Samkara (attrib.): Kathopanisadbhasya 2.3

तद् एव शुक्रं तद् ब्रह्म तद् एवामृतम् उच्यते । तस्मिंल् लोकाः श्रिताः सर्वे तद् उ नात्येति कश्चन ॥ एतद् वै तत् ॥ ऊर्ध्वमूल ऊर्ध्वं मूलं यत् तद् विष्णोः परमं पदम् अस्येति सो ऽयम् अव्यक्तादिस्थावरान्तः संसारवृक्ष ऊर्ध्वमूलः । वृक्षश् च व्रश्चनात् । अविच्छिन्नजन्मजरामरणशोकाद्यनेकानर्थात्मकः प्रतिक्षणम् अन्यथा स्वभावो मायामरीच्युदकगन्धर्वनगरादिवद् दृष्टनष्टस्वरूपत्वाद् अवसाने च वृक्षवद् अभावात्मकः कदलीस्तम्भवन् निःसारो ऽनेकशतपाखण्डबुद्धिविकल्पास्पदस् तत्त्वविजिज्ञासुभिर् अनिर्धारितेदन्तत्त्वो वेदान्तनिर्धारितपरब्रह्ममूलसारो ऽविद्याकामकर्माव्यक्तबीजप्रभवो ऽपरब्रह्मविज्ञानक्रियाशक्तिद्वयात्मकहिरण्यगर्भाङ्कुरः सर्वप्राणिलिङ्गभेदस्कन्धस् तत् तत् तृष्णाजलासेकोद्भूतदर्पनो बुद्धीन्द्रियविषयप्रवालाङ्कुरः श्रुतिस्मृतिन्यायविद्योपदेशपलाशो यज्ञदानतपोद्यनेकक्रियासुपुष्पः सुखदुःखवेदनानेकरसः प्राण्युपजीव्यानन्तफलस् तत् तृष्णासलिलावसेकप्ररूढजटिलीकृतदृढबद्धमूलः सत्यनामादिसप्तलोकब्रह्मादिभूतपक्षिकृतनीडः प्राणिसुखदुःखोद्भूतहर्षशोकजातनृत्यगीतवादित्रक्ष्वेलितास्फोटितहसिताकृष्टरुदितहाहामुञ्चमुञ्चेत्याद्यनेकशब्दकृततुमुलीभूतमहारवो वेदान्तविहितब्रह्मात्मदर्शनासङ्गशस्त्रकृतोच्छेद एष संसारवृक्षो ऽश्वत्थो ऽश्वत्थवत् कामकर्मवातेरितनित्यप्रचलितस्वभावः । स्वर्गनरकतिर्यक्प्रेतादिभिः शाखाभिर् अवाक्शाखः । सनातनो ऽनादित्वाच् चिरं प्रवृत्तः । यद् अस्य संसारवृक्षस्य मूलं तद् एव शुक्रं शुभ्रं शुद्धं ज्योतिष्मच् चैतन्यात्मज्योतिःस्वभावं तद् एव ब्रह्म सर्वमहत्त्वात् । तद् एवामृतम् अविनाशस्वभावम् उच्यते कथ्यते सत्यत्वात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् अनृतम् अन्यदतो मर्त्यम् । तस्मिन् परमार्थसत्ये ब्रह्मणि लोका गन्धर्वनगरमरीच्युदकमायासमाः परमार्थदर्शनाभावावगमनाः श्रिताश्रिताः सर्वे समस्ता उत्पत्तिस्थितिलयेषु । तद् उ तद्ब्रह्म नात्येति नातिवर्तते मृदादिकम् इव घटादिकार्यं कश्चन कश्चिद् अपि विकारः । एतद् वै तत् ॥ कउभ्_६।१।२,३।१ ॥

tad eva śukraṃ tad brahma tad evāmṛtam ucyate / tasmiṃl lokāḥ śritāḥ sarve tad u nātyeti kaścana // etad vai tat // ūrdhvamūla ūrdhvaṃ mūlaṃ yat tad viṣṇoḥ paramaṃ padam asyeti so 'yam avyaktādisthāvarāntaḥ saṃsāravṛkṣa ūrdhvamūlaḥ / vṛkṣaś ca vraścanāt / avicchinnajanmajarāmaraṇaśokādyanekānarthātmakaḥ pratikṣaṇam anyathā svabhāvo māyāmarīcyudakagandharvanagarādivad dṛṣṭanaṣṭasvarūpatvād avasāne ca vṛkṣavad abhāvātmakaḥ kadalīstambhavan niḥsāro 'nekaśatapākhaṇḍabuddhivikalpāspadas tattvavijijñāsubhir anirdhāritedantattvo vedāntanirdhāritaparabrahmamūlasāro 'vidyākāmakarmāvyaktabījaprabhavo 'parabrahmavijñānakriyāśaktidvayātmakahiraṇyagarbhāṅkuraḥ sarvaprāṇiliṅgabhedaskandhas tat tat tṛṣṇājalāsekodbhūtadarpano buddhīndriyaviṣayapravālāṅkuraḥ śrutismṛtinyāyavidyopadeśapalāśo yajñadānatapodyanekakriyāsupuṣpaḥ sukhaduḥkhavedanānekarasaḥ prāṇyupajīvyānantaphalas tat tṛṣṇāsalilāvasekaprarūḍhajaṭilīkṛtadṛḍhabaddhamūlaḥ satyanāmādisaptalokabrahmādibhūtapakṣikṛtanīḍaḥ prāṇisukhaduḥkhodbhūtaharṣaśokajātanṛtyagītavāditrakṣvelitāsphoṭitahasitākṛṣṭaruditahāhāmuñcamuñcetyādyanekaśabdakṛtatumulībhūtamahāravo vedāntavihitabrahmātmadarśanāsaṅgaśastrakṛtoccheda eṣa saṃsāravṛkṣo 'śvattho 'śvatthavat kāmakarmavāteritanityapracalitasvabhāvaḥ / svarganarakatiryakpretādibhiḥ śākhābhir avākśākhaḥ / sanātano 'nāditvāc ciraṃ pravṛttaḥ / yad asya saṃsāravṛkṣasya mūlaṃ tad eva śukraṃ śubhraṃ śuddhaṃ jyotiṣmac caitanyātmajyotiḥsvabhāvaṃ tad eva brahma sarvamahattvāt / tad evāmṛtam avināśasvabhāvam ucyate kathyate satyatvāt / vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam anṛtam anyadato martyam / tasmin paramārthasatye brahmaṇi lokā gandharvanagaramarīcyudakamāyāsamāḥ paramārthadarśanābhāvāvagamanāḥ śritāśritāḥ sarve samastā utpattisthitilayeṣu / tad u tadbrahma nātyeti nātivartate mṛdādikam iva ghaṭādikāryaṃ kaścana kaścid api vikāraḥ / etad vai tat // KaUBh_6.1/2,3.1 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् इदं किंच जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् । महद् भयं वज्रम् उद्यतं य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति ॥ यद् विज्ञानाद् अमृता भवन्तीत्य् उच्यते, जगतो मूलं तद् एव नास्ति ब्रह्मासत एवेदं निःसृतम् इति तन् न । यद् इदं किञ् च यत् किं चेदं जगत्सर्वं प्राणे । परस्मिन् ब्रह्मणि सत्येजति कम्पते, तत एव निःसृतं निर्गतं सत्प्रचलति नियमेन चेष्टते । यद् एवं जगदुत्पत्त्यादिकारणं ब्रह्म तन्महद्भयम् । महच् च तद् भयं च बिभेत्य् अस्माद् इति महद्भयम् । वज्रम् उद्यतम् उद्यताम् इव वज्रम् । यथा वज्रोद्यतकरं स्वामिनम् अभिमुखीभूतं दृष्ट्वा भृत्या नियमेन तच् छासने वर्तन्ते, तथेदं चन्द्रादित्यग्रहनक्षत्रतारकादिलक्षणं जगत्सेश्वरं नियमेन क्षणम् अप्य् अविश्रान्तं वर्तत इत्य् उक्तं भवति । य एतद् विदुः स्वात्मप्रवृत्तिसाक्षिभूतम् एकं ब्रह्मामृता अमरणधर्माणास्ते भवन्ति ॥ कउभ्_६।२।२,३।२ ॥

