अर्थस्याभिधेयस्य प्रौढिः प्रौढत्वमोजः । पदार्थे वाक्यवचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा । प्रौढित्व्याससमासौ च साभिप्रायत्वमेव च ॥ पदार्थे वाक्यवचनं यथा (रघुवंश २।७५) ---- अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः । अत्र चन्द्रपदवाच्येऽर्थे नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेः इति वाक्यं प्रयुक्तम् । पदसमूहश्च वाक्यमभिप्रेतम् । अनया दिशान्यदपि द्रष्टव्यम् । तद्यथा ---- पुरः पाण्डुच्छायं तदनु कपिलिम्ना कृतपदं ततः पाकोत्सेकादरुणगुणसंसर्गितवपुः । शनैः शोषारम्भे स्थपुटनिजविष्कम्भविषमं वने वीतामो बदरमरसत्वं कलयति ॥ नचैवमतिप्रसङ्गः । काव्यशोभाकरत्वस्य । गुणसामान्यलक्षणस्यावस्थितत्वात् । वाक्यार्थे पदाभिधानन्ं यथा ---- दिव्येयं न भवति किं तु मानुषी इति वक्तव्ये निमिषति इत्याहेति । अस्य वाक्यार्थस्य व्याससमासौ । व्यासो यथा ---- अयं नानाकारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः सुखं वा दुःखं वा न भवति भवत्येव च ततः । पुनस्तस्मादूर्ध्वं भवति सुखदुःखं किमपि तत् पुनस्तस्मादूर्ध्वं भवति न च दुःखं , न च सुखम् ॥ समासो यथा (कुमारसंभव ६।९४)---- सोऽयं सम्प्रति चन्द्रगुप्तनयश्चन्द्रप्रकाशो युवा । जातो भूपतिराश्रयः कृतधियां दिष्ट्या कृतार्थश्रमः ॥ आश्रयः कृतधियाम् इत्यस्य च सुबन्धुं साचिव्योपक्षेपपरत्वात् साभिप्रायत्वम् । एतेन रतिविगलितबन्धे केशपाशे सुकेश्या इत्यत्र सुकेश्याः इत्यस्य च साभिप्रायत्वं व्याख्यातम्
arthasyābhidheyasya prauḍhiḥ prauḍhatvamojaḥ / padārthe vākyavacanaṃ vākyārthe ca padābhidhā / prauḍhitvyāsasamāsau ca sābhiprāyatvameva ca // padārthe vākyavacanaṃ yathā (Raghuvaṃśa 2.75) ---- atha nayanasamutthaṃ jyotiratreriva dyauḥ / atra candrapadavācye'rthe nayanasamutthaṃ jyotiratreḥ iti vākyaṃ prayuktam / padasamūhaśca vākyamabhipretam / anayā diśānyadapi draṣṭavyam / tadyathā ---- puraḥ pāṇḍucchāyaṃ tadanu kapilimnā kṛtapadaṃ tataḥ pākotsekādaruṇaguṇasaṃsargitavapuḥ / śanaiḥ śoṣārambhe sthapuṭanijaviṣkambhaviṣamaṃ vane vītāmo badaramarasatvaṃ kalayati // nacaivamatiprasaṅgaḥ / kāvyaśobhākaratvasya / guṇasāmānyalakṣaṇasyāvasthitatvāt / vākyārthe padābhidhānanṃ yathā ---- divyeyaṃ na bhavati kiṃ tu mānuṣī iti vaktavye nimiṣati ityāheti / asya vākyārthasya vyāsasamāsau / vyāso yathā ---- ayaṃ nānākāro bhavati sukhaduḥkhavyatikaraḥ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā na bhavati bhavatyeva ca tataḥ / punastasmādūrdhvaṃ bhavati sukhaduḥkhaṃ kimapi tat punastasmādūrdhvaṃ bhavati na ca duḥkhaṃ , na ca sukham // samāso yathā (Kumārasaṃbhava 6.94)---- so'yaṃ samprati candraguptanayaścandraprakāśo yuvā / jāto bhūpatirāśrayaḥ kṛtadhiyāṃ diṣṭyā kṛtārthaśramaḥ // āśrayaḥ kṛtadhiyām ityasya ca subandhuṃ sācivyopakṣepaparatvāt sābhiprāyatvam / etena rativigalitabandhe keśapāśe sukeśyā ityatra sukeśyāḥ ityasya ca sābhiprāyatvaṃ vyākhyātam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.