Vamana: Kavyalamkarasutra, with Vrtti 8

त एवौजःप्रभृतयोऽर्थगुणाः

ta evaujaḥprabhṛtayo'rthaguṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थस्याभिधेयस्य प्रौढिः प्रौढत्वमोजः । पदार्थे वाक्यवचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा । प्रौढित्व्याससमासौ च साभिप्रायत्वमेव च ॥ पदार्थे वाक्यवचनं यथा (रघुवंश २।७५) ---- अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः । अत्र चन्द्रपदवाच्येऽर्थे नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेः इति वाक्यं प्रयुक्तम् । पदसमूहश्च वाक्यमभिप्रेतम् । अनया दिशान्यदपि द्रष्टव्यम् । तद्यथा ---- पुरः पाण्डुच्छायं तदनु कपिलिम्ना कृतपदं ततः पाकोत्सेकादरुणगुणसंसर्गितवपुः । शनैः शोषारम्भे स्थपुटनिजविष्कम्भविषमं वने वीतामो बदरमरसत्वं कलयति ॥ नचैवमतिप्रसङ्गः । काव्यशोभाकरत्वस्य । गुणसामान्यलक्षणस्यावस्थितत्वात् । वाक्यार्थे पदाभिधानन्ं यथा ---- दिव्येयं न भवति किं तु मानुषी इति वक्तव्ये निमिषति इत्याहेति । अस्य वाक्यार्थस्य व्याससमासौ । व्यासो यथा ---- अयं नानाकारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः सुखं वा दुःखं वा न भवति भवत्येव च ततः । पुनस्तस्मादूर्ध्वं भवति सुखदुःखं किमपि तत् पुनस्तस्मादूर्ध्वं भवति न च दुःखं , न च सुखम् ॥ समासो यथा (कुमारसंभव ६।९४)---- सोऽयं सम्प्रति चन्द्रगुप्तनयश्चन्द्रप्रकाशो युवा । जातो भूपतिराश्रयः कृतधियां दिष्ट्या कृतार्थश्रमः ॥ आश्रयः कृतधियाम् इत्यस्य च सुबन्धुं साचिव्योपक्षेपपरत्वात् साभिप्रायत्वम् । एतेन रतिविगलितबन्धे केशपाशे सुकेश्या इत्यत्र सुकेश्याः इत्यस्य च साभिप्रायत्वं व्याख्यातम्

arthasyābhidheyasya prauḍhiḥ prauḍhatvamojaḥ / padārthe vākyavacanaṃ vākyārthe ca padābhidhā / prauḍhitvyāsasamāsau ca sābhiprāyatvameva ca // padārthe vākyavacanaṃ yathā (Raghuvaṃśa 2.75) ---- atha nayanasamutthaṃ jyotiratreriva dyauḥ / atra candrapadavācye'rthe nayanasamutthaṃ jyotiratreḥ iti vākyaṃ prayuktam / padasamūhaśca vākyamabhipretam / anayā diśānyadapi draṣṭavyam / tadyathā ---- puraḥ pāṇḍucchāyaṃ tadanu kapilimnā kṛtapadaṃ tataḥ pākotsekādaruṇaguṇasaṃsargitavapuḥ / śanaiḥ śoṣārambhe sthapuṭanijaviṣkambhaviṣamaṃ vane vītāmo badaramarasatvaṃ kalayati // nacaivamatiprasaṅgaḥ / kāvyaśobhākaratvasya / guṇasāmānyalakṣaṇasyāvasthitatvāt / vākyārthe padābhidhānanṃ yathā ---- divyeyaṃ na bhavati kiṃ tu mānuṣī iti vaktavye nimiṣati ityāheti / asya vākyārthasya vyāsasamāsau / vyāso yathā ---- ayaṃ nānākāro bhavati sukhaduḥkhavyatikaraḥ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā na bhavati bhavatyeva ca tataḥ / punastasmādūrdhvaṃ bhavati sukhaduḥkhaṃ kimapi tat punastasmādūrdhvaṃ bhavati na ca duḥkhaṃ , na ca sukham // samāso yathā (Kumārasaṃbhava 6.94)---- so'yaṃ samprati candraguptanayaścandraprakāśo yuvā / jāto bhūpatirāśrayaḥ kṛtadhiyāṃ diṣṭyā kṛtārthaśramaḥ // āśrayaḥ kṛtadhiyām ityasya ca subandhuṃ sācivyopakṣepaparatvāt sābhiprāyatvam / etena rativigalitabandhe keśapāśe sukeśyā ityatra sukeśyāḥ ityasya ca sābhiprāyatvaṃ vyākhyātam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थस्य वैमल्यं प्रयौजकमात्रपरिग्रहः प्रसादः । यथा ---- सर्वणा कन्यका रूपयौवनारम्भशालिनी विअप्र्ययस्तु ---- उपास्तां हस्तो मे विमलमणिकाञ्चीपदमिदम् काञ्चीपदम् इत्यनैव नितम्बस्य लक्षितत्वाद् विशेषणस्याप्रयोजकत्वमिति

arthasya vaimalyaṃ prayaujakamātraparigrahaḥ prasādaḥ / yathā ---- sarvaṇā kanyakā rūpayauvanārambhaśālinī viapryayastu ---- upāstāṃ hasto me vimalamaṇikāñcīpadamidam kāñcīpadam ityanaiva nitambasya lakṣitatvād viśeṣaṇasyāprayojakatvamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमकौटिक्यानुल्वणत्वोपपत्तियोगो घटणा । स श्लेषः । यथा (अमरुशतक १६) ---- दृष्ट्वैकासनसङ्गते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडासुबन्धच्छलः । ईपद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ॥ शूद्रकादिरचितेषु प्रबन्धेष्वस्य भूयान् प्रपञ्चो दृश्यते

kramakauṭikyānulvaṇatvopapattiyogo ghaṭaṇā / sa śleṣaḥ / yathā (Amaruśataka 16) ---- dṛṣṭvaikāsanasaṅgate priyatame paścādupetyādarā- dekasyā nayane nimīlya vihitakrīḍāsubandhacchalaḥ / īpadvakritakandharaḥ sapulakaḥ premollasanmānasā- mantarhāsalasatkapolaphalakāṃ dhūrto'parāṃ cumbati // śūdrakādiraciteṣu prabandheṣvasya bhūyān prapañco dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवैपम्यं प्रक्रमाभेदः समता । क्वचित् क्रमोऽपि भिद्यते । यथा ---- च्युतसुमनसः कुन्दाः पुष्पोद्गमेष्वलसा द्रुमा मलयमरुतः सर्पन्तीमे वियुक्तधृतिच्छिदः । अथ च सवितुः शीतोल्लासं लुनन्ति मरीचयो न च जरठतामालम्बन्ते क्लमोदयदायिनीम् ॥ ऋतुसन्धिप्रतिपादनपरेऽत्र द्वितीये पादे क्रमभेदो , मलयमरुतामसाधारणत्वात् । एवं द्वितीयः पादः पठितव्यः ---- मनसि च गिरं वध्वन्तीमे किरन्ति न कोकिलाः । इति

avaipamyaṃ prakramābhedaḥ samatā / kvacit kramo'pi bhidyate / yathā ---- cyutasumanasaḥ kundāḥ puṣpodgameṣvalasā drumā malayamarutaḥ sarpantīme viyuktadhṛticchidaḥ / atha ca savituḥ śītollāsaṃ lunanti marīcayo na ca jaraṭhatāmālambante klamodayadāyinīm // ṛtusandhipratipādanapare'tra dvitīye pāde kramabhedo , malayamarutāmasādhāraṇatvāt / evaṃ dvitīyaḥ pādaḥ paṭhitavyaḥ ---- manasi ca giraṃ vadhvantīme kiranti na kokilāḥ / iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुगमत्वं वाऽवैषम्यमिति ॥ व्कल् ३,२।६ ॥ सुखेन गम्यते ज्ञायत इत्यर्थः । यथा (कुमारसंभव १।१) ---- अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा ॥॥॥॥॥॥॥॥ इत्यादि । यथा वा ---- का स्विदवगुण्ठनवती नातिपरिस्फुटशरीरलावण्या । मध्ये तपोधनानां किसलयमिव पाण्डुपत्राणाम् ॥ प्रत्युदाहरणं सुलभम्

sugamatvaṃ vā'vaiṣamyamiti // VKal 3,2.6 // sukhena gamyate jñāyata ityarthaḥ / yathā (Kumārasaṃbhava 1.1) ---- astyuttarasyāṃ diśi devatātmā ................ ityādi / yathā vā ---- kā svidavaguṇṭhanavatī nātiparisphuṭaśarīralāvaṇyā / madhye tapodhanānāṃ kisalayamiva pāṇḍupatrāṇām // pratyudāharaṇaṃ sulabham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थदृष्टिः समाधिः ॥ व्कल् ३,२।७ [*व्कल् ३,२।६] ॥ अर्थस्य दर्शनं दृष्टिः । समाधिकारणत्वात् समाधिः । अवहितं हि चित्तमर्थान् पश्यति(१-३-१७व्) इत्युक्तं पुरस्तात्

arthadṛṣṭiḥ samādhiḥ // VKal 3,2.7 [*VKal 3,2.6] // arthasya darśanaṃ dṛṣṭiḥ / samādhikāraṇatvāt samādhiