप्तो ऽपि स्ववचनेन श्रुत्या प्रत्युक्तस् तथा क्षणभङ्गवादश् च ॥ कउभ्_४।१३।२,१।१३ ॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotir iva adhūmakaḥ / īśāno bhūtabhavyasya sa evādya sa u śvaḥ // etad vai tat // kiṃ cāṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotir ivādhūmakaḥ, adhūmakam iti yuktaṃ jyotiṣparatvāt / yas tv evaṃ lakṣito yogibhir hṛdaya īśāno bhūtabhavyasya sa eva nityaḥ kūṭastho 'dyedānīṃ prāṇiṣu vartamānaḥ sa u śvo 'pi vartiṣyate, nānyas tatsamo 'nyaś ca janiṣyata ity arthaḥ / anena "nāyamastīti caika" (KaU 1.20) ity ayaṃ pakṣo nyāyato 'prāpto 'pi svavacanena śrutyā pratyuktas tathā kṣaṇabhaṅgavādaś ca // KaUBh_4.13/2,1.13 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस् तान् एवानु विधावति ॥ पुनर् अपि भेददर्शनापवादं ब्रह्मण आह -- यथोदकं दुर्गे दुर्गमे देश उच्छ्रिते वृष्टं सिक्तं पर्वतेषु पर्ववत्सु निम्नप्रदेशेषु विधावति विकीर्णं सद् विनश्यति, एवं धर्मान् आत्मनो ऽभिन्नान् पृथक् पश्यन् पृथग् एव प्रतिशरीरं पश्यंस् तान् एव शरीरभेदानुवर्तिनो ऽनुविधावति । शरीरभेदम् एव पृथक् पुनः पुनः प्रतिपद्यत इत्य् अर्थः ॥ कउभ्_४।१४।२,१।१४ ॥

yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati / evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃs tān evānu vidhāvati // punar api bhedadarśanāpavādaṃ brahmaṇa āha -- yathodakaṃ durge durgame deśa ucchrite vṛṣṭaṃ siktaṃ parvateṣu parvavatsu nimnapradeśeṣu vidhāvati vikīrṇaṃ sad vinaśyati, evaṃ dharmān ātmano 'bhinnān pṛthak paśyan pṛthag eva pratiśarīraṃ paśyaṃs tān eva śarīrabhedānuvartino 'nuvidhāvati / śarīrabhedam eva pṛthak punaḥ punaḥ pratipadyata ity arthaḥ // KaUBh_4.14/2,1.14 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोदकं शुद्धे शुद्धम् आसिक्तं तादृग् एव भवति । एवं मुनेर् विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ इति काठकोपनिषदि चतुर्थी वल्ली ॥ अस्य पुनर् विद्यावतो विध्वस्तोपाधिकृतभेददर्शनस्य विशुद्धविज्ञानघनैकरसम् अद्वयम् आत्मानं पश्यतो विजानतो मुनेर् मननशीलस्यात्मस्वरूपं कथं सम्भवतीत्य् उच्यते यथोदकं शुद्धे प्रसन्ने शुद्धं प्रसन्नम् आसिक्तं प्रक्षिप्तम् एकरसम् एव नान्यथा तादृग् एव भवत्य् आत्माप्य् एवम् एव भवत्य् एकत्वं विजानतो मुनेर् मननशीलस्य हे गौतम। तस्मात् कुतार्किकभेददृष्टिं नास्तिककुदृष्टिं चोज्झित्वा मातृपितृसहस्त्रेभ्यो ऽपि हितैषिणा वेदेनोपदिष्टम् आत्मैकत्वदर्शनं शान्तदर्पैर् आदरणीयम् इत्य् अर्थः ॥ कउभ्_४।१५।२,१।१५ ॥ इति कठवल्ल्यां चतुर्थवल्ली भाष्यम् ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमी वल्ली । पुनर् अपि प्रकारान्तरेण ब्रह्मतत्त्वनिर्धारणार्थो ऽयम् आरम्भो दुर्विज्ञेयत्वाद् ब्रह्मणः --

yathodakaṃ śuddhe śuddham āsiktaṃ tādṛg eva bhavati / evaṃ muner vijānata ātmā bhavati gautama // iti kāṭhakopaniṣadi caturthī vallī // asya punar vidyāvato vidhvastopādhikṛtabhedadarśanasya viśuddhavijñānaghanaikarasam advayam ātmānaṃ paśyato vijānato muner mananaśīlasyātmasvarūpaṃ kathaṃ sambhavatīty ucyate yathodakaṃ śuddhe prasanne śuddhaṃ prasannam āsiktaṃ prakṣiptam ekarasam eva nānyathā tādṛg eva bhavaty ātmāpy evam eva bhavaty ekatvaṃ vijānato muner mananaśīlasya he gautama. tasmāt kutārkikabhedadṛṣṭiṃ nāstikakudṛṣṭiṃ cojjhitvā mātṛpitṛsahastrebhyo 'pi hitaiṣiṇā vedenopadiṣṭam ātmaikatvadarśanaṃ śāntadarpair ādaraṇīyam ity arthaḥ // KaUBh_4.15/2,1.15 // iti kaṭhavallyāṃ caturthavallī bhāṣyam // 4 // atha pañcamī vallī / punar api prakārāntareṇa brahmatattvanirdhāraṇārtho 'yam ārambho durvijñeyatvād brahmaṇaḥ --

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरम् एकादशद्वारम् अजस्यावक्रचेतसः । अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश् च विमुच्यते ॥ एतद् वै तत् ॥ पुरं पुरम् इव पुरम् । द्वारपालाधिष्ठात्राद्यनेकपुरोपकरणसम्पत्तिदर्शनाच्छरीरं पुरम् । पुरश् च सोपकरणं स्वात्मनासंहतस्वतन्त्रस्वाम्यर्थं दृष्टम् । तथेदं पुरसामान्याद् अनेकोपकरणसंहतं शरीरं स्वात्मनासंहतराजस्थानीयस्वाम्यर्थं भवितुम् अर्हति । तच् चेदं शरीराख्यं पुरम् एकादशद्वारम् एकादश द्वाराण्य् अस्य सप्त शीर्षण्यानि, नाभ्या सहार्वाञ्चि त्रीणि, शिरस्य् एकम्, तैर् एकादशद्वारं पुरम् । कस्य? अजस्य जन्मादिविक्रियारहितस्यात्मनो राजस्थानीयस्य पुरधर्मविलक्षणस्य । अवक्रचेतसो ऽवक्रम् अकुटिलम् आदित्यप्रकाशवन् नित्यम् एवावस्थितम् एकरूपं चेतो विज्ञानम् अस्येत्य् अवक्रचेतास् तस्यावक्रचेतसो राजस्थानीयस्य ब्रह्मणः । यस्येदं पुरं तं परमेश्वरं पुरस्वामिनम् अनुष्ठाय ध्यात्वा । ध्यानं हि तस्यानुष्ठानं सम्यग् विज्ञानपूर्वकम् । तं सर्वैषणाविनिर्मुक्तः सन् समं सर्वभूतस्थं ध्यात्वा न शोचति । तद्विज्ञानाद् अभयप्राप्तेः शोकावसराभावात् कुतो भयेक्षा । इहैवाविद्याकृतकामकर्मबन्धनैर् विमुक्तो भवति । विमुक्तश् च सन् विमुच्यते पुनः शरीरं न गृह्णातीत्य् अर्थः ॥ कउभ्_५।१।२,२,१ ॥

puram ekādaśadvāram ajasyāvakracetasaḥ / anuṣṭhāya na śocati vimuktaś ca vimucyate // etad vai tat // puraṃ puram iva puram / dvārapālādhiṣṭhātrādyanekapuropakaraṇasampattidarśanāccharīraṃ puram / puraś ca sopakaraṇaṃ svātmanāsaṃhatasvatantrasvāmyarthaṃ dṛṣṭam / tathedaṃ purasāmānyād anekopakaraṇasaṃhataṃ śarīraṃ svātmanāsaṃhatarājasthānīyasvāmyarthaṃ bhavitum arhati / tac cedaṃ śarīrākhyaṃ puram ekādaśadvāram ekādaśa dvārāṇy asya sapta śīrṣaṇyāni, nābhyā sahārvāñci trīṇi, śirasy ekam, tair ekādaśadvāraṃ puram / kasya? ajasya janmādivikriyārahitasyātmano rājasthānīyasya puradharmavilakṣaṇasya / avakracetaso 'vakram akuṭilam ādityaprakāśavan nityam evāvasthitam ekarūpaṃ ceto vijñānam asyety avakracetās tasyāvakracetaso rājasthānīyasya brahmaṇaḥ / yasyedaṃ puraṃ taṃ parameśvaraṃ purasvāminam anuṣṭhāya dhyātvā / dhyānaṃ hi tasyānuṣṭhānaṃ samyag vijñānapūrvakam / taṃ sarvaiṣaṇāvinirmuktaḥ san samaṃ sarvabhūtasthaṃ dhyātvā na śocati / tadvijñānād abhayaprāpteḥ śokāvasarābhāvāt kuto bhayekṣā / ihaivāvidyākṛtakāmakarmabandhanair vimukto bhavati / vimuktaś ca san vimucyate punaḥ śarīraṃ na gṛhṇātīty arthaḥ // KaUBh_5.1/2,2,1 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसः शुचिषद् वसुर् अन्तरिक्षसद् धोता वेदिषद् अतिथिर् दुरोणसत् । नृषद् वरसद् ऋतसद् व्योमसद् अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ स तु नैकशरीरपुरवर्त्त्येवात्मा किं तार्हि सर्वपूरवर्ती । कथम् -- हंसो हन्ति गच्छतीति । शुचिषच्छुचौ दिव्यादित्यात्मना सीदतीति । वसुर् वासयति सर्वानिति । वाय्वात्मनान्तरिक्षे सीदतीत्य् अन्तरिक्षसत् । होताग्निः, "अग्निर् वै होता" इति श्रुतेः । वेद्यां पृथिव्यां सीदतीति वेदिषद् "इयं वेदिः परो ऽन्तः पृथिव्याः" (र्स् २,३।२०) इत्य् आदिमन्त्रवर्णात् । अतिथिः सोमः सन् दुरोणे कलशे सीदतीति दुरोणसत् । ब्राह्मणो ऽतिथिरूपेण वा दुरोणेषु गृहेषु सीदतीति । नृषनृषु मनुष्येषु सीदतीति । वरसद् वरेषु देवेषु सीदतीति । ऋतसद् ऋतं सत्यं यज्ञो वा तस्मिन् सीदतीति । व्योमसद् व्योम्न्याकाशे सीदतीति । अब्जा अप्सु शङ्खखशुक्तिमकरादिरूपेण जायत इति । गोजा गवि पृथिव्यां व्रीहियवादिरूपेण जायत इति । ऋतजा यज्ञाङ्गरूपेण जायत इति । अद्रिजाः पर्वतेभ्यो नद्यादिरूपेण जायत इति । सर्वात्मापि सन्न् ऋतम् अवितथस्वभाव एव । बृहन् महान् सर्वकारणत्वात् । यदाप्य् आदित्य एव मन्त्रेणोच्यते तद् अप्य् आत्मस्वरूपत्वम् आदित्यस्याङ्गीकृतत्वाद् ब्राह्मणो व्याख्याने ऽप्य् अविरोधः । सर्वव्याप्य् एक एवात्मा जगतो नात्मभेद इति मन्त्रार्थः ॥ कउभ्_५।२।२,२।२ ॥

haṃsaḥ śuciṣad vasur antarikṣasad dhotā vediṣad atithir duroṇasat / nṛṣad varasad ṛtasad vyomasad abjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat // sa tu naikaśarīrapuravarttyevātmā kiṃ tārhi sarvapūravartī / katham -- haṃso hanti gacchatīti / śuciṣacchucau divyādityātmanā sīdatīti / vasur vāsayati sarvāniti / vāyvātmanāntarikṣe sīdatīty antarikṣasat / hotāgniḥ, "agnir vai hotā" iti śruteḥ / vedyāṃ pṛthivyāṃ sīdatīti vediṣad "iyaṃ vediḥ paro 'ntaḥ pṛthivyāḥ" (RS 2,3.20) ity ādimantravarṇāt / atithiḥ somaḥ san duroṇe kalaśe sīdatīti duroṇasat / brāhmaṇo 'tithirūpeṇa vā duroṇeṣu gṛheṣu sīdatīti / nṛṣanṛṣu manuṣyeṣu sīdatīti / varasad vareṣu deveṣu sīdatīti / ṛtasad ṛtaṃ satyaṃ yajño vā tasmin sīdatīti / vyomasad vyomnyākāśe sīdatīti / abjā apsu śaṅkhakhaśuktimakarādirūpeṇa jāyata iti / gojā gavi pṛthivyāṃ vrīhiyavādirūpeṇa jāyata iti / ṛtajā yajñāṅgarūpeṇa jāyata iti / adrijāḥ parvatebhyo nadyādirūpeṇa jāyata iti / sarvātmāpi sann ṛtam avitathasvabhāva eva / bṛhan mahān sarvakāraṇatvāt / yadāpy āditya eva mantreṇocyate tad apy ātmasvarūpatvam ādityasyāṅgīkṛtatvād brāhmaṇo vyākhyāne 'py avirodhaḥ / sarvavyāpy eka evātmā jagato nātmabheda iti mantrārthaḥ // KaUBh_5.2/2,2.2 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वं प्राणम् उन्नयति अपानं प्रत्यग् अस्यति । मध्ये वामनम् आसीनं विश्वे देवा उपासते ॥ आत्मनः स्वरूपाधिगमे लिङ्गम् उच्यते -- ऊर्ध्वं हृदयात् प्राणं प्राणवृत्तिं वायुम् उन्नयत्य् ऊर्ध्वं गमयति । तथापानं प्रत्यगधो ऽस्यति क्षिपति य इति वाक्यशेषः । तं मध्ये हृदयपुण्डरीकाकाश आसीनं बुद्धाव् अभिव्यक्तविज्ञानप्रकाशनं वामनं वननीयं सम्भजनीयं विश्वे सर्वे देवाश् चक्षुरादयः प्राणा रूपादिविज्ञानं बलिम् उपाहरन्तो विश्व इव राजानम् उपासते तादर्थ्येनानुपरतव्यापारा भवन्तीत्य् अर्थः । यद् अर्था यत् प्रयुक्ताश् च सर्वे वायुकरणव्यापाराः, सो ऽन्यः सिद्ध इति वाक्यार्थः ॥ कउभ्_५।३।२,२।३ ॥

ūrdhvaṃ prāṇam unnayati apānaṃ pratyag asyati / madhye vāmanam āsīnaṃ viśve devā upāsate // ātmanaḥ svarūpādhigame liṅgam ucyate -- ūrdhvaṃ hṛdayāt prāṇaṃ prāṇavṛttiṃ vāyum unnayaty ūrdhvaṃ gamayati / tathāpānaṃ pratyagadho 'syati kṣipati ya iti vākyaśeṣaḥ / taṃ madhye hṛdayapuṇḍarīkākāśa āsīnaṃ buddhāv abhivyaktavijñānaprakāśanaṃ vāmanaṃ vananīyaṃ sambhajanīyaṃ viśve sarve devāś cakṣurādayaḥ prāṇā rūpādivijñānaṃ balim upāharanto viśva iva rājānam upāsate tādarthyenānuparatavyāpārā bhavantīty arthaḥ / yad arthā yat prayuktāś ca sarve vāyukaraṇavyāpārāḥ, so 'nyaḥ siddha iti vākyārthaḥ // KaUBh_5.3/2,2.3 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः । देहाद् विमुच्यमानस्य किम् अत्र परिशिष्यते ॥ एतद् वै तत् ॥ किञ् चास्य शरीरस्थस्यात्मनो विस्रंसमानस्य भ्रंशमानस्य देहिनो देहवतः । विस्रंसनशब्दार्थम् आह -- देहाद् विमुच्यमानस्येति । किम् अत्र परिशिष्यते प्राणादिकलापे न किञ्चन परिशिष्यते ऽत्र देहे पुरस्वामिविद्रवण इव परवासिनां यस्यात्मनोपगमे क्षणमात्रात् कार्यकरणकलापरूपं सर्वम् इदं हतबलं विध्वस्तं भवति विनष्टं भवति सो ऽन्यः सिद्ध आत्मा ॥ कउभ्_५।४।२,२।४ ॥

asya visraṃsamānasya śarīrasthasya dehinaḥ / dehād vimucyamānasya kim atra pariśiṣyate // etad vai tat // kiñ cāsya śarīrasthasyātmano visraṃsamānasya bhraṃśamānasya dehino dehavataḥ / visraṃsanaśabdārtham āha -- dehād vimucyamānasyeti / kim atra pariśiṣyate prāṇādikalāpe na kiñcana pariśiṣyate 'tra dehe purasvāmividravaṇa iva paravāsināṃ yasyātmanopagame kṣaṇamātrāt kāryakaraṇakalāparūpaṃ sarvam idaṃ hatabalaṃ vidhvastaṃ bhavati vinaṣṭaṃ bhavati so 'nyaḥ siddha ātmā // KaUBh_5.4/2,2.4 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन । इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्न् एताव् उपाश्रितौ ॥ स्यान् मतं प्राणापानाद्यपगमाद् एवेदं विध्वस्तं भवति न तु तद्व्यतिरिक्तात्मापगमात् प्राणादिभिर् एवेह मर्त्यो जीवतीति । नैतद् अस्ति । न प्राणेन नापानेन चक्षुरादिना वा मर्त्यो मनुष्यो देहवान् कश्चन जीवति न को ऽपि जीवति । न ह्य् एषां परार्थानां संहत्यकारित्वाज् जीवनहेतुत्वम् उपपद्यते । स्वार्थनासंहतेन परेण केनचिद् अप्रयुक्तं संहतानाम् अवस्थानं न दृष्टं यथा गृहादीनां लोके, तथा प्राणादीनाम् अपि संहतत्वाद् भवितुम् अर्हति । अत इतरेण इतरेणैव संहतप्राणादिविलक्षणेन तु सर्वे संहताः सन्तो जीवन्ति प्राणान् धारयन्ति । यस्मिन् संहतविलक्षण आत्मनि सति परस्मिन्न् एतौ प्राणापानौ चक्षुरादिभिः संहताव् उपाश्रितौ, यस्यासंहतस्यार्थे प्राणापानादिः सर्वं व्यापारं कुर्वन् वर्तते संहतः सन् स ततो ऽन्यः सिद्ध इत्य् अभिप्रायः ॥ कउभ्_५।५।२,२।५ ॥

na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana / itareṇa tu jīvanti yasminn etāv upāśritau // syān mataṃ prāṇāpānādyapagamād evedaṃ vidhvastaṃ bhavati na tu tadvyatiriktātmāpagamāt prāṇādibhir eveha martyo jīvatīti / naitad asti / na prāṇena nāpānena cakṣurādinā vā martyo manuṣyo dehavān kaścana jīvati na ko 'pi jīvati / na hy eṣāṃ parārthānāṃ saṃhatyakāritvāj jīvanahetutvam upapadyate / svārthanāsaṃhatena pareṇa kenacid aprayuktaṃ saṃhatānām avasthānaṃ na dṛṣṭaṃ yathā gṛhādīnāṃ loke, tathā prāṇādīnām api saṃhatatvād bhavitum arhati / ata itareṇa itareṇaiva saṃhataprāṇādivilakṣaṇena tu sarve saṃhatāḥ santo jīvanti prāṇān dhārayanti / yasmin saṃhatavilakṣaṇa ātmani sati parasminn etau prāṇāpānau cakṣurādibhiḥ saṃhatāv upāśritau, yasyāsaṃhatasyārthe prāṇāpānādiḥ sarvaṃ vyāpāraṃ kurvan vartate saṃhataḥ san sa tato 'nyaḥ siddha ity abhiprāyaḥ // KaUBh_5.5/2,2.5 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ हन्तेदानीं पुनर् अपि ते तुभ्यम् इदं गुह्यं गोप्यं ब्रह्म सनातनं चिरन्तनं प्रवक्ष्यामि । यद् विज्ञानात् सर्वसंसारोपरमो भवति, अविज्ञानाच् च यस्य मरणं प्राप्य यथा चात्मा भवति यथात्मा संसरति तथा शृणु हे गौतम ॥ कउभ्_५।६।२,२।६ ॥

hanta ta idaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahma sanātanam / yathā ca maraṇaṃ prāpya ātmā bhavati gautama // hantedānīṃ punar api te tubhyam idaṃ guhyaṃ gopyaṃ brahma sanātanaṃ cirantanaṃ pravakṣyāmi / yad vijñānāt sarvasaṃsāroparamo bhavati, avijñānāc ca yasya maraṇaṃ prāpya yathā cātmā bhavati yathātmā saṃsarati tathā śṛṇu he gautama // KaUBh_5.6/2,2.6 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योनिम् अन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुम् अन्ये ऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥ योनिं योनिद्वारं शुक्रबीजसमन्विताः सन्तो ऽन्ये केचिद् अविद्यावन्तो मूढाः प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय शरीरग्रहणार्थं देहिनो देहवन्तः, योनिं प्रविशन्तीत्य् अर्थः । स्थाणुं वृक्षादिस्थावरभावम् अन्ये ऽत्यन्ताधमा मरणं प्राप्यानुसंयन्त्य् अनुगच्छन्ति । यथाकर्म यद्य् अस्य कर्म तद्यथाकर्म यैर् यादृशं कर्मेह जन्मनि कृतं तद्वशेनेत्य् एतत् । तथा च यथाश्रुतं यादृशं च विज्ञानम् उपार्जितं तदनुरूपम् एव शरीरं प्रतिपद्यन्त इत्य् अर्थः । "यथाप्रज्ञं हि संभवाः" इति श्रुत्यन्तरात् ॥ कउभ्_५।७।२,२।७ ॥ य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः ।

yonim anye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ / sthāṇum anye 'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam // yoniṃ yonidvāraṃ śukrabījasamanvitāḥ santo 'nye kecid avidyāvanto mūḍhāḥ prapadyante śarīratvāya śarīragrahaṇārthaṃ dehino dehavantaḥ, yoniṃ praviśantīty arthaḥ / sthāṇuṃ vṛkṣādisthāvarabhāvam anye 'tyantādhamā maraṇaṃ prāpyānusaṃyanty anugacchanti / yathākarma yady asya karma tadyathākarma yair yādṛśaṃ karmeha janmani kṛtaṃ tadvaśenety etat / tathā ca yathāśrutaṃ yādṛśaṃ ca vijñānam upārjitaṃ tadanurūpam eva śarīraṃ pratipadyanta ity arthaḥ / "yathāprajñaṃ hi saṃbhavāḥ" iti śrutyantarāt // KaUBh_5.7/2,2.7 // ya eṣa supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एव शुक्रं तद् ब्रह्म तद् एवामृतम् उच्यते । तस्मिंल् लोकाः श्रिताः सर्वे तद् उ नात्येति कश्चन ॥ एतद् वै तत् ॥ यत्प्रतिज्ञातं गुह्यं ब्रह्म प्रवक्ष्यामीति तदाह -- य एष सुप्तेषु प्राणादिषु जागर्तिं न स्वपिति । कथम् । कामं कामं तं तम् अभिप्रेतं स्त्र्याद्यर्थम् अविद्यया निर्मिमाणो निष्पादयञ्जागर्तिं पुरुषो यः, तद् एव शुक्रं शुभ्रं शुद्धं तद् ब्रह्म नान्यद् गुह्यं ब्रह्मास्ति । तद् एवामृतम् अविनाश्य् उच्यते सर्वशास्त्रेषु । किञ् च पृथिव्यादयो लोकास् तस्मिन्न् एव सर्वे ब्रह्मणि श्रिता आश्रिताः सर्वलोककारणत्वात् तस्य । तद् उ नात्येति कश्चनेत्य् आदि पूर्ववद् एव ॥ कउभ्_५।८।२,२।८ ॥

tad eva śukraṃ tad brahma tad evāmṛtam ucyate / tasmiṃl lokāḥ śritāḥ sarve tad u nātyeti kaścana // etad vai tat // yatpratijñātaṃ guhyaṃ brahma pravakṣyāmīti tadāha -- ya eṣa supteṣu prāṇādiṣu jāgartiṃ na svapiti / katham / kāmaṃ kāmaṃ taṃ tam abhipretaṃ stryādyartham avidyayā nirmimāṇo niṣpādayañjāgartiṃ puruṣo yaḥ, tad eva śukraṃ śubhraṃ śuddhaṃ tad brahma nānyad guhyaṃ brahmāsti / tad evāmṛtam avināśy ucyate sarvaśāstreṣu / kiñ ca pṛthivyādayo lokās tasminn eva sarve brahmaṇi śritā āśritāḥ sarvalokakāraṇatvāt tasya / tad u nātyeti kaścanety ādi pūrvavad eva // KaUBh_5.8/2,2.8 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निर् यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस् तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश् च ॥ अनेकतार्किककुबुद्धिविचालितान्तःकरणानां प्रमाणोपपन्नम् अप्य् आत्मैकत्वविज्ञानम् असकृद् उच्यमानम् अप्य् अनृजुबुद्धीनां ब्राह्मणानां चेतसि नाधीयत इति तत्प्रतिपादन आदरवती पुनः पुनर् आह श्रुतिः -- अग्निर् यथैक एव प्रकाशात्मा सन् भुवनं भवन्त्य् अस्मिन् भूतानीति भुवनम् अयं लोकस् तम् इमं प्रविष्टो ऽनुप्रविष्टः, रूपं रूपं प्रति दार्वादिदाह्यभेदं प्रतीत्य् अर्थः, प्रतिरूपस् तत्र तत्र प्रतिरूपवान् दाह्यभेदेन बहुविधो बभूव । एक एव तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं सर्वेषां भूतानाम् अभ्यन्तर आत्मातिसूक्ष्मत्वाद् दार्वादिष्व् इव सर्वदेहं प्रति प्रविष्टत्वात् प्रतिरूपो बभूव बहिश् च स्वेनाविकृतेन स्वरूपेणाकाशवत् ॥ कउभ्_५।९।२,२।९ ॥

agnir yathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva / ekas tathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiś ca // anekatārkikakubuddhivicālitāntaḥkaraṇānāṃ pramāṇopapannam apy ātmaikatvavijñānam asakṛd ucyamānam apy anṛjubuddhīnāṃ brāhmaṇānāṃ cetasi nādhīyata iti tatpratipādana ādaravatī punaḥ punar āha śrutiḥ -- agnir yathaika eva prakāśātmā san bhuvanaṃ bhavanty asmin bhūtānīti bhuvanam ayaṃ lokas tam imaṃ praviṣṭo 'nupraviṣṭaḥ, rūpaṃ rūpaṃ prati dārvādidāhyabhedaṃ pratīty arthaḥ, pratirūpas tatra tatra pratirūpavān dāhyabhedena bahuvidho babhūva / eka eva tathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ sarveṣāṃ bhūtānām abhyantara ātmātisūkṣmatvād dārvādiṣv iva sarvadehaṃ prati praviṣṭatvāt pratirūpo babhūva bahiś ca svenāvikṛtena svarūpeṇākāśavat // KaUBh_5.9/2,2.9 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुर् यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस् तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश् च ॥ तथान्यो दृष्टान्तः -- वायुर् यथैक इत्य् आदि । प्राणात्मना देहेष्व् अनुप्रविष्टो, रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूवेत्य् आदि समानम् ॥ कउभ्_५।१०।२,२।१० ॥

vāyur yathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva / ekas tathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiś ca // tathānyo dṛṣṭāntaḥ -- vāyur yathaika ity ādi / prāṇātmanā deheṣv anupraviṣṭo, rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūvety ādi samānam // KaUBh_5.10/2,2.10 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर् न लिप्यते चाक्षुषैर् बाह्यदोषैः । एकस् तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥ एकस्य सर्वात्मत्वे संसारदुःखित्वं परस्यैव स्याद् इति प्राप्त इदम् उच्यते -- सूर्यो यथा चक्षुष आलोकेनोपकारं कुर्वन् मूत्रपुरीषाद्यशुचिप्रकाशनेन तद्दर्शिनः सर्वलोकस्य चक्षुर् अपि सन् न लिप्यते चाक्षुषैर् अशुच्यादिदर्शननिमित्तैर् आध्यात्मिकैः पापदोषैर् बाह्यैश् चाशुच्यादिसंसङ्गदोषैर् एकः संस् तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः । लोको ह्य् अविद्यया स्वात्मन्य् अध्यस्तया कामकर्मोद्भवं दुःखम् अनुभवति । न तु सा परमार्थतः स्वात्मनि । यथा रज्जुशुक्तिकोषरगगनेषु सर्परजतोदकमलानि न रज्ज्वादीनां स्वतो दोषरूपाणि सन्ति, संसर्गिणि विपरीतबुद्ध्यध्यासनिमित्तात् तद् दोषवद्विभाव्यन्ते । न तद्दोषैस् तेषां लेपो विपरीतबुद्ध्यध्यासबाह्या हि ते । तथात्मनि सर्वो लोकः क्रियाकारकफलात्मकं विज्ञानं सर्पादिस्थानीयं विपरीतमध्यस्य तन्निमित्तं जन्ममरणादिदुःखम् अनुभवति, न त्व् आत्मा सर्वलोकात्मापि सन् विपरीताध्यारोपनिमित्तेन लिप्यते लोकदुःखेन । कुतो बाह्यो रज्ज्वादिवद् एव विपरीतबुद्ध्यध्यासबाह्यो हि स इति ॥ कउभ्_५।११।२,२।११ ॥

sūryo yathā sarvalokasya cakṣur na lipyate cākṣuṣair bāhyadoṣaiḥ / ekas tathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ // ekasya sarvātmatve saṃsāraduḥkhitvaṃ parasyaiva syād iti prāpta idam ucyate -- sūryo yathā cakṣuṣa ālokenopakāraṃ kurvan mūtrapurīṣādyaśuciprakāśanena taddarśinaḥ sarvalokasya cakṣur api san na lipyate cākṣuṣair aśucyādidarśananimittair ādhyātmikaiḥ pāpadoṣair bāhyaiś cāśucyādisaṃsaṅgadoṣair ekaḥ saṃs tathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ / loko hy avidyayā svātmany adhyastayā kāmakarmodbhavaṃ duḥkham anubhavati / na tu sā paramārthataḥ svātmani / yathā rajjuśuktikoṣaragaganeṣu sarparajatodakamalāni na rajjvādīnāṃ svato doṣarūpāṇi santi, saṃsargiṇi viparītabuddhyadhyāsanimittāt tad doṣavadvibhāvyante / na taddoṣais teṣāṃ lepo viparītabuddhyadhyāsabāhyā hi te / tathātmani sarvo lokaḥ kriyākārakaphalātmakaṃ vijñānaṃ sarpādisthānīyaṃ viparītamadhyasya tannimittaṃ janmamaraṇādiduḥkham anubhavati, na tv ātmā sarvalokātmāpi san viparītādhyāropanimittena lipyate lokaduḥkhena / kuto bāhyo rajjvādivad eva viparītabuddhyadhyāsabāhyo hi sa iti // KaUBh_5.11/2,2.11 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति । तम् आत्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ किञ् च स हि परमेश्वरः सर्वगतः स्वतन्त्र एको न तत्समो ऽभ्यधिको वान्यो ऽस्ति । वशी सर्वं ह्य् अस्य जगद्वशे वर्तते । कुतः? सर्वभूतान्तरात्मा । यत एकम् एव सदेकरसम् आत्मानं विशुद्धविज्ञानरूपं नामरूपाद्यशुद्धोपाधिभेदवशेन बहुधानेकप्रकारं यः करोति स्वात्मसत्तामात्रेणाचिन्त्यशक्तित्वात् तम् आत्मस्थं स्वशरीरहृदयाकाशे बुद्धौ चैतन्याकारेणाभिव्यक्तम् इत्य् एतत् । न हि शरीरस्याधारत्वम् आत्मनः । आकाशवद् अमूर्तत्वात् । आदर्शस्थं मुखम् इति यद्वत् । तम् एतम् ईश्वरम् आत्मानं ये निवृत्तबाह्यवृत्तयो ऽनुपश्यन्त्य् आचार्यागमोपदेशम् अनु साक्षाद् अनुभवन्ति धीरा विवेकिनस् तेषां परमेश्वरभूतानां शाश्वतं नित्यं सुखम् आत्मानन्दलक्षणं भवति, नेतरेषां बाह्यासक्तबुद्धीनाम् अविवेकिनां स्वात्मभूतम् अप्य् अविद्याव्यवधानात् ॥ कउभ्_५।१२।२,२।१२ ॥

eko vaśī sarvabhūtāntarātmā ekaṃ rūpaṃ bahudhā yaḥ karoti / tam ātmasthaṃ ye 'nupaśyanti dhīrās teṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām // kiñ ca sa hi parameśvaraḥ sarvagataḥ svatantra eko na tatsamo 'bhyadhiko vānyo 'sti / vaśī sarvaṃ hy asya jagadvaśe vartate / kutaḥ? sarvabhūtāntarātmā / yata ekam eva sadekarasam ātmānaṃ viśuddhavijñānarūpaṃ nāmarūpādyaśuddhopādhibhedavaśena bahudhānekaprakāraṃ yaḥ karoti svātmasattāmātreṇācintyaśaktitvāt tam ātmasthaṃ svaśarīrahṛdayākāśe buddhau caitanyākāreṇābhivyaktam ity etat / na hi śarīrasyādhāratvam ātmanaḥ / ākāśavad amūrtatvāt / ādarśasthaṃ mukham iti yadvat / tam etam īśvaram ātmānaṃ ye nivṛttabāhyavṛttayo 'nupaśyanty ācāryāgamopadeśam anu sākṣād anubhavanti dhīrā vivekinas teṣāṃ parameśvarabhūtānāṃ śāśvataṃ nityaṃ sukham ātmānandalakṣaṇaṃ bhavati, netareṣāṃ bāhyāsaktabuddhīnām avivekināṃ svātmabhūtam apy avidyāvyavadhānāt // KaUBh_5.12/2,2.12 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यो ऽनित्यानां चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् । तम् आत्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषं शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ किञ् च नित्यो ऽविनाश्यनित्यानां विनाशिनाम् । चेतनश् चेतनानां चेतयितॄणां ब्रह्मादीनां प्राणिनाम् अग्निनिमित्तम् इव दाहकत्वम् अनग्नीनाम् उदकादीनाम् आत्मचैतन्यनिमित्तम् एव चेतयितृत्वम् अन्येषाम् । किञ् च स सर्वज्ञः सर्वेश्वरः कामिनां संसारिणां कर्मानुरूपं कामान् कर्मफलानि स्वानुग्रहनिमित्ताश् च कामान्य् एको बहूनाम् अनेकेषामनायासेन विदधाति प्रयच्छतीत्य् एतत् । ताम् आत्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास् तेषां शान्तिर् उपरतिः शाश्वती नित्या स्वात्मभूतैव स्यान् नेतरेषाम् अनेवं विधानाम् ॥ कउभ्_५।१३।२,१।१३ ॥

nityo 'nityānāṃ cetanaś cetanānām eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān / tam ātmasthaṃ ye 'nupaśyanti dhīrās teṣaṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām // kiñ ca nityo 'vināśyanityānāṃ vināśinām / cetanaś cetanānāṃ cetayitṝṇāṃ brahmādīnāṃ prāṇinām agninimittam iva dāhakatvam anagnīnām udakādīnām ātmacaitanyanimittam eva cetayitṛtvam anyeṣām / kiñ ca sa sarvajñaḥ sarveśvaraḥ kāmināṃ saṃsāriṇāṃ karmānurūpaṃ kāmān karmaphalāni svānugrahanimittāś ca kāmāny eko bahūnām anekeṣāmanāyāsena vidadhāti prayacchatīty etat / tām ātmasthaṃ ye 'nupaśyanti dhīrās teṣāṃ śāntir uparatiḥ śāśvatī nityā svātmabhūtaiva syān netareṣām anevaṃ vidhānām // KaUBh_5.13/2,1.13 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एतद् इति मन्यन्ते ऽनिर्देश्यं परमं सुखम् । कथं नु तद् विजानीयां किम् उ भाति विभाति वा ॥ यत् तद् आत्मविज्ञानसुखम् अनिर्देश्यं निर्देष्टुम् अशक्यं परमं प्रकृष्टं प्राकृतपुरुषवाङ्मनसयोर् अगोचरम् अपि सन् निवृत्तैषणा ये ब्राह्मणास् त एतत् प्रत्यक्षम् एवेति मन्यन्ते, कथं नु केन प्रकारेण तत् सुखम् अहं विजानीयाम् । इदम् इत्य् आत्मबुद्धिविषयम् आपादयेयं यथा निवृत्तैषणा यतयः । किम् उ तद् भाति दीप्यते प्रकाशात्मकं तद् यतो ऽस्मद्बुद्धिगोचरत्वेन विभाति विस्पष्टं दृश्यते किं वा नेति ॥ कउभ्_५।१४।२,१।१४ ॥

tad etad iti manyante 'nirdeśyaṃ paramaṃ sukham / kathaṃ nu tad vijānīyāṃ kim u bhāti vibhāti vā // yat tad ātmavijñānasukham anirdeśyaṃ nirdeṣṭum aśakyaṃ paramaṃ prakṛṣṭaṃ prākṛtapuruṣavāṅmanasayor agocaram api san nivṛttaiṣaṇā ye brāhmaṇās ta etat pratyakṣam eveti manyante, kathaṃ nu kena prakāreṇa tat sukham ahaṃ vijānīyām / idam ity ātmabuddhiviṣayam āpādayeyaṃ yathā nivṛttaiṣaṇā yatayaḥ / kim u tad bhāti dīpyate prakāśātmakaṃ tad yato 'smadbuddhigocaratvena vibhāti vispaṣṭaṃ dṛśyate kiṃ vā neti // KaUBh_5.14/2,1.14 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतो ऽयम् अग्निः । तम् एव भान्तम् अनु भाति सर्वं तस्य भासा सर्वम् इदं विभाति ॥ अत्रोत्तरम् इदं भाति च विभाति चेति । कथम्? न तत्र तस्मिन् स्वात्मभूते ब्रह्मणि सर्वावभासको ऽपि सूर्यो भाति तद् ब्रह्म न प्रकाशयतीत्य् अर्थः । तथा न चन्द्रतारकम्, नेमा विद्युतो भान्ति, कुतो ऽयम् अस्मद्दृष्टिगोचरो ऽग्निः । किं बहुना, यद् इदम् आदिकं सर्वं भाति तत् तम् एव परमेश्वरं भान्तं दीप्यमानम् अनुभात्य् अनुदीप्यते । तथा जलोल्मुकाद्य् अग्निसंयोगाद् अग्निं दहन्तम् अनुदहति न स्वतस् तद्वत् । तस्यैव भासा दीप्त्या सर्वम् इदं सूर्यादि विभति । यत एवं तद् एव ब्रह्म भाति च विभाति च । कार्यगतेन विविधेन भासा तस्य ब्रह्मणो भारूपत्वं स्वतो ऽवगम्यते । न हि स्वतो ऽविद्यमानं भासनम् अन्यस्य कर्तुं शक्तम् । घटादीनाम् अन्यावभासकत्वादर्शनाद् भारूपाणां चादित्यादीनां तद्दर्शनात् ॥ कउभ्_५।१५।२,२।१५ ॥ इति कठवल्ल्यां पञ्चमवल्ली भाष्यम् ॥ ५ ॥ अथ षष्ठ वल्ली । तूलावधारणेनैव मूलावधारणं वृक्षस्य यथा क्रियते लोके, एवं संसारकार्यवृक्षावधारणेन तन्मूलस्य ब्राह्मणः स्वरूपावदिधारयिषयेयं षष्ठी वल्ल्य् आरभ्यते -- ऊर्ध्वमूलो अवाक्शाख एषो ऽश्वत्थः सनातनः ।

na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto 'yam agniḥ / tam eva bhāntam anu bhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvam idaṃ vibhāti // atrottaram idaṃ bhāti ca vibhāti ceti / katham? na tatra tasmin svātmabhūte brahmaṇi sarvāvabhāsako 'pi sūryo bhāti tad brahma na prakāśayatīty arthaḥ / tathā na candratārakam, nemā vidyuto bhānti, kuto 'yam asmaddṛṣṭigocaro 'gniḥ / kiṃ bahunā, yad idam ādikaṃ sarvaṃ bhāti tat tam eva parameśvaraṃ bhāntaṃ dīpyamānam anubhāty anudīpyate / tathā jalolmukādy agnisaṃyogād agniṃ dahantam anudahati na svatas tadvat / tasyaiva bhāsā dīptyā sarvam idaṃ sūryādi vibhati / yata evaṃ tad eva brahma bhāti ca vibhāti ca / kāryagatena vividhena bhāsā tasya brahmaṇo bhārūpatvaṃ svato 'vagamyate / na hi svato 'vidyamānaṃ bhāsanam anyasya kartuṃ śaktam / ghaṭādīnām anyāvabhāsakatvādarśanād bhārūpāṇāṃ cādityādīnāṃ taddarśanāt // KaUBh_5.15/2,2.15 // iti kaṭhavallyāṃ pañcamavallī bhāṣyam // 5 // atha ṣaṣṭha vallī / tūlāvadhāraṇenaiva mūlāvadhāraṇaṃ vṛkṣasya yathā kriyate loke, evaṃ saṃsārakāryavṛkṣāvadhāraṇena tanmūlasya brāhmaṇaḥ svarūpāvadidhārayiṣayeyaṃ ṣaṣṭhī vally ārabhyate -- ūrdhvamūlo avākśākha eṣo 'śvatthaḥ sanātanaḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एव शुक्रं तद् ब्रह्म तद् एवामृतम् उच्यते । तस्मिंल् लोकाः श्रिताः सर्वे तद् उ नात्येति कश्चन ॥ एतद् वै तत् ॥ ऊर्ध्वमूल ऊर्ध्वं मूलं यत् तद् विष्णोः परमं पदम् अस्येति सो ऽयम् अव्यक्तादिस्थावरान्तः संसारवृक्ष ऊर्ध्वमूलः । वृक्षश् च व्रश्चनात् । अविच्छिन्नजन्मजरामरणशोकाद्यनेकानर्थात्मकः प्रतिक्षणम् अन्यथा स्वभावो मायामरीच्युदकगन्धर्वनगरादिवद् दृष्टनष्टस्वरूपत्वाद् अवसाने च वृक्षवद् अभावात्मकः कदलीस्तम्भवन् निःसारो ऽनेकशतपाखण्डबुद्धिविकल्पास्पदस् तत्त्वविजिज्ञासुभिर् अनिर्धारितेदन्तत्त्वो वेदान्तनिर्धारितपरब्रह्ममूलसारो ऽविद्याकामकर्माव्यक्तबीजप्रभवो ऽपरब्रह्मविज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्मकहिरण्यगर्भाङ्कुरः सर्वप्राणिलिङ्गभेदस्कन्धस् तत् तत् तृष्णाजलासेकोद्भूतदर्पनो बुद्धीन्द्रियविषयप्रवालाङ्कुरः श्रुतिस्मृतिन्यायविद्योपदेशपलाशो यज्ञदानतपोद्यनेकक्रियासुपुष्पः सुखदुःखवेदनानेकरसः प्राण्युपजीव्यानन्तफलस् तत् तृष्णासलिलावसेकप्ररूढजटिलीकृतदृढबद्धमूलः सत्यनामादिसप्तलोकब्रह्मादिभूतपक्षिकृतनीडः प्राणिसुखदुःखोद्भूतहर्षशोकजातनृत्यगीतवादित्रक्ष्वेलितास्फोटितहसिताकृष्टरुदितहाहामुञ्चमुञ्चेत्याद्यनेकशब्दकृततुमुलीभूतमहारवो वेदान्तविहितब्रह्मात्मदर्शनासङ्गशस्त्रकृतोच्छेद एष संसारवृक्षो ऽश्वत्थो ऽश्वत्थवत् कामकर्मवातेरितनित्यप्रचलितस्वभावः । स्वर्गनरकतिर्यक्प्रेतादिभिः शाखाभिर् अवाक्शाखः । सनातनो ऽनादित्वाच् चिरं प्रवृत्तः । यद् अस्य संसारवृक्षस्य मूलं तद् एव शुक्रं शुभ्रं शुद्धं ज्योतिष्मच् चैतन्यात्मज्योतिःस्वभावं तद् एव ब्रह्म सर्वमहत्त्वात् । तद् एवामृतम् अविनाशस्वभावम् उच्यते कथ्यते सत्यत्वात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् अनृतम् अन्यदतो मर्त्यम् । तस्मिन् परमार्थसत्ये ब्रह्मणि लोका गन्धर्वनगरमरीच्युदकमायासमाः परमार्थदर्शनाभावावगमनाः श्रिताश्रिताः सर्वे समस्ता उत्पत्तिस्थितिलयेषु । तद् उ तद्ब्रह्म नात्येति नातिवर्तते मृदादिकम् इव घटादिकार्यं कश्चन कश्चिद् अपि विकारः । एतद् वै तत् ॥ कउभ्_६।१।२,३।१ ॥

tad eva śukraṃ tad brahma tad evāmṛtam ucyate / tasmiṃl lokāḥ śritāḥ sarve tad u nātyeti kaścana // etad vai tat // ūrdhvamūla ūrdhvaṃ mūlaṃ yat tad viṣṇoḥ paramaṃ padam asyeti so 'yam avyaktādisthāvarāntaḥ saṃsāravṛkṣa ūrdhvamūlaḥ / vṛkṣaś ca vraścanāt / avicchinnajanmajarāmaraṇaśokādyanekānarthātmakaḥ pratikṣaṇam anyathā svabhāvo māyāmarīcyudakagandharvanagarādivad dṛṣṭanaṣṭasvarūpatvād avasāne ca vṛkṣavad abhāvātmakaḥ kadalīstambhavan niḥsāro 'nekaśatapākhaṇḍabuddhivikalpāspadas tattvavijijñāsubhir anirdhāritedantattvo vedāntanirdhāritaparabrahmamūlasāro 'vidyākāmakarmāvyaktabījaprabhavo 'parabrahmavijñānakriyāśaktidvayātmakahiraṇyagarbhāṅkuraḥ sarvaprāṇiliṅgabhedaskandhas tat tat tṛṣṇājalāsekodbhūtadarpano buddhīndriyaviṣayapravālāṅkuraḥ śrutismṛtinyāyavidyopadeśapalāśo yajñadānatapodyanekakriyāsupuṣpaḥ sukhaduḥkhavedanānekarasaḥ prāṇyupajīvyānantaphalas tat tṛṣṇāsalilāvasekaprarūḍhajaṭilīkṛtadṛḍhabaddhamūlaḥ satyanāmādisaptalokabrahmādibhūtapakṣikṛtanīḍaḥ prāṇisukhaduḥkhodbhūtaharṣaśokajātanṛtyagītavāditrakṣvelitāsphoṭitahasitākṛṣṭaruditahāhāmuñcamuñcetyādyanekaśabdakṛtatumulībhūtamahāravo vedāntavihitabrahmātmadarśanāsaṅgaśastrakṛtoccheda eṣa saṃsāravṛkṣo 'śvattho 'śvatthavat kāmakarmavāteritanityapracalitasvabhāvaḥ / svarganarakatiryakpretādibhiḥ śākhābhir avākśākhaḥ / sanātano 'nāditvāc ciraṃ pravṛttaḥ / yad asya saṃsāravṛkṣasya mūlaṃ tad eva śukraṃ śubhraṃ śuddhaṃ jyotiṣmac caitanyātmajyotiḥsvabhāvaṃ tad eva brahma sarvamahattvāt / tad evāmṛtam avināśasvabhāvam ucyate kathyate satyatvāt / vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam anṛtam anyadato martyam / tasmin paramārthasatye brahmaṇi lokā gandharvanagaramarīcyudakamāyāsamāḥ paramārthadarśanābhāvāvagamanāḥ śritāśritāḥ sarve samastā utpattisthitilayeṣu / tad u tadbrahma nātyeti nātivartate mṛdādikam iva ghaṭādikāryaṃ kaścana kaścid api vikāraḥ / etad vai tat // KaUBh_6.1/2,3.1 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् इदं किंच जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् । महद् भयं वज्रम् उद्यतं य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति ॥ यद् विज्ञानाद् अमृता भवन्तीत्य् उच्यते, जगतो मूलं तद् एव नास्ति ब्रह्मासत एवेदं निःसृतम् इति तन् न । यद् इदं किञ् च यत् किं चेदं जगत्सर्वं प्राणे । परस्मिन् ब्रह्मणि सत्येजति कम्पते, तत एव निःसृतं निर्गतं सत्प्रचलति नियमेन चेष्टते । यद् एवं जगदुत्पत्त्यादिकारणं ब्रह्म तन्महद्भयम् । महच् च तद् भयं च बिभेत्य् अस्माद् इति महद्भयम् । वज्रम् उद्यतम् उद्यताम् इव वज्रम् । यथा वज्रोद्यतकरं स्वामिनम् अभिमुखीभूतं दृष्ट्वा भृत्या नियमेन तच् छासने वर्तन्ते, तथेदं चन्द्रादित्यग्रहनक्षत्रतारकादिलक्षणं जगत्सेश्वरं नियमेन क्षणम् अप्य् अविश्रान्तं वर्तत इत्य् उक्तं भवति । य एतद् विदुः स्वात्मप्रवृत्तिसाक्षिभूतम् एकं ब्रह्मामृता अमरणधर्माणास्ते भवन्ति ॥ कउभ्_६।२।२,३।२ ॥

yad idaṃ kiṃca jagat sarvaṃ prāṇa ejati niḥsṛtam / mahad bhayaṃ vajram udyataṃ ya etad vidur amṛtās te bhavanti // yad vijñānād amṛtā bhavantīty ucyate, jagato mūlaṃ tad eva nāsti brahmāsata evedaṃ niḥsṛtam iti tan na / yad idaṃ kiñ ca yat kiṃ cedaṃ jagatsarvaṃ prāṇe / parasmin brahmaṇi satyejati kampate, tata eva niḥsṛtaṃ nirgataṃ satpracalati niyamena ceṣṭate / yad evaṃ jagadutpattyādikāraṇaṃ brahma tanmahadbhayam / mahac ca tad bhayaṃ ca bibhety asmād iti mahadbhayam / vajram udyatam udyatām iva vajram / yathā vajrodyatakaraṃ svāminam abhimukhībhūtaṃ dṛṣṭvā bhṛtyā niyamena tac chāsane vartante, tathedaṃ candrādityagrahanakṣatratārakādilakṣaṇaṃ jagatseśvaraṃ niyamena kṣaṇam apy aviśrāntaṃ vartata ity uktaṃ bhavati / ya etad viduḥ svātmapravṛttisākṣibhūtam ekaṃ brahmāmṛtā amaraṇadharmāṇāste bhavanti // KaUBh_6.2/2,3.2 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयाद् अस्याग्निस् तपति भयात् तपति सूर्यः । भयाद् इन्द्रश् च वायुश् च मृत्युर् धावति पञ्चमः ॥ कथं तद्भयाज् जगद्वर्तत इत्य् आह -- भयाद् भीत्यास्य परमेश्वरस्याग्निस् तपति, भयात् तपति सूर्यो, भयाद् इन्द्रश् च वायुश् च मृत्युर् धावति पञ्चमः । न हीश्वराणां लोकपालानां समर्थानां सतां नियन्ता चेद् वज्रोद्यतकरवन् न स्यात् स्वामिभयभीतानाम् इव भृत्यानां नियता प्रवृतिर् उपपद्यते ॥ कउभ्_६।३।२,३।३ ॥

bhayād asyāgnis tapati bhayāt tapati sūryaḥ / bhayād indraś ca vāyuś ca mṛtyur dhāvati pañcamaḥ // kathaṃ tadbhayāj jagadvartata ity āha -- bhayād bhītyāsya parameśvarasyāgnis tapati, bhayāt tapati sūryo, bhayād indraś ca vāyuś ca mṛtyur dhāvati pañcamaḥ / na hīśvarāṇāṃ lokapālānāṃ samarthānāṃ satāṃ niyantā ced vajrodyatakaravan na syāt svāmibhayabhītānām iva bhṛtyānāṃ niyatā pravṛtir upapadyate // KaUBh_6.3/2,3.3 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह चेद् अशकद् बोद्धुं प्राक्शरीरस्य विस्रसः । ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ तच् चेह जीवन्न् एव चेद् यद्य् अशकच् छक्नोति शक्तः सन् जानात्य् एतद् भयकारणं ब्रह्म बोद्धुम् अवगन्तुं प्रक् पूर्वं शरीरस्य विस्रसो ऽवस्रंसनात् पतनात् संसारबन्धनाद् विमुच्यते । न चेद् अशकद्बोद्धुम्, ततो ऽनवबोधात् सर्गेषु, सृज्यन्ते येषु स्रष्टव्याः प्राणिन इति सर्गाः पृथिव्यादयो लोकास् तेषु सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय शरीरभावाय कल्पते समर्थो भवति शरीरं गृह्णातीत्य् अर्थः ॥ तस्माच् छरीरविस्रंसनात् प्रागात्मावबोधाय नास्थेयः । यस्माद् इहैवात्मनो दर्शनम् आदर्शस्थस्येव मुखस्य स्पष्टमुपपद्यते न लोकान्तरेषु ब्रह्मलोकाद् अन्यत्र । स च दुष्प्रापः ॥ कउभ्_६।४।२,३।४ ॥ कथम् इत्य् उच्यते --

iha ced aśakad boddhuṃ prākśarīrasya visrasaḥ / tataḥ sargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate // tac ceha jīvann eva ced yady aśakac chaknoti śaktaḥ san jānāty etad bhayakāraṇaṃ brahma boddhum avagantuṃ prak pūrvaṃ śarīrasya visraso 'vasraṃsanāt patanāt saṃsārabandhanād vimucyate / na ced aśakadboddhum, tato 'navabodhāt sargeṣu, sṛjyante yeṣu sraṣṭavyāḥ prāṇina iti sargāḥ pṛthivyādayo lokās teṣu sargeṣu lokeṣu śarīratvāya śarīrabhāvāya kalpate samartho bhavati śarīraṃ gṛhṇātīty arthaḥ // tasmāc charīravisraṃsanāt prāgātmāvabodhāya nāstheyaḥ / yasmād ihaivātmano darśanam ādarśasthasyeva mukhasya spaṣṭamupapadyate na lokāntareṣu brahmalokād anyatra / sa ca duṣprāpaḥ // KaUBh_6.4/2,3.4 // katham ity ucyate --

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथादर्शे तथात्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके । यथाप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोर् इव ब्रह्मलोके ॥ यथादर्शे प्रतिबिम्बभूतम् आत्मानं पश्यति लोको ऽत्यन्तविविक्तम्, तथेहात्मनि स्वबुद्धावादर्शवन् निर्मलीभूतायां विविक्तम् आत्मनो दर्शनं भवतीत्य् अर्थः । यथा स्वप्ने ऽविविक्तं जाग्रद्वासनोद्भूतम्, तथा पितृलोके ऽविविक्तम् एव दर्शनम् आत्मनः कर्मफलोपभोगासक्तत्वात् । यथा चाप्स्व् अविविक्तावयवम् आत्मरूपं परीव ददृशे परिदृश्यत इव, तथा गन्धर्वलोके ऽविविक्तम् एव दर्शनम् आत्मनः । एवञ् च लोकान्तरेष्व् अपि शास्त्रप्रामाण्याद् अवगम्यते । छायातपयोर् इवात्यन्तविविक्तं ब्रह्मलोक एवैकस्मिन् । स च दुष्प्रापो ऽत्यन्तविशिष्टकर्मज्ञानसाध्यत्वात् । तस्माद् आत्मदर्शनायेहैव यत्नः कर्तव्य इत्य् अभिप्रायः ॥ कउभ्_६।५।२,३।५ ॥

yathādarśe tathātmani yathā svapne tathā pitṛloke / yathāpsu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke chāyātapayor iva brahmaloke // yathādarśe pratibimbabhūtam ātmānaṃ paśyati loko 'tyantaviviktam, tathehātmani svabuddhāvādarśavan nirmalībhūtāyāṃ viviktam ātmano darśanaṃ bhavatīty arthaḥ / yathā svapne 'viviktaṃ jāgradvāsanodbhūtam, tathā pitṛloke 'viviktam eva darśanam ātmanaḥ karmaphalopabhogāsaktatvāt / yathā cāpsv aviviktāvayavam ātmarūpaṃ parīva dadṛśe paridṛśyata iva, tathā gandharvaloke 'viviktam eva darśanam ātmanaḥ / evañ ca lokāntareṣv api śāstraprāmāṇyād avagamyate / chāyātapayor ivātyantaviviktaṃ brahmaloka evaikasmin / sa ca duṣprāpo 'tyantaviśiṣṭakarmajñānasādhyatvāt / tasmād ātmadarśanāyehaiva yatnaḥ kartavya ity abhiprāyaḥ // KaUBh_6.5/2,3.5 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणां पृथग्भावम् उदयास्तमयौ च यत् । पृथग् उत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ कथम् असौ बोद्धव्यः किं वा तदवबोधे प्रयोजनम् इत्य् उच्यते -- इन्द्रियाणां श्रोत्रादीनां स्वस्वविषयग्रहणप्रयोजनेन स्वकारणेभ्य आकाशादिभ्यः पृथगुत्पद्यमानानाम् अत्यन्तविशुद्धात् केवलाच् चिन्मात्रात्मस्वरूपात् पृथग्भावं स्वभावविलक्षणात्मकताम्, तथा तेषाम् एवेन्द्रियाणाम् उदयास्तमयौ चोत्पत्तिप्रलयौ जाग्रत्स्वाप्नावस्थापेक्षया नात्मनस् ताव् इति मत्वा ज्ञात्वा विवेकतो धीरो धीमान् न शोचति । आत्मनो नित्यैकस्वभावत्वाव्यभिचाराच् छोककारणत्वानुपपत्तेः । तथा च श्रुत्यन्तरं "तरति शोकम् आत्मवित्" (छु ७,१।३) इति ॥ कउभ्_६।६।२,३।६ ॥

indriyāṇāṃ pṛthagbhāvam udayāstamayau ca yat / pṛthag utpadyamānānāṃ matvā dhīro na śocati // katham asau boddhavyaḥ kiṃ vā tadavabodhe prayojanam ity ucyate -- indriyāṇāṃ śrotrādīnāṃ svasvaviṣayagrahaṇaprayojanena svakāraṇebhya ākāśādibhyaḥ pṛthagutpadyamānānām atyantaviśuddhāt kevalāc cinmātrātmasvarūpāt pṛthagbhāvaṃ svabhāvavilakṣaṇātmakatām, tathā teṣām evendriyāṇām udayāstamayau cotpattipralayau jāgratsvāpnāvasthāpekṣayā nātmanas tāv iti matvā jñātvā vivekato dhīro dhīmān na śocati / ātmano nityaikasvabhāvatvāvyabhicārāc chokakāraṇatvānupapatteḥ / tathā ca śrutyantaraṃ "tarati śokam ātmavit" (ChU 7,1.3) iti // KaUBh_6.6/2,3.6 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वम् उत्तमम् । सत्त्वाद् अधि महानात्मा महतो ऽव्यक्तम् उत्तमम् ॥ यस्माद् आत्मन इन्द्रियाणां पृथग्भाव उक्तो नासौ बहिर् अधिगन्तव्यो यस्मात् प्रत्यगात्मा स सर्वस्य, तत् कथम् इत्य् उच्यते -- इन्द्रियेभ्यः परं मन इत्य् आदि । अर्थानाम् इहेन्द्रयसमानजातीयत्वाद् इन्द्रियग्रहणेनैव ग्रहणम् । पूर्ववद् अन्यत् । सत्त्वशब्दाद् बुद्धिर् इहोच्यते ॥ कउभ्_६।७।२,३।७ ॥

indriyebhyaḥ paraṃ mano manasaḥ sattvam uttamam / sattvād adhi mahānātmā mahato 'vyaktam uttamam // yasmād ātmana indriyāṇāṃ pṛthagbhāva ukto nāsau bahir adhigantavyo yasmāt pratyagātmā sa sarvasya, tat katham ity ucyate -- indriyebhyaḥ paraṃ mana ity ādi / arthānām ihendrayasamānajātīyatvād indriyagrahaṇenaiva grahaṇam / pūrvavad anyat / sattvaśabdād buddhir ihocyate // KaUBh_6.7/2,3.7 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तात् तु परः पुरुषो व्यापको ऽलिङ्ग एव च । यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुर् अमृतत्वं च गच्छति ॥ अव्यक्तात् तु परः पुरुषो व्यापको, व्यापकस्याप्य् आकाशादेः सर्वस्य कारणत्वाद् अलिङ्गो लिङ्ग्यते गम्यते येन तल् लिङ्गं बुध्यादि, तद् अविद्यमानं यस्य सो ऽयम् अलिङ्ग एव च । सर्वसंसारधर्मवर्जित इत्य् एतत् । यं ज्ञात्वाचार्यतः शास्त्रतश् च मुच्यते जन्तुर् अविद्यादिहृदयग्रन्थिभिर् जीवन्न् एव, पतिते ऽपि शरीरे ऽमृतत्वं च गच्छति । सो ऽलिङ्गः परो ऽव्यक्तात् पुरुष इति पूर्वेणैव सम्बन्धः ॥ कउभ्_६।८।२,३।८ ॥

avyaktāt tu paraḥ puruṣo vyāpako 'liṅga eva ca / yaṃ jñātvā mucyate jantur amṛtatvaṃ ca gacchati // avyaktāt tu paraḥ puruṣo vyāpako, vyāpakasyāpy ākāśādeḥ sarvasya kāraṇatvād aliṅgo liṅgyate gamyate yena tal liṅgaṃ budhyādi, tad avidyamānaṃ yasya so 'yam aliṅga eva ca / sarvasaṃsāradharmavarjita ity etat / yaṃ jñātvācāryataḥ śāstrataś ca mucyate jantur avidyādihṛdayagranthibhir jīvann eva, patite 'pi śarīre 'mṛtatvaṃ ca gacchati / so 'liṅgaḥ paro 'vyaktāt puruṣa iti pūrveṇaiva sambandhaḥ // KaUBh_6.8/2,3.8 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न संदृशे तिष्ठति रूपम् अस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तो य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति ॥ कथं तर्हि तस्यालिङ्गस्य दर्शनम् उपपद्यत इत्य् उच्यते न सन् दृशे सन् दर्शनविषये न तिष्ठति प्रत्यगात्मनो ऽस्य रूपम् । अतो न चक्षुषा सर्वेन्द्रियेण, चक्षुर्ग्रहणस्योपलाक्षणार्थत्वात्, पश्यति नोपलभते कश्चन कश्चिद् अप्य् एनं प्रकृतम् आत्मानम् । कथं तर्हि तं पश्येद् इत्य् उच्यते -- हृदा हृत्स्थया बुद्ध्या । मनीषा मनसः सङ्कल्पादिरूपस्येष्टे नियन्तृत्वेनेति मनीट् तया मनीषाविकल्पयित्र्या बुद्ध्या । मनसा मननरूपेण सम्यग् दर्शनेनाभिकॢप्तो ऽभिसमर्थितो ऽभिप्रकाशित इत्य् एतत् । आत्मा ज्ञातुं शक्य इति वाक्यशेषः । तम् आत्मानं ब्रह्मैतद् ये विदुर् अमृतास् ते भवन्ति ॥ कउभ्_६।९।२,३।९ ॥

na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpam asya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam / hṛdā manīṣā manasābhikḷpto ya etad vidur amṛtās te bhavanti // kathaṃ tarhi tasyāliṅgasya darśanam upapadyata ity ucyate na san dṛśe san darśanaviṣaye na tiṣṭhati pratyagātmano 'sya rūpam / ato na cakṣuṣā sarvendriyeṇa, cakṣurgrahaṇasyopalākṣaṇārthatvāt, paśyati nopalabhate kaścana kaścid apy enaṃ prakṛtam ātmānam / kathaṃ tarhi taṃ paśyed ity ucyate -- hṛdā hṛtsthayā buddhyā / manīṣā manasaḥ saṅkalpādirūpasyeṣṭe niyantṛtveneti manīṭ tayā manīṣāvikalpayitryā buddhyā / manasā mananarūpeṇa samyag darśanenābhikḷpto 'bhisamarthito 'bhiprakāśita ity etat / ātmā jñātuṃ śakya iti vākyaśeṣaḥ / tam ātmānaṃ brahmaitad ye vidur amṛtās te bhavanti // KaUBh_6.9/2,3.9 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश् च न विचेष्टति ताम् आहुः परमां गतिम् ॥ सा हृन्मनीट् कथं प्राप्यत इति तद् अर्थो योग उच्यते -- यदा यस्मिन् काले स्वविषयेभ्यो निवर्तितान्यात्मन्य् एव पञ्च ज्ञानानि । ज्ञानार्थत्वाच् छ्रोत्रादीनीन्द्रियाणि ज्ञानान्य् उच्यन्ते । अवतिष्ठन्ते सह मनसा यद् अनुगतानि, तेन संकल्पादिव्यावृत्तेनान्तःकरणेन । बुद्धिश् चाध्यवसायलक्षणा न विचेष्टति स्वव्यापारेषु न विचेष्टते न व्याप्रियते, ताम् आहुः परमा गतिम् ॥ कउभ्_६।१०।२,३।१० ॥

yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha / buddhiś ca na viceṣṭati tām āhuḥ paramāṃ gatim // sā hṛnmanīṭ kathaṃ prāpyata iti tad artho yoga ucyate -- yadā yasmin kāle svaviṣayebhyo nivartitānyātmany eva pañca jñānāni / jñānārthatvāc chrotrādīnīndriyāṇi jñānāny ucyante / avatiṣṭhante saha manasā yad anugatāni, tena saṃkalpādivyāvṛttenāntaḥkaraṇena / buddhiś cādhyavasāyalakṣaṇā na viceṣṭati svavyāpāreṣu na viceṣṭate na vyāpriyate, tām āhuḥ paramā gatim // KaUBh_6.10/2,3.10 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां योगम् इति मन्यन्ते स्थिराम् इन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तस् तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ताम् ईदृशीं तदवस्थां योगम् इति मन्यन्ते वियोगम् एव सन्तम् । सर्वानर्थसंयोगवियोगलक्षणा हीयम् अवस्था योगिनः । एतस्यां ह्य् अवस्थायाम् अविद्याध्यारोपणवर्जितस्वरूपप्रतिष्ठ आत्मा । स्थिराम् इन्द्रयधारणां स्थिराम् अचलाम् इन्द्रयधारणां बाह्यान्तःकरणानां धारणम् इत्य् अर्थः । अप्रमत्तः प्रमादवर्जितः समाधानं प्रति नित्यं यत्नवांस् तदा तस्मिन् काले, यदैव प्रवृत्तयोगो भवतीति सामर्थ्याद् अवगम्यते । न हि बुद्ध्यादिचेष्टाभावे प्रमादसंभवो ऽस्ति । तस्मात् प्राग् एव बुद्ध्यादिचेष्टोपरमाद् अप्रमादो विधीयते । अथवा यदैवेन्द्रियाणां स्थिरा धारणा, तदानीम् एव निरङ्कुशम् अप्रमत्तत्वम् इत्य् अतो ऽभिधीयते ऽप्रमत्तस् तदा भवतीति । कुतः । योगो हि यस्मात् प्रभवाप्ययाव् उपजनापायधर्मक इत्य् अर्थः । अतो ऽपायपरिहारायाप्रमादः कर्तव्य इत्य् अभिप्रायः ॥ कउभ्_६।११।२,३।११ ॥

tāṃ yogam iti manyante sthirām indriyadhāraṇām / apramattas tadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau // tām īdṛśīṃ tadavasthāṃ yogam iti manyante viyogam eva santam / sarvānarthasaṃyogaviyogalakṣaṇā hīyam avasthā yoginaḥ / etasyāṃ hy avasthāyām avidyādhyāropaṇavarjitasvarūpapratiṣṭha ātmā / sthirām indrayadhāraṇāṃ sthirām acalām indrayadhāraṇāṃ bāhyāntaḥkaraṇānāṃ dhāraṇam ity arthaḥ / apramattaḥ pramādavarjitaḥ samādhānaṃ prati nityaṃ yatnavāṃs tadā tasmin kāle, yadaiva pravṛttayogo bhavatīti sāmarthyād avagamyate / na hi buddhyādiceṣṭābhāve pramādasaṃbhavo 'sti / tasmāt prāg eva buddhyādiceṣṭoparamād apramādo vidhīyate / athavā yadaivendriyāṇāṃ sthirā dhāraṇā, tadānīm eva niraṅkuśam apramattatvam ity ato 'bhidhīyate 'pramattas tadā bhavatīti / kutaḥ / yogo hi yasmāt prabhavāpyayāv upajanāpāyadharmaka ity arthaḥ / ato 'pāyaparihārāyāpramādaḥ kartavya ity abhiprāyaḥ // KaUBh_6.11/2,3.11 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । अस्तीति ब्रुवतो ऽन्यत्र कथं तद् उपलभ्यते ॥ बुद्ध्यादिचेष्टाविषयं चेद् ब्रह्मेदं तद् इति विशेषतो गृह्येत, बुद्ध्याद्युपरमे च ग्रहणकारणाभावाद् अनुपलभ्यमानं नास्त्य् एव ब्रह्म । यद् धि करणगोचरं तद् अस्तीति प्रसिद्धं लोके विपरीतं चासद् इति । अतश् चानर्थको योगो ऽअनुपलभ्यमानत्वाद् वा नास्तीत्य् उपलब्धव्यं ब्रह्मेत्य् एवं प्राप्त इदम् उच्यते । सत्यम् । नैव वाचा न मनसा न चक्षुषा नान्यैर् अपीन्द्रियैः प्राप्तुं शक्यत इत्य् अर्थः । तथापि सर्वविशेषरहितो ऽपि जगतो मूलम् इत्य् अवगतत्वाद् अस्त्य् एव, कार्यप्रविलापनस्यास्तित्वनिष्ठत्वात् । तथा हीदं कार्यं सूक्ष्मतारतम्यपारम्पर्येणानुगम्यमानं सद्बुद्धिनिष्ठाम् एवावगमयति । यदापि विषयप्रविलापनेन प्रविलाप्यमाना बुद्धिस् तदापि सा सत्प्रत्ययगर्भैव विलीयते । बुद्धिर् हि नः प्रमाणं सदसतोर् याथात्म्यावगमे । मूलं चेज् जगतो न स्याद् असद् अन्वितम् एवेदं कार्यम् असद् इत्य् एवं गृह्येत, न त्व् एतद् अस्ति, सत्यसद् इत्य् एव तु गृह्यते, यथा मृदादिकार्यं घटादि मृदाद्यन्वितम् । तस्माज् जगतो मूलम् आत्मास्तीत्य् एवोपलब्धव्यः । कस्मात् । अस्तीति ब्रुवतो ऽस्तित्ववादिन आगमार्थानुसारिणः श्रद्दधानाद् अन्यत्र नास्तिकवादिनि नास्ति जगतो मूलम् आत्मा निरन्वयम् एवेदं कार्यम् अभावान्तं प्रविलीयत इति मन्यमाने विपरीतदर्शिनि, कथं तद् ब्रह्म तत्त्वत उपलभ्यते, न कथञ्चनोपलभ्यत इत्य् अर्थः ॥ कउभ्_६।१२।२,३।१२ ॥

naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā / astīti bruvato 'nyatra kathaṃ tad upalabhyate // buddhyādiceṣṭāviṣayaṃ ced brahmedaṃ tad iti viśeṣato gṛhyeta, buddhyādyuparame ca grahaṇakāraṇābhāvād anupalabhyamānaṃ nāsty eva brahma / yad dhi karaṇagocaraṃ tad astīti prasiddhaṃ loke viparītaṃ cāsad iti / ataś cānarthako yogo 'anupalabhyamānatvād vā nāstīty upalabdhavyaṃ brahmety evaṃ prāpta idam ucyate / satyam / naiva vācā na manasā na cakṣuṣā nānyair apīndriyaiḥ prāptuṃ śakyata ity arthaḥ / tathāpi sarvaviśeṣarahito 'pi jagato mūlam ity avagatatvād asty eva, kāryapravilāpanasyāstitvaniṣṭhatvāt / tathā hīdaṃ kāryaṃ sūkṣmatāratamyapāramparyeṇānugamyamānaṃ sadbuddhiniṣṭhām evāvagamayati / yadāpi viṣayapravilāpanena pravilāpyamānā buddhis tadāpi sā satpratyayagarbhaiva vilīyate / buddhir hi naḥ pramāṇaṃ sadasator yāthātmyāvagame / mūlaṃ cej jagato na syād asad anvitam evedaṃ kāryam asad ity evaṃ gṛhyeta, na tv etad asti, satyasad ity eva tu gṛhyate, yathā mṛdādikāryaṃ ghaṭādi mṛdādyanvitam / tasmāj jagato mūlam ātmāstīty evopalabdhavyaḥ / kasmāt / astīti bruvato 'stitvavādina āgamārthānusāriṇaḥ śraddadhānād anyatra nāstikavādini nāsti jagato mūlam ātmā niranvayam evedaṃ kāryam abhāvāntaṃ pravilīyata iti manyamāne viparītadarśini, kathaṃ tad brahma tattvata upalabhyate, na kathañcanopalabhyata ity arthaḥ // KaUBh_6.12/2,3.12 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तीत्य् एवोपलब्धव्यस् तत्त्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्य् एवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ तस्माद् अपोह्यासद्वादिपक्षम् आसुरम् अस्तीत्य् एवात्मोपलब्धव्यः सत्कार्यबुद्ध्याद्युपाधिभिः । यदा तु तद्रहितो ऽविक्रिय आत्मा कार्यं च कारणव्यतिरेकेण नास्ति "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्य् एव सत्यम्" (छु ६,१।४) इति श्रुतेः । तदा तस्य निरुपाधिकस्यालिङ्गस्य सदसदादिप्रत्ययविषयत्ववर्जितस्यात्मनस् तत्त्वभावो भवति । तेन च रूपेणात्मोपलब्धव्य इत्य् अनुवर्तते । तत्राप्य् उभयोः सोपाधिकनिरुपाधिकयोर् अस्तित्वतत्त्वभावयोः -- निर्धारणार्था षष्ठी -- पूर्वम् अस्तीत्य् एवोपलब्धस्यात्मनः सत्कार्योपाधिकृतास्तित्वप्रत्ययेनोपलब्धस्येत्य् अर्थः । पश्चात् प्रत्यस्तमितसर्वोपाधिरूप आत्मनस् तत्त्वभावो विदिताविदिताभ्यामन्यो ऽद्वयस्वभावो "नेति नेति" "अस्थूलम् अनण्व् अह्रस्वम्" (बाउ ३,८।८) "अदृश्ये ऽनात्म्ये ऽनिरुक्ते ऽनिलयने" (तैत्तु २,७।१) इत्य् आदि श्रुतिनिर्दिष्टः प्रसीदत्यभिमुखीभवति । आत्मप्रकाशनाय पूर्वम् अस्तीत्य् उपलब्धवत इत्य् एतत् ॥ कउभ्_६।१३।२,३।१३ ॥

astīty evopalabdhavyas tattvabhāvena cobhayoḥ / astīty evopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati // tasmād apohyāsadvādipakṣam āsuram astīty evātmopalabdhavyaḥ satkāryabuddhyādyupādhibhiḥ / yadā tu tadrahito 'vikriya ātmā kāryaṃ ca kāraṇavyatirekeṇa nāsti "vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttikety eva satyam" (ChU 6,1.4) iti śruteḥ / tadā tasya nirupādhikasyāliṅgasya sadasadādipratyayaviṣayatvavarjitasyātmanas tattvabhāvo bhavati / tena ca rūpeṇātmopalabdhavya ity anuvartate / tatrāpy ubhayoḥ sopādhikanirupādhikayor astitvatattvabhāvayoḥ -- nirdhāraṇārthā ṣaṣṭhī -- pūrvam astīty evopalabdhasyātmanaḥ satkāryopādhikṛtāstitvapratyayenopalabdhasyety arthaḥ / paścāt pratyastamitasarvopādhirūpa ātmanas tattvabhāvo viditāviditābhyāmanyo 'dvayasvabhāvo "neti neti" "asthūlam anaṇv ahrasvam" (BĀU 3,8.8) "adṛśye 'nātmye 'nirukte 'nilayane" (TaittU 2,7.1) ity ādi śrutinirdiṣṭaḥ prasīdatyabhimukhībhavati / ātmaprakāśanāya pūrvam astīty upalabdhavata ity etat // KaUBh_6.13/2,3.13 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्य् अत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ एवं परमार्थात्मदर्शिनो यदा यस्मिन् काले सर्वे कामाः कामयितव्यस्यान्यस्याभावात्, प्रमुच्यन्ते, विशीर्यन्ते, ये ऽस्य प्राक् प्रतिबोधाद् विदुषो हृदि बुद्धौ श्रिता आश्रिताः । बुद्धिर् हि कामानाम् आश्रयो नात्मा "कामः सङ्कल्पः" (बाउ १,५।३) इत्य् आदिश्रुत्यन्तराच् च । अथ तदा मर्त्यः प्राक् प्रबोधाद् आसीत् स प्रबोधोत्तरकालम् अविद्याकामकर्मलक्षणस्य मृत्योर् विनाशाद् अमृतो भवति, गमनप्रयोजकस्य मृत्योर् विनशाद् गमनानुपपत्तेर् अत्रेहैव प्रदिपनिर्वाणवत्सर्वबन्धनोपशमाद् ब्रह्म समश्नुते ब्रह्मैव भवतीत्य् अर्थः ॥ कउभ्_६।१४।२,३।१४ ॥

yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ / atha martyo 'mṛto bhavaty atra brahma samaśnute // evaṃ paramārthātmadarśino yadā yasmin kāle sarve kāmāḥ kāmayitavyasyānyasyābhāvāt, pramucyante, viśīryante, ye 'sya prāk pratibodhād viduṣo hṛdi buddhau śritā āśritāḥ / buddhir hi kāmānām āśrayo nātmā "kāmaḥ saṅkalpaḥ" (BĀU 1,5.3) ity ādiśrutyantarāc ca / atha tadā martyaḥ prāk prabodhād āsīt sa prabodhottarakālam avidyākāmakarmalakṣaṇasya mṛtyor vināśād amṛto bhavati, gamanaprayojakasya mṛtyor vinaśād gamanānupapatter atrehaiva pradipanirvāṇavatsarvabandhanopaśamād brahma samaśnute brahmaiva bhavatīty arthaḥ // KaUBh_6.14/2,3.14 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्य् एतावद् ध्य् अनुशासनम् ॥ कदा पुनः कामानां मूलतो विनाश इत्य् उच्यते -- यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते भेदम् उपयान्ति विनश्यन्ति हृदयस्य बुद्धेर् इह जीवत एव ग्रन्थयो ग्रन्थिवद् दृढबन्धनरूपा अविद्याप्रत्यया इत्य् अर्थः । अहम् इदं शरीरं ममेदं धनं सुखी दुःखी चाहम् इत्य् एवम् आदिल्क्षणास् तद्विपरीतब्रह्मात्मप्रत्ययोपजननाद् ब्रह्मैवाहम् अस्म्य् असंसारीति विनष्टेष्व् अविद्याग्रन्थिषु तन्निमित्ताः कामा मूलतो विनश्यन्ति । अथ मत्र्यो ऽमृतो भवत्य् एतावद् ध्य् एतावद् एवैतावन् मात्रं नाधिकम् अस्तीत्य् आशङ्का कर्तव्या । अनुशासनम् अनुशिष्टिर् उपदेशः सर्ववेदान्तानाम् इति वाक्यशेषः ॥ कउभ्_६।१५।२,३।१५ ॥

yadā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ / atha martyo 'mṛto bhavaty etāvad dhy anuśāsanam // kadā punaḥ kāmānāṃ mūlato vināśa ity ucyate -- yadā sarve prabhidyante bhedam upayānti vinaśyanti hṛdayasya buddher iha jīvata eva granthayo granthivad dṛḍhabandhanarūpā avidyāpratyayā ity arthaḥ / aham idaṃ śarīraṃ mamedaṃ dhanaṃ sukhī duḥkhī cāham ity evam ādilkṣaṇās tadviparītabrahmātmapratyayopajananād brahmaivāham asmy asaṃsārīti vinaṣṭeṣv avidyāgranthiṣu tannimittāḥ kāmā mūlato vinaśyanti / atha matryo 'mṛto bhavaty etāvad dhy etāvad evaitāvan mātraṃ nādhikam astīty āśaṅkā kartavyā / anuśāsanam anuśiṣṭir upadeśaḥ sarvavedāntānām iti vākyaśeṣaḥ // KaUBh_6.15/2,3.15 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस् तासां मूर्धानम् अभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वम् आयन्न् अमृतत्वम् एति विष्वङ्ङ् अन्या उत्क्रमणे भवति ॥ निरस्ताशेषविशेषव्यापिब्रह्मात्मप्रतिपत्त्या प्रभिन्नसमस्ताविद्यादिग्रन्थेर् जीवत एव ब्रह्मभूतस्य विदुषो न गतिर् विद्यते "अत्र ब्रह्म समश्नुते" (बाउ ४,४।७) इत्य् उक्तत्वात् "न तस्य प्राणा उत्कामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति" (बाउ ४,४।६) इति श्रुत्यन्तराच् च । ये पुनर् मन्दब्रह्मविदो विद्यान्तरशीलिनश् च ब्रह्मलोकभाजो ये च तद्विपरीताः संसारभाजः, तेषाम् एव गतिविशेष उच्यते प्रकृतोत्कृष्टब्रह्मविद्याफलस्तुतये । किञ् चान्यद् अग्निविद्या पृष्टा प्रत्युक्ता च । तस्याश् च फलप्राप्तिप्रकारो वक्तव्य इति मन्त्रारम्भः । तत्र -- शतं च शतसङ्ख्याका एका च सुषुम्ना नाम पुरुषस्य हृदयाद् विनिःसृता नाड्यः शिराः, तासां मध्ये मूर्धानं भित्त्वाभिनिःसृता निर्गता एका सुषुम्ना नाम । तयान्तकाले हृदय आत्मानं वशीकृत्य योजयेत् । तया नाड्योर् ध्वम् उपर्यायन् गच्छन्न् आदित्यद्वारेणामृतत्वम् अमरणधर्मत्वम् आपेक्षिकम् -- "आभूतसम्प्लवं स्थानम् अमृतत्वं हि भाष्यते" (विप् २,८।१७) इति स्मृतेः -- ब्रह्मणा वा सह कालान्तरेण मुख्यम् अमृतत्वम् एति भुक्त्वा भोगान् अनुपमान् ब्रह्मलोकगतान् । विष्वङ्नानाविधगतयो ऽन्या नाड्य उत्क्रमणे भवन्ति संसारप्रतिपत्त्यर्था एव भवन्तीत्य् अर्थाः ॥ कउभ्_६।१६।२,३।१६ ॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।

śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyas tāsāṃ mūrdhānam abhiniḥsṛtaikā / tayordhvam āyann amṛtatvam eti viṣvaṅṅ anyā utkramaṇe bhavati // nirastāśeṣaviśeṣavyāpibrahmātmapratipattyā prabhinnasamastāvidyādigranther jīvata eva brahmabhūtasya viduṣo na gatir vidyate "atra brahma samaśnute" (BĀU 4,4.7) ity uktatvāt "na tasya prāṇā utkāmanti brahmaiva san brahmāpyeti" (BĀU 4,4.6) iti śrutyantarāc ca / ye punar mandabrahmavido vidyāntaraśīlinaś ca brahmalokabhājo ye ca tadviparītāḥ saṃsārabhājaḥ, teṣām eva gativiśeṣa ucyate prakṛtotkṛṣṭabrahmavidyāphalastutaye / kiñ cānyad agnividyā pṛṣṭā pratyuktā ca / tasyāś ca phalaprāptiprakāro vaktavya iti mantrārambhaḥ / tatra -- śataṃ ca śatasaṅkhyākā ekā ca suṣumnā nāma puruṣasya hṛdayād viniḥsṛtā nāḍyaḥ śirāḥ, tāsāṃ madhye mūrdhānaṃ bhittvābhiniḥsṛtā nirgatā ekā suṣumnā nāma / tayāntakāle hṛdaya ātmānaṃ vaśīkṛtya yojayet / tayā nāḍyor dhvam uparyāyan gacchann ādityadvāreṇāmṛtatvam amaraṇadharmatvam āpekṣikam -- "ābhūtasamplavaṃ sthānam amṛtatvaṃ hi bhāṣyate" (ViP 2,8.17) iti smṛteḥ -- brahmaṇā vā saha kālāntareṇa mukhyam amṛtatvam eti bhuktvā bhogān anupamān brahmalokagatān / viṣvaṅnānāvidhagatayo 'nyā nāḍya utkramaṇe bhavanti saṃsārapratipattyarthā eva bhavantīty arthāḥ // KaUBh_6.16/2,3.16 // aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo 'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭaḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं स्वाच् छरीरात् प्रवृहेन् मुञ्जाद् इवेषीकां धैर्येण । तं विद्याच् छुक्रम् अमृतं तं विद्याच् छुक्रम् अमृतम् इति ॥ इदानीं सर्ववल्ल्यर्थोपसंहारार्थम् आह -- अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ऽन्तरात्मा सदा जनानां सम्बन्धिनि हृदये सन् निविष्टो यथा व्याख्यातः, तं स्वादात्मीयाच् छरीरात् प्रवृहेद् उद्यच्छेन् निष्कर्षेत् पृथक् कुर्याद् इत्य् अर्थः । किम् इवेत्य् उच्यते -- मुञ्जादिवेषीकामन्तस्थां धैर्येणाप्रमादेन । तं शरीरान् निष्कृष्टं चिन्मात्रं विद्याद्विजानीयाच् छुक्रं शुद्धम् अमृतं यथोक्तं ब्रह्मेति । द्विर् वचनम् उपनिषत् परिसमाप्त्य् अर्थम् इति शब्दश् च ॥ कउभ्_६।१७।२,३।१७ ॥

taṃ svāc charīrāt pravṛhen muñjād iveṣīkāṃ dhairyeṇa / taṃ vidyāc chukram amṛtaṃ taṃ vidyāc chukram amṛtam iti // idānīṃ sarvavallyarthopasaṃhārārtham āha -- aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo 'ntarātmā sadā janānāṃ sambandhini hṛdaye san niviṣṭo yathā vyākhyātaḥ, taṃ svādātmīyāc charīrāt pravṛhed udyacchen niṣkarṣet pṛthak kuryād ity arthaḥ / kim ivety ucyate -- muñjādiveṣīkāmantasthāṃ dhairyeṇāpramādena / taṃ śarīrān niṣkṛṣṭaṃ cinmātraṃ vidyādvijānīyāc chukraṃ śuddham amṛtaṃ yathoktaṃ brahmeti / dvir vacanam upaniṣat parisamāpty artham iti śabdaś ca // KaUBh_6.17/2,3.17 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृत्युप्रोक्तां नचिकेतो ऽथ लब्ध्वा विद्याम् एतां योगविधिं च कृत्स्नम् । ब्रह्मप्राप्तो विरजो ऽभूद् विमृत्युर् अन्यो ऽप्य् एवं यो विद् अध्यात्मम् एव ॥ विद्यास्तुत्यर्थो ऽयम् आख्यायिकार्थोपसंहारो ऽधुनोच्यते -- मृत्युप्रोक्ताम् एतां यथोक्तां ब्रह्मविद्यां योगविधिं च कृत्स्नं समस्तं सोपकरणं सफलम् इत्य् एतत् । नचिकेतो ऽथ वरप्रदानान् मृत्योर् लब्ध्वा प्राप्येत्य् अर्थः । किम्? ब्रह्म प्राप्तो ऽभून् मुक्तो ऽभवद् इत्य् अर्थः । कथम्? विद्याप्राप्त्या विरजो विगतधर्माधर्मो विमृत्युर् विगतकामाविद्यश् च सन् पूर्वम् इत्य् अर्थः । न केवलं नचिकेता एवान्यो ऽपि य एवं नचिकेतोवद् आत्मविद् अध्यात्मम् एव निरुपचरितं प्रत्यक् स्वरूपं प्राप्य तत्त्वम् एवेत्य् अभिप्रायः । नान्यद् रूपम् अप्रत्यग् रूपम् । तद् एवम् अध्यात्मम् एवम् उक्तप्रकारेण वेद विजानातीत्य् एवंवित् सो ऽपि विरजाः सन् ब्रह्म प्राप्य विमृत्युर् भवतीति वाक्यशेषः ॥ कउभ्_६।१८।२,३।१८ ॥ सह नाव् अवतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ॥

mṛtyuproktāṃ naciketo 'tha labdhvā vidyām etāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam / brahmaprāpto virajo 'bhūd vimṛtyur anyo 'py evaṃ yo vid adhyātmam eva // vidyāstutyartho 'yam ākhyāyikārthopasaṃhāro 'dhunocyate -- mṛtyuproktām etāṃ yathoktāṃ brahmavidyāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnaṃ samastaṃ sopakaraṇaṃ saphalam ity etat / naciketo 'tha varapradānān mṛtyor labdhvā prāpyety arthaḥ / kim? brahma prāpto 'bhūn mukto 'bhavad ity arthaḥ / katham? vidyāprāptyā virajo vigatadharmādharmo vimṛtyur vigatakāmāvidyaś ca san pūrvam ity arthaḥ / na kevalaṃ naciketā evānyo 'pi ya evaṃ naciketovad ātmavid adhyātmam eva nirupacaritaṃ pratyak svarūpaṃ prāpya tattvam evety abhiprāyaḥ / nānyad rūpam apratyag rūpam / tad evam adhyātmam evam uktaprakāreṇa veda vijānātīty evaṃvit so 'pi virajāḥ san brahma prāpya vimṛtyur bhavatīti vākyaśeṣaḥ // KaUBh_6.18/2,3.18 // saha nāv avatu / saha nau bhunaktu / saha vīryaṃ karavāvahai //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजस्वि नावधीतम् अस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति कठोपनिषदि द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली ॥ शिष्याचार्ययोः प्रमादकृतान्यायेन विद्याग्रहणप्रतिपादननिमित्तदोषप्रशमनार्थेयं शान्तिर् उच्यते -- सह नाव् आवाम् अवतु पालयतु विद्यास्वरूपप्रकाशनेन । कः? स एव परमेश्वर उपनिषत् प्रकाशितः । किञ् च सह नौ भुनक्तु तत्फलप्रकाशनेन नौ पालयतु । सहैवावां विद्याकृतं वीर्यं सामथ्र्यं करवावहै निष्पादयावहै । किञ् च तेजस्वि नौ तेजस्वि नौरावयोर् यद् अधीतं तत् स्वधीतम् अस्तु । अथवा तेजस्वि नावावाभ्यां यद् अधीतं तद् अतीव तेजस्वि वीर्यवद् अस्त्व् इत्य् अर्थः । मा विद्विषावहै शिष्याचार्याव् अन्योन्यं प्रमादकृतान्यायाध्ययनाध्यापनदोषनिमित्तं द्वेषं मा करवावहै इत्य् अर्थः । शान्तिः शान्तिः शान्तिर् इति त्रिर् वचनं सर्वदोषोपशमनार्थम् इत्य् ओम् इति ॥ कउभ्_६।१९।२,३।१९ ॥ इति श्रीमत् परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्री गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्री शङ्करभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥

tejasvi nāvadhītam astu mā vidviṣāvahai // oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // iti kaṭhopaniṣadi dvitīyādhyāye tṛtīyā vallī // śiṣyācāryayoḥ pramādakṛtānyāyena vidyāgrahaṇapratipādananimittadoṣapraśamanārtheyaṃ śāntir ucyate -- saha nāv āvām avatu pālayatu vidyāsvarūpaprakāśanena / kaḥ? sa eva parameśvara upaniṣat prakāśitaḥ / kiñ ca saha nau bhunaktu tatphalaprakāśanena nau pālayatu / sahaivāvāṃ vidyākṛtaṃ vīryaṃ sāmathryaṃ karavāvahai niṣpādayāvahai / kiñ ca tejasvi nau tejasvi naurāvayor yad adhītaṃ tat svadhītam astu / athavā tejasvi nāvāvābhyāṃ yad adhītaṃ tad atīva tejasvi vīryavad astv ity arthaḥ / mā vidviṣāvahai śiṣyācāryāv anyonyaṃ pramādakṛtānyāyādhyayanādhyāpanadoṣanimittaṃ dveṣaṃ mā karavāvahai ity arthaḥ / śāntiḥ śāntiḥ śāntir iti trir vacanaṃ sarvadoṣopaśamanārtham ity om iti // KaUBh_6.19/2,3.19 // iti śrīmat paramahaṃsaparivrājakācāryasya śrī govindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya śrī śaṅkarabhagavataḥ kṛtau kāṭhakopaniṣadbhāṣyaṃ samāptam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.