yad idaṃ kiṃca jagat sarvaṃ prāṇa ejati niḥsṛtam / mahad bhayaṃ vajram udyataṃ ya etad vidur amṛtās te bhavanti // yad vijñānād amṛtā bhavantīty ucyate, jagato mūlaṃ tad eva nāsti brahmāsata evedaṃ niḥsṛtam iti tan na / yad idaṃ kiñ ca yat kiṃ cedaṃ jagatsarvaṃ prāṇe / parasmin brahmaṇi satyejati kampate, tata eva niḥsṛtaṃ nirgataṃ satpracalati niyamena ceṣṭate / yad evaṃ jagadutpattyādikāraṇaṃ brahma tanmahadbhayam / mahac ca tad bhayaṃ ca bibhety asmād iti mahadbhayam / vajram udyatam udyatām iva vajram / yathā vajrodyatakaraṃ svāminam abhimukhībhūtaṃ dṛṣṭvā bhṛtyā niyamena tac chāsane vartante, tathedaṃ candrādityagrahanakṣatratārakādilakṣaṇaṃ jagatseśvaraṃ niyamena kṣaṇam apy aviśrāntaṃ vartata ity uktaṃ bhavati / ya etad viduḥ svātmapravṛttisākṣibhūtam ekaṃ brahmāmṛtā amaraṇadharmāṇāste bhavanti // KaUBh_6.2/2,3.2 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयाद् अस्याग्निस् तपति भयात् तपति सूर्यः । भयाद् इन्द्रश् च वायुश् च मृत्युर् धावति पञ्चमः ॥ कथं तद्भयाज् जगद्वर्तत इत्य् आह -- भयाद् भीत्यास्य परमेश्वरस्याग्निस् तपति, भयात् तपति सूर्यो, भयाद् इन्द्रश् च वायुश् च मृत्युर् धावति पञ्चमः । न हीश्वराणां लोकपालानां समर्थानां सतां नियन्ता चेद् वज्रोद्यतकरवन् न स्यात् स्वामिभयभीतानाम् इव भृत्यानां नियता प्रवृतिर् उपपद्यते ॥ कउभ्_६।३।२,३।३ ॥

bhayād asyāgnis tapati bhayāt tapati sūryaḥ / bhayād indraś ca vāyuś ca mṛtyur dhāvati pañcamaḥ // kathaṃ tadbhayāj jagadvartata ity āha -- bhayād bhītyāsya parameśvarasyāgnis tapati, bhayāt tapati sūryo, bhayād indraś ca vāyuś ca mṛtyur dhāvati pañcamaḥ / na hīśvarāṇāṃ lokapālānāṃ samarthānāṃ satāṃ niyantā ced vajrodyatakaravan na syāt svāmibhayabhītānām iva bhṛtyānāṃ niyatā pravṛtir upapadyate // KaUBh_6.3/2,3.3 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह चेद् अशकद् बोद्धुं प्राक्शरीरस्य विस्रसः । ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ तच् चेह जीवन्न् एव चेद् यद्य् अशकच् छक्नोति शक्तः सन् जानात्य् एतद् भयकारणं ब्रह्म बोद्धुम् अवगन्तुं प्रक् पूर्वं शरीरस्य विस्रसो ऽवस्रंसनात् पतनात् संसारबन्धनाद् विमुच्यते । न चेद् अशकद्बोद्धुम्, ततो ऽनवबोधात् सर्गेषु, सृज्यन्ते येषु स्रष्टव्याः प्राणिन इति सर्गाः पृथिव्यादयो लोकास् तेषु सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय शरीरभावाय कल्पते समर्थो भवति शरीरं गृह्णातीत्य् अर्थः ॥ तस्माच् छरीरविस्रंसनात् प्रागात्मावबोधाय नास्थेयः । यस्माद् इहैवात्मनो दर्शनम् आदर्शस्थस्येव मुखस्य स्पष्टमुपपद्यते न लोकान्तरेषु ब्रह्मलोकाद् अन्यत्र । स च दुष्प्रापः ॥ कउभ्_६।४।२,३।४ ॥ कथम् इत्य् उच्यते --

iha ced aśakad boddhuṃ prākśarīrasya visrasaḥ / tataḥ sargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate // tac ceha jīvann eva ced yady aśakac chaknoti śaktaḥ san jānāty etad bhayakāraṇaṃ brahma boddhum avagantuṃ prak pūrvaṃ śarīrasya visraso 'vasraṃsanāt patanāt saṃsārabandhanād vimucyate / na ced aśakadboddhum, tato 'navabodhāt sargeṣu, sṛjyante yeṣu sraṣṭavyāḥ prāṇina iti sargāḥ pṛthivyādayo lokās teṣu sargeṣu lokeṣu śarīratvāya śarīrabhāvāya kalpate samartho bhavati śarīraṃ gṛhṇātīty arthaḥ // tasmāc charīravisraṃsanāt prāgātmāvabodhāya nāstheyaḥ / yasmād ihaivātmano darśanam ādarśasthasyeva mukhasya spaṣṭamupapadyate na lokāntareṣu brahmalokād anyatra / sa ca duṣprāpaḥ // KaUBh_6.4/2,3.4 // katham ity ucyate --

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथादर्शे तथात्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके । यथाप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोर् इव ब्रह्मलोके ॥ यथादर्शे प्रतिबिम्बभूतम् आत्मानं पश्यति लोको ऽत्यन्तविविक्तम्, तथेहात्मनि स्वबुद्धावादर्शवन् निर्मलीभूतायां विविक्तम् आत्मनो दर्शनं भवतीत्य् अर्थः । यथा स्वप्ने ऽविविक्तं जाग्रद्वासनोद्भूतम्, तथा पितृलोके ऽविविक्तम् एव दर्शनम् आत्मनः कर्मफलोपभोगासक्तत्वात् । यथा चाप्स्व् अविविक्तावयवम् आत्मरूपं परीव ददृशे परिदृश्यत इव, तथा गन्धर्वलोके ऽविविक्तम् एव दर्शनम् आत्मनः । एवञ् च लोकान्तरेष्व् अपि शास्त्रप्रामाण्याद् अवगम्यते । छायातपयोर् इवात्यन्तविविक्तं ब्रह्मलोक एवैकस्मिन् । स च दुष्प्रापो ऽत्यन्तविशिष्टकर्मज्ञानसाध्यत्वात् । तस्माद् आत्मदर्शनायेहैव यत्नः कर्तव्य इत्य् अभिप्रायः ॥ कउभ्_६।५।२,३।५ ॥

yathādarśe tathātmani yathā svapne tathā pitṛloke / yathāpsu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke chāyātapayor iva brahmaloke // yathādarśe pratibimbabhūtam ātmānaṃ paśyati loko 'tyantaviviktam, tathehātmani svabuddhāvādarśavan nirmalībhūtāyāṃ viviktam ātmano darśanaṃ bhavatīty arthaḥ / yathā svapne 'viviktaṃ jāgradvāsanodbhūtam, tathā pitṛloke 'viviktam eva darśanam ātmanaḥ karmaphalopabhogāsaktatvāt / yathā cāpsv aviviktāvayavam ātmarūpaṃ parīva dadṛśe paridṛśyata iva, tathā gandharvaloke 'viviktam eva darśanam ātmanaḥ / evañ ca lokāntareṣv api śāstraprāmāṇyād avagamyate / chāyātapayor ivātyantaviviktaṃ brahmaloka evaikasmin / sa ca duṣprāpo 'tyantaviśiṣṭakarmajñānasādhyatvāt / tasmād ātmadarśanāyehaiva yatnaḥ kartavya ity abhiprāyaḥ // KaUBh_6.5/2,3.5 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणां पृथग्भावम् उदयास्तमयौ च यत् । पृथग् उत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥ कथम् असौ बोद्धव्यः किं वा तदवबोधे प्रयोजनम् इत्य् उच्यते -- इन्द्रियाणां श्रोत्रादीनां स्वस्वविषयग्रहणप्रयोजनेन स्वकारणेभ्य आकाशादिभ्यः पृथगुत्पद्यमानानाम् अत्यन्तविशुद्धात् केवलाच् चिन्मात्रात्मस्वरूपात् पृथग्भावं स्वभावविलक्षणात्मकताम्, तथा तेषाम् एवेन्द्रियाणाम् उदयास्तमयौ चोत्पत्तिप्रलयौ जाग्रत्स्वाप्नावस्थापेक्षया नात्मनस् ताव् इति मत्वा ज्ञात्वा विवेकतो धीरो धीमान् न शोचति । आत्मनो नित्यैकस्वभावत्वाव्यभिचाराच् छोककारणत्वानुपपत्तेः । तथा च श्रुत्यन्तरं "तरति शोकम् आत्मवित्" (छु ७,१।३) इति ॥ कउभ्_६।६।२,३।६ ॥

indriyāṇāṃ pṛthagbhāvam udayāstamayau ca yat / pṛthag utpadyamānānāṃ matvā dhīro na śocati // katham asau boddhavyaḥ kiṃ vā tadavabodhe prayojanam ity ucyate -- indriyāṇāṃ śrotrādīnāṃ svasvaviṣayagrahaṇaprayojanena svakāraṇebhya ākāśādibhyaḥ pṛthagutpadyamānānām atyantaviśuddhāt kevalāc cinmātrātmasvarūpāt pṛthagbhāvaṃ svabhāvavilakṣaṇātmakatām, tathā teṣām evendriyāṇām udayāstamayau cotpattipralayau jāgratsvāpnāvasthāpekṣayā nātmanas tāv iti matvā jñātvā vivekato dhīro dhīmān na śocati / ātmano nityaikasvabhāvatvāvyabhicārāc chokakāraṇatvānupapatteḥ / tathā ca śrutyantaraṃ "tarati śokam ātmavit" (ChU 7,1.3) iti // KaUBh_6.6/2,3.6 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वम् उत्तमम् । सत्त्वाद् अधि महानात्मा महतो ऽव्यक्तम् उत्तमम् ॥ यस्माद् आत्मन इन्द्रियाणां पृथग्भाव उक्तो नासौ बहिर् अधिगन्तव्यो यस्मात् प्रत्यगात्मा स सर्वस्य, तत् कथम् इत्य् उच्यते -- इन्द्रियेभ्यः परं मन इत्य् आदि । अर्थानाम् इहेन्द्रयसमानजातीयत्वाद् इन्द्रियग्रहणेनैव ग्रहणम् । पूर्ववद् अन्यत् । सत्त्वशब्दाद् बुद्धिर् इहोच्यते ॥ कउभ्_६।७।२,३।७ ॥

indriyebhyaḥ paraṃ mano manasaḥ sattvam uttamam / sattvād adhi mahānātmā mahato 'vyaktam uttamam // yasmād ātmana indriyāṇāṃ pṛthagbhāva ukto nāsau bahir adhigantavyo yasmāt pratyagātmā sa sarvasya, tat katham ity ucyate -- indriyebhyaḥ paraṃ mana ity ādi / arthānām ihendrayasamānajātīyatvād indriyagrahaṇenaiva grahaṇam / pūrvavad anyat / sattvaśabdād buddhir ihocyate // KaUBh_6.7/2,3.7 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तात् तु परः पुरुषो व्यापको ऽलिङ्ग एव च । यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुर् अमृतत्वं च गच्छति ॥ अव्यक्तात् तु परः पुरुषो व्यापको, व्यापकस्याप्य् आकाशादेः सर्वस्य कारणत्वाद् अलिङ्गो लिङ्ग्यते गम्यते येन तल् लिङ्गं बुध्यादि, तद् अविद्यमानं यस्य सो ऽयम् अलिङ्ग एव च । सर्वसंसारधर्मवर्जित इत्य् एतत् । यं ज्ञात्वाचार्यतः शास्त्रतश् च मुच्यते जन्तुर् अविद्यादिहृदयग्रन्थिभिर् जीवन्न् एव, पतिते ऽपि शरीरे ऽमृतत्वं च गच्छति । सो ऽलिङ्गः परो ऽव्यक्तात् पुरुष इति पूर्वेणैव सम्बन्धः ॥ कउभ्_६।८।२,३।८ ॥

avyaktāt tu paraḥ puruṣo vyāpako 'liṅga eva ca / yaṃ jñātvā mucyate jantur amṛtatvaṃ ca gacchati // avyaktāt tu paraḥ puruṣo vyāpako, vyāpakasyāpy ākāśādeḥ sarvasya kāraṇatvād aliṅgo liṅgyate gamyate yena tal liṅgaṃ budhyādi, tad avidyamānaṃ yasya so 'yam aliṅga eva ca / sarvasaṃsāradharmavarjita ity etat / yaṃ jñātvācāryataḥ śāstrataś ca mucyate jantur avidyādihṛdayagranthibhir jīvann eva, patite 'pi śarīre 'mṛtatvaṃ ca gacchati / so 'liṅgaḥ paro 'vyaktāt puruṣa iti pūrveṇaiva sambandhaḥ // KaUBh_6.8/2,3.8 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न संदृशे तिष्ठति रूपम् अस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् । हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तो य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति ॥ कथं तर्हि तस्यालिङ्गस्य दर्शनम् उपपद्यत इत्य् उच्यते न सन् दृशे सन् दर्शनविषये न तिष्ठति प्रत्यगात्मनो ऽस्य रूपम् । अतो न चक्षुषा सर्वेन्द्रियेण, चक्षुर्ग्रहणस्योपलाक्षणार्थत्वात्, पश्यति नोपलभते कश्चन कश्चिद् अप्य् एनं प्रकृतम् आत्मानम् । कथं तर्हि तं पश्येद् इत्य् उच्यते -- हृदा हृत्स्थया बुद्ध्या । मनीषा मनसः सङ्कल्पादिरूपस्येष्टे नियन्तृत्वेनेति मनीट् तया मनीषाविकल्पयित्र्या बुद्ध्या । मनसा मननरूपेण सम्यग् दर्शनेनाभिकॢप्तो ऽभिसमर्थितो ऽभिप्रकाशित इत्य् एतत् । आत्मा ज्ञातुं शक्य इति वाक्यशेषः । तम् आत्मानं ब्रह्मैतद् ये विदुर् अमृतास् ते भवन्ति ॥ कउभ्_६।९।२,३।९ ॥

na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpam asya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam / hṛdā manīṣā manasābhikḷpto ya etad vidur amṛtās te bhavanti // kathaṃ tarhi tasyāliṅgasya darśanam upapadyata ity ucyate na san dṛśe san darśanaviṣaye na tiṣṭhati pratyagātmano 'sya rūpam / ato na cakṣuṣā sarvendriyeṇa, cakṣurgrahaṇasyopalākṣaṇārthatvāt, paśyati nopalabhate kaścana kaścid apy enaṃ prakṛtam ātmānam / kathaṃ tarhi taṃ paśyed ity ucyate -- hṛdā hṛtsthayā buddhyā / manīṣā manasaḥ saṅkalpādirūpasyeṣṭe niyantṛtveneti manīṭ tayā manīṣāvikalpayitryā buddhyā / manasā mananarūpeṇa samyag darśanenābhikḷpto 'bhisamarthito 'bhiprakāśita ity etat / ātmā jñātuṃ śakya iti vākyaśeṣaḥ / tam ātmānaṃ brahmaitad ye vidur amṛtās te bhavanti // KaUBh_6.9/2,3.9 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश् च न विचेष्टति ताम् आहुः परमां गतिम् ॥ सा हृन्मनीट् कथं प्राप्यत इति तद् अर्थो योग उच्यते -- यदा यस्मिन् काले स्वविषयेभ्यो निवर्तितान्यात्मन्य् एव पञ्च ज्ञानानि । ज्ञानार्थत्वाच् छ्रोत्रादीनीन्द्रियाणि ज्ञानान्य् उच्यन्ते । अवतिष्ठन्ते सह मनसा यद् अनुगतानि, तेन संकल्पादिव्यावृत्तेनान्तःकरणेन । बुद्धिश् चाध्यवसायलक्षणा न विचेष्टति स्वव्यापारेषु न विचेष्टते न व्याप्रियते, ताम् आहुः परमा गतिम् ॥ कउभ्_६।१०।२,३।१० ॥

yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha / buddhiś ca na viceṣṭati tām āhuḥ paramāṃ gatim // sā hṛnmanīṭ kathaṃ prāpyata iti tad artho yoga ucyate -- yadā yasmin kāle svaviṣayebhyo nivartitānyātmany eva pañca jñānāni / jñānārthatvāc chrotrādīnīndriyāṇi jñānāny ucyante / avatiṣṭhante saha manasā yad anugatāni, tena saṃkalpādivyāvṛttenāntaḥkaraṇena / buddhiś cādhyavasāyalakṣaṇā na viceṣṭati svavyāpāreṣu na viceṣṭate na vyāpriyate, tām āhuḥ paramā gatim // KaUBh_6.10/2,3.10 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां योगम् इति मन्यन्ते स्थिराम् इन्द्रियधारणाम् । अप्रमत्तस् तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥ ताम् ईदृशीं तदवस्थां योगम् इति मन्यन्ते वियोगम् एव सन्तम् । सर्वानर्थसंयोगवियोगलक्षणा हीयम् अवस्था योगिनः । एतस्यां ह्य् अवस्थायाम् अविद्याध्यारोपणवर्जितस्वरूपप्रतिष्ठ आत्मा । स्थिराम् इन्द्रयधारणां स्थिराम् अचलाम् इन्द्रयधारणां बाह्यान्तःकरणानां धारणम् इत्य् अर्थः । अप्रमत्तः प्रमादवर्जितः समाधानं प्रति नित्यं यत्नवांस् तदा तस्मिन् काले, यदैव प्रवृत्तयोगो भवतीति सामर्थ्याद् अवगम्यते । न हि बुद्ध्यादिचेष्टाभावे प्रमादसंभवो ऽस्ति । तस्मात् प्राग् एव बुद्ध्यादिचेष्टोपरमाद् अप्रमादो विधीयते । अथवा यदैवेन्द्रियाणां स्थिरा धारणा, तदानीम् एव निरङ्कुशम् अप्रमत्तत्वम् इत्य् अतो ऽभिधीयते ऽप्रमत्तस् तदा भवतीति । कुतः । योगो हि यस्मात् प्रभवाप्ययाव् उपजनापायधर्मक इत्य् अर्थः । अतो ऽपायपरिहारायाप्रमादः कर्तव्य इत्य् अभिप्रायः ॥ कउभ्_६।११।२,३।११ ॥

tāṃ yogam iti manyante sthirām indriyadhāraṇām / apramattas tadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau // tām īdṛśīṃ tadavasthāṃ yogam iti manyante viyogam eva santam / sarvānarthasaṃyogaviyogalakṣaṇā hīyam avasthā yoginaḥ / etasyāṃ hy avasthāyām avidyādhyāropaṇavarjitasvarūpapratiṣṭha ātmā / sthirām indrayadhāraṇāṃ sthirām acalām indrayadhāraṇāṃ bāhyāntaḥkaraṇānāṃ dhāraṇam ity arthaḥ / apramattaḥ pramādavarjitaḥ samādhānaṃ prati nityaṃ yatnavāṃs tadā tasmin kāle, yadaiva pravṛttayogo bhavatīti sāmarthyād avagamyate / na hi buddhyādiceṣṭābhāve pramādasaṃbhavo 'sti / tasmāt prāg eva buddhyādiceṣṭoparamād apramādo vidhīyate / athavā yadaivendriyāṇāṃ sthirā dhāraṇā, tadānīm eva niraṅkuśam apramattatvam ity ato 'bhidhīyate 'pramattas tadā bhavatīti / kutaḥ / yogo hi yasmāt prabhavāpyayāv upajanāpāyadharmaka ity arthaḥ / ato 'pāyaparihārāyāpramādaḥ kartavya ity abhiprāyaḥ // KaUBh_6.11/2,3.11 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । अस्तीति ब्रुवतो ऽन्यत्र कथं तद् उपलभ्यते ॥ बुद्ध्यादिचेष्टाविषयं चेद् ब्रह्मेदं तद् इति विशेषतो गृह्येत, बुद्ध्याद्युपरमे च ग्रहणकारणाभावाद् अनुपलभ्यमानं नास्त्य् एव ब्रह्म । यद् धि करणगोचरं तद् अस्तीति प्रसिद्धं लोके विपरीतं चासद् इति । अतश् चानर्थको योगो ऽअनुपलभ्यमानत्वाद् वा नास्तीत्य् उपलब्धव्यं ब्रह्मेत्य् एवं प्राप्त इदम् उच्यते । सत्यम् । नैव वाचा न मनसा न चक्षुषा नान्यैर् अपीन्द्रियैः प्राप्तुं शक्यत इत्य् अर्थः । तथापि सर्वविशेषरहितो ऽपि जगतो मूलम् इत्य् अवगतत्वाद् अस्त्य् एव, कार्यप्रविलापनस्यास्तित्वनिष्ठत्वात् । तथा हीदं कार्यं सूक्ष्मतारतम्यपारम्पर्येणानुगम्यमानं सद्बुद्धिनिष्ठाम् एवावगमयति । यदापि विषयप्रविलापनेन प्रविलाप्यमाना बुद्धिस् तदापि सा सत्प्रत्ययगर्भैव विलीयते । बुद्धिर् हि नः प्रमाणं सदसतोर् याथात्म्यावगमे । मूलं चेज् जगतो न स्याद् असद् अन्वितम् एवेदं कार्यम् असद् इत्य् एवं गृह्येत, न त्व् एतद् अस्ति, सत्यसद् इत्य् एव तु गृह्यते, यथा मृदादिकार्यं घटादि मृदाद्यन्वितम् । तस्माज् जगतो मूलम् आत्मास्तीत्य् एवोपलब्धव्यः । कस्मात् । अस्तीति ब्रुवतो ऽस्तित्ववादिन आगमार्थानुसारिणः श्रद्दधानाद् अन्यत्र नास्तिकवादिनि नास्ति जगतो मूलम् आत्मा निरन्वयम् एवेदं कार्यम् अभावान्तं प्रविलीयत इति मन्यमाने विपरीतदर्शिनि, कथं तद् ब्रह्म तत्त्वत उपलभ्यते, न कथञ्चनोपलभ्यत इत्य् अर्थः ॥ कउभ्_६।१२।२,३।१२ ॥

naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā / astīti bruvato 'nyatra kathaṃ tad upalabhyate // buddhyādiceṣṭāviṣayaṃ ced brahmedaṃ tad iti viśeṣato gṛhyeta, buddhyādyuparame ca grahaṇakāraṇābhāvād anupalabhyamānaṃ nāsty eva brahma / yad dhi karaṇagocaraṃ tad astīti prasiddhaṃ loke viparītaṃ cāsad iti / ataś cānarthako yogo 'anupalabhyamānatvād vā nāstīty upalabdhavyaṃ brahmety evaṃ prāpta idam ucyate / satyam / naiva vācā na manasā na cakṣuṣā nānyair apīndriyaiḥ prāptuṃ śakyata ity arthaḥ / tathāpi sarvaviśeṣarahito 'pi jagato mūlam ity avagatatvād asty eva, kāryapravilāpanasyāstitvaniṣṭhatvāt / tathā hīdaṃ kāryaṃ sūkṣmatāratamyapāramparyeṇānugamyamānaṃ sadbuddhiniṣṭhām evāvagamayati / yadāpi viṣayapravilāpanena pravilāpyamānā buddhis tadāpi sā satpratyayagarbhaiva vilīyate / buddhir hi naḥ pramāṇaṃ sadasator yāthātmyāvagame / mūlaṃ cej jagato na syād asad anvitam evedaṃ kāryam asad ity evaṃ gṛhyeta, na tv etad asti, satyasad ity eva tu gṛhyate, yathā mṛdādikāryaṃ ghaṭādi mṛdādyanvitam / tasmāj jagato mūlam ātmāstīty evopalabdhavyaḥ / kasmāt / astīti bruvato 'stitvavādina āgamārthānusāriṇaḥ śraddadhānād anyatra nāstikavādini nāsti jagato mūlam ātmā niranvayam evedaṃ kāryam abhāvāntaṃ pravilīyata iti manyamāne viparītadarśini, kathaṃ tad brahma tattvata upalabhyate, na kathañcanopalabhyata ity arthaḥ // KaUBh_6.12/2,3.12 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तीत्य् एवोपलब्धव्यस् तत्त्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्य् एवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ तस्माद् अपोह्यासद्वादिपक्षम् आसुरम् अस्तीत्य् एवात्मोपलब्धव्यः सत्कार्यबुद्ध्याद्युपाधिभिः । यदा तु तद्रहितो ऽविक्रिय आत्मा कार्यं च कारणव्यतिरेकेण नास्ति "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्य् एव सत्यम्" (छु ६,१।४) इति श्रुतेः । तदा तस्य निरुपाधिकस्यालिङ्गस्य सदसदादिप्रत्ययविषयत्ववर्जितस्यात्मनस् तत्त्वभावो भवति । तेन च रूपेणात्मोपलब्धव्य इत्य् अनुवर्तते । तत्राप्य् उभयोः सोपाधिकनिरुपाधिकयोर् अस्तित्वतत्त्वभावयोः -- निर्धारणार्था षष्ठी -- पूर्वम् अस्तीत्य् एवोपलब्धस्यात्मनः सत्कार्योपाधिकृतास्तित्वप्रत्ययेनोपलब्धस्येत्य् अर्थः । पश्चात् प्रत्यस्तमितसर्वोपाधिरूप आत्मनस् तत्त्वभावो विदिताविदिताभ्यामन्यो ऽद्वयस्वभावो "नेति नेति" "अस्थूलम् अनण्व् अह्रस्वम्" (बाउ ३,८।८) "अदृश्ये ऽनात्म्ये ऽनिरुक्ते ऽनिलयने" (तैत्तु २,७।१) इत्य् आदि श्रुतिनिर्दिष्टः प्रसीदत्यभिमुखीभवति । आत्मप्रकाशनाय पूर्वम् अस्तीत्य् उपलब्धवत इत्य् एतत् ॥ कउभ्_६।१३।२,३।१३ ॥

astīty evopalabdhavyas tattvabhāvena cobhayoḥ / astīty evopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati // tasmād apohyāsadvādipakṣam āsuram astīty evātmopalabdhavyaḥ satkāryabuddhyādyupādhibhiḥ / yadā tu tadrahito 'vikriya ātmā kāryaṃ ca kāraṇavyatirekeṇa nāsti "vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttikety eva satyam" (ChU 6,1.4) iti śruteḥ / tadā tasya nirupādhikasyāliṅgasya sadasadādipratyayaviṣayatvavarjitasyātmanas tattvabhāvo bhavati / tena ca rūpeṇātmopalabdhavya ity anuvartate / tatrāpy ubhayoḥ sopādhikanirupādhikayor astitvatattvabhāvayoḥ -- nirdhāraṇārthā ṣaṣṭhī -- pūrvam astīty evopalabdhasyātmanaḥ satkāryopādhikṛtāstitvapratyayenopalabdhasyety arthaḥ / paścāt pratyastamitasarvopādhirūpa ātmanas tattvabhāvo viditāviditābhyāmanyo 'dvayasvabhāvo "neti neti" "asthūlam anaṇv ahrasvam" (BĀU 3,8.8) "adṛśye 'nātmye 'nirukte 'nilayane" (TaittU 2,7.1) ity ādi śrutinirdiṣṭaḥ prasīdatyabhimukhībhavati / ātmaprakāśanāya pūrvam astīty upalabdhavata ity etat // KaUBh_6.13/2,3.13 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्य् अत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ एवं परमार्थात्मदर्शिनो यदा यस्मिन् काले सर्वे कामाः कामयितव्यस्यान्यस्याभावात्, प्रमुच्यन्ते, विशीर्यन्ते, ये ऽस्य प्राक् प्रतिबोधाद् विदुषो हृदि बुद्धौ श्रिता आश्रिताः । बुद्धिर् हि कामानाम् आश्रयो नात्मा "कामः सङ्कल्पः" (बाउ १,५।३) इत्य् आदिश्रुत्यन्तराच् च । अथ तदा मर्त्यः प्राक् प्रबोधाद् आसीत् स प्रबोधोत्तरकालम् अविद्याकामकर्मलक्षणस्य मृत्योर् विनाशाद् अमृतो भवति, गमनप्रयोजकस्य मृत्योर् विनशाद् गमनानुपपत्तेर् अत्रेहैव प्रदिपनिर्वाणवत्सर्वबन्धनोपशमाद् ब्रह्म समश्नुते ब्रह्मैव भवतीत्य् अर्थः ॥ कउभ्_६।१४।२,३।१४ ॥

yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ / atha martyo 'mṛto bhavaty atra brahma samaśnute // evaṃ paramārthātmadarśino yadā yasmin kāle sarve kāmāḥ kāmayitavyasyānyasyābhāvāt, pramucyante, viśīryante, ye 'sya prāk pratibodhād viduṣo hṛdi buddhau śritā āśritāḥ / buddhir hi kāmānām āśrayo nātmā "kāmaḥ saṅkalpaḥ" (BĀU 1,5.3) ity ādiśrutyantarāc ca / atha tadā martyaḥ prāk prabodhād āsīt sa prabodhottarakālam avidyākāmakarmalakṣaṇasya mṛtyor vināśād amṛto bhavati, gamanaprayojakasya mṛtyor vinaśād gamanānupapatter atrehaiva pradipanirvāṇavatsarvabandhanopaśamād brahma samaśnute brahmaiva bhavatīty arthaḥ // KaUBh_6.14/2,3.14 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्य् एतावद् ध्य् अनुशासनम् ॥ कदा पुनः कामानां मूलतो विनाश इत्य् उच्यते -- यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते भेदम् उपयान्ति विनश्यन्ति हृदयस्य बुद्धेर् इह जीवत एव ग्रन्थयो ग्रन्थिवद् दृढबन्धनरूपा अविद्याप्रत्यया इत्य् अर्थः । अहम् इदं शरीरं ममेदं धनं सुखी दुःखी चाहम् इत्य् एवम् आदिल्क्षणास् तद्विपरीतब्रह्मात्मप्रत्ययोपजननाद् ब्रह्मैवाहम् अस्म्य् असंसारीति विनष्टेष्व् अविद्याग्रन्थिषु तन्निमित्ताः कामा मूलतो विनश्यन्ति । अथ मत्र्यो ऽमृतो भवत्य् एतावद् ध्य् एतावद् एवैतावन् मात्रं नाधिकम् अस्तीत्य् आशङ्का कर्तव्या । अनुशासनम् अनुशिष्टिर् उपदेशः सर्ववेदान्तानाम् इति वाक्यशेषः ॥ कउभ्_६।१५।२,३।१५ ॥

yadā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ / atha martyo 'mṛto bhavaty etāvad dhy anuśāsanam // kadā punaḥ kāmānāṃ mūlato vināśa ity ucyate -- yadā sarve prabhidyante bhedam upayānti vinaśyanti hṛdayasya buddher iha jīvata eva granthayo granthivad dṛḍhabandhanarūpā avidyāpratyayā ity arthaḥ / aham idaṃ śarīraṃ mamedaṃ dhanaṃ sukhī duḥkhī cāham ity evam ādilkṣaṇās tadviparītabrahmātmapratyayopajananād brahmaivāham asmy asaṃsārīti vinaṣṭeṣv avidyāgranthiṣu tannimittāḥ kāmā mūlato vinaśyanti / atha matryo 'mṛto bhavaty etāvad dhy etāvad evaitāvan mātraṃ nādhikam astīty āśaṅkā kartavyā / anuśāsanam anuśiṣṭir upadeśaḥ sarvavedāntānām iti vākyaśeṣaḥ // KaUBh_6.15/2,3.15 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस् तासां मूर्धानम् अभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वम् आयन्न् अमृतत्वम् एति विष्वङ्ङ् अन्या उत्क्रमणे भवति ॥ निरस्ताशेषविशेषव्यापिब्रह्मात्मप्रतिपत्त्या प्रभिन्नसमस्ताविद्यादिग्रन्थेर् जीवत एव ब्रह्मभूतस्य विदुषो न गतिर् विद्यते "अत्र ब्रह्म समश्नुते" (बाउ ४,४।७) इत्य् उक्तत्वात् "न तस्य प्राणा उत्कामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति" (बाउ ४,४।६) इति श्रुत्यन्तराच् च । ये पुनर् मन्दब्रह्मविदो विद्यान्तरशीलिनश् च ब्रह्मलोकभाजो ये च तद्विपरीताः संसारभाजः, तेषाम् एव गतिविशेष उच्यते प्रकृतोत्कृष्टब्रह्मविद्याफलस्तुतये । किञ् चान्यद् अग्निविद्या पृष्टा प्रत्युक्ता च । तस्याश् च फलप्राप्तिप्रकारो वक्तव्य इति मन्त्रारम्भः । तत्र -- शतं च शतसङ्ख्याका एका च सुषुम्ना नाम पुरुषस्य हृदयाद् विनिःसृता नाड्यः शिराः, तासां मध्ये मूर्धानं भित्त्वाभिनिःसृता निर्गता एका सुषुम्ना नाम । तयान्तकाले हृदय आत्मानं वशीकृत्य योजयेत् । तया नाड्योर् ध्वम् उपर्यायन् गच्छन्न् आदित्यद्वारेणामृतत्वम् अमरणधर्मत्वम् आपेक्षिकम् -- "आभूतसम्प्लवं स्थानम् अमृतत्वं हि भाष्यते" (विप् २,८।१७) इति स्मृतेः -- ब्रह्मणा वा सह कालान्तरेण मुख्यम् अमृतत्वम् एति भुक्त्वा भोगान् अनुपमान् ब्रह्मलोकगतान् । विष्वङ्नानाविधगतयो ऽन्या नाड्य उत्क्रमणे भवन्ति संसारप्रतिपत्त्यर्था एव भवन्तीत्य् अर्थाः ॥ कउभ्_६।१६।२,३।१६ ॥ अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।

śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyas tāsāṃ mūrdhānam abhiniḥsṛtaikā / tayordhvam āyann amṛtatvam eti viṣvaṅṅ anyā utkramaṇe bhavati // nirastāśeṣaviśeṣavyāpibrahmātmapratipattyā prabhinnasamastāvidyādigranther jīvata eva brahmabhūtasya viduṣo na gatir vidyate "atra brahma samaśnute" (BĀU 4,4.7) ity uktatvāt "na tasya prāṇā utkāmanti brahmaiva san brahmāpyeti" (BĀU 4,4.6) iti śrutyantarāc ca / ye punar mandabrahmavido vidyāntaraśīlinaś ca brahmalokabhājo ye ca tadviparītāḥ saṃsārabhājaḥ, teṣām eva gativiśeṣa ucyate prakṛtotkṛṣṭabrahmavidyāphalastutaye / kiñ cānyad agnividyā pṛṣṭā pratyuktā ca / tasyāś ca phalaprāptiprakāro vaktavya iti mantrārambhaḥ / tatra -- śataṃ ca śatasaṅkhyākā ekā ca suṣumnā nāma puruṣasya hṛdayād viniḥsṛtā nāḍyaḥ śirāḥ, tāsāṃ madhye mūrdhānaṃ bhittvābhiniḥsṛtā nirgatā ekā suṣumnā nāma / tayāntakāle hṛdaya ātmānaṃ vaśīkṛtya yojayet / tayā nāḍyor dhvam uparyāyan gacchann ādityadvāreṇāmṛtatvam amaraṇadharmatvam āpekṣikam -- "ābhūtasamplavaṃ sthānam amṛtatvaṃ hi bhāṣyate" (ViP 2,8.17) iti smṛteḥ -- brahmaṇā vā saha kālāntareṇa mukhyam amṛtatvam eti bhuktvā bhogān anupamān brahmalokagatān / viṣvaṅnānāvidhagatayo 'nyā nāḍya utkramaṇe bhavanti saṃsārapratipattyarthā eva bhavantīty arthāḥ // KaUBh_6.16/2,3.16 // aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo 'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭaḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं स्वाच् छरीरात् प्रवृहेन् मुञ्जाद् इवेषीकां धैर्येण । तं विद्याच् छुक्रम् अमृतं तं विद्याच् छुक्रम् अमृतम् इति ॥ इदानीं सर्ववल्ल्यर्थोपसंहारार्थम् आह -- अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ऽन्तरात्मा सदा जनानां सम्बन्धिनि हृदये सन् निविष्टो यथा व्याख्यातः, तं स्वादात्मीयाच् छरीरात् प्रवृहेद् उद्यच्छेन् निष्कर्षेत् पृथक् कुर्याद् इत्य् अर्थः । किम् इवेत्य् उच्यते -- मुञ्जादिवेषीकामन्तस्थां धैर्येणाप्रमादेन । तं शरीरान् निष्कृष्टं चिन्मात्रं विद्याद्विजानीयाच् छुक्रं शुद्धम् अमृतं यथोक्तं ब्रह्मेति । द्विर् वचनम् उपनिषत् परिसमाप्त्य् अर्थम् इति शब्दश् च ॥ कउभ्_६।१७।२,३।१७ ॥

taṃ svāc charīrāt pravṛhen muñjād iveṣīkāṃ dhairyeṇa / taṃ vidyāc chukram amṛtaṃ taṃ vidyāc chukram amṛtam iti // idānīṃ sarvavallyarthopasaṃhārārtham āha -- aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo 'ntarātmā sadā janānāṃ sambandhini hṛdaye san niviṣṭo yathā vyākhyātaḥ, taṃ svādātmīyāc charīrāt pravṛhed udyacchen niṣkarṣet pṛthak kuryād ity arthaḥ / kim ivety ucyate -- muñjādiveṣīkāmantasthāṃ dhairyeṇāpramādena / taṃ śarīrān niṣkṛṣṭaṃ cinmātraṃ vidyādvijānīyāc chukraṃ śuddham amṛtaṃ yathoktaṃ brahmeti / dvir vacanam upaniṣat parisamāpty artham iti śabdaś ca // KaUBh_6.17/2,3.17 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृत्युप्रोक्तां नचिकेतो ऽथ लब्ध्वा विद्याम् एतां योगविधिं च कृत्स्नम् । ब्रह्मप्राप्तो विरजो ऽभूद् विमृत्युर् अन्यो ऽप्य् एवं यो विद् अध्यात्मम् एव ॥ विद्यास्तुत्यर्थो ऽयम् आख्यायिकार्थोपसंहारो ऽधुनोच्यते -- मृत्युप्रोक्ताम् एतां यथोक्तां ब्रह्मविद्यां योगविधिं च कृत्स्नं समस्तं सोपकरणं सफलम् इत्य् एतत् । नचिकेतो ऽथ वरप्रदानान् मृत्योर् लब्ध्वा प्राप्येत्य् अर्थः । किम्? ब्रह्म प्राप्तो ऽभून् मुक्तो ऽभवद् इत्य् अर्थः । कथम्? विद्याप्राप्त्या विरजो विगतधर्माधर्मो विमृत्युर् विगतकामाविद्यश् च सन् पूर्वम् इत्य् अर्थः । न केवलं नचिकेता एवान्यो ऽपि य एवं नचिकेतोवद् आत्मविद् अध्यात्मम् एव निरुपचरितं प्रत्यक् स्वरूपं प्राप्य तत्त्वम् एवेत्य् अभिप्रायः । नान्यद् रूपम् अप्रत्यग् रूपम् । तद् एवम् अध्यात्मम् एवम् उक्तप्रकारेण वेद विजानातीत्य् एवंवित् सो ऽपि विरजाः सन् ब्रह्म प्राप्य विमृत्युर् भवतीति वाक्यशेषः ॥ कउभ्_६।१८।२,३।१८ ॥ सह नाव् अवतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ॥

mṛtyuproktāṃ naciketo 'tha labdhvā vidyām etāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam / brahmaprāpto virajo 'bhūd vimṛtyur anyo 'py evaṃ yo vid adhyātmam eva // vidyāstutyartho 'yam ākhyāyikārthopasaṃhāro 'dhunocyate -- mṛtyuproktām etāṃ yathoktāṃ brahmavidyāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnaṃ samastaṃ sopakaraṇaṃ saphalam ity etat / naciketo 'tha varapradānān mṛtyor labdhvā prāpyety arthaḥ / kim? brahma prāpto 'bhūn mukto 'bhavad ity arthaḥ / katham? vidyāprāptyā virajo vigatadharmādharmo vimṛtyur vigatakāmāvidyaś ca san pūrvam ity arthaḥ / na kevalaṃ naciketā evānyo 'pi ya evaṃ naciketovad ātmavid adhyātmam eva nirupacaritaṃ pratyak svarūpaṃ prāpya tattvam evety abhiprāyaḥ / nānyad rūpam apratyag rūpam / tad evam adhyātmam evam uktaprakāreṇa veda vijānātīty evaṃvit so 'pi virajāḥ san brahma prāpya vimṛtyur bhavatīti vākyaśeṣaḥ // KaUBh_6.18/2,3.18 // saha nāv avatu / saha nau bhunaktu / saha vīryaṃ karavāvahai //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजस्वि नावधीतम् अस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति कठोपनिषदि द्वितीयाध्याये तृतीया वल्ली ॥ शिष्याचार्ययोः प्रमादकृतान्यायेन विद्याग्रहणप्रतिपादननिमित्तदोषप्रशमनार्थेयं शान्तिर् उच्यते -- सह नाव् आवाम् अवतु पालयतु विद्यास्वरूपप्रकाशनेन । कः? स एव परमेश्वर उपनिषत् प्रकाशितः । किञ् च सह नौ भुनक्तु तत्फलप्रकाशनेन नौ पालयतु । सहैवावां विद्याकृतं वीर्यं सामथ्र्यं करवावहै निष्पादयावहै । किञ् च तेजस्वि नौ तेजस्वि नौरावयोर् यद् अधीतं तत् स्वधीतम् अस्तु । अथवा तेजस्वि नावावाभ्यां यद् अधीतं तद् अतीव तेजस्वि वीर्यवद् अस्त्व् इत्य् अर्थः । मा विद्विषावहै शिष्याचार्याव् अन्योन्यं प्रमादकृतान्यायाध्ययनाध्यापनदोषनिमित्तं द्वेषं मा करवावहै इत्य् अर्थः । शान्तिः शान्तिः शान्तिर् इति त्रिर् वचनं सर्वदोषोपशमनार्थम् इत्य् ओम् इति ॥ कउभ्_६।१९।२,३।१९ ॥ इति श्रीमत् परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्री गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्री शङ्करभगवतः कृतौ काठकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥

tejasvi nāvadhītam astu mā vidviṣāvahai // oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // iti kaṭhopaniṣadi dvitīyādhyāye tṛtīyā vallī // śiṣyācāryayoḥ pramādakṛtānyāyena vidyāgrahaṇapratipādananimittadoṣapraśamanārtheyaṃ śāntir ucyate -- saha nāv āvām avatu pālayatu vidyāsvarūpaprakāśanena / kaḥ? sa eva parameśvara upaniṣat prakāśitaḥ / kiñ ca saha nau bhunaktu tatphalaprakāśanena nau pālayatu / sahaivāvāṃ vidyākṛtaṃ vīryaṃ sāmathryaṃ karavāvahai niṣpādayāvahai / kiñ ca tejasvi nau tejasvi naurāvayor yad adhītaṃ tat svadhītam astu / athavā tejasvi nāvāvābhyāṃ yad adhītaṃ tad atīva tejasvi vīryavad astv ity arthaḥ / mā vidviṣāvahai śiṣyācāryāv anyonyaṃ pramādakṛtānyāyādhyayanādhyāpanadoṣanimittaṃ dveṣaṃ mā karavāvahai ity arthaḥ / śāntiḥ śāntiḥ śāntir iti trir vacanaṃ sarvadoṣopaśamanārtham ity om iti // KaUBh_6.19/2,3.19 // iti śrīmat paramahaṃsaparivrājakācāryasya śrī govindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya śrī śaṅkarabhagavataḥ kṛtau kāṭhakopaniṣadbhāṣyaṃ samāptam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.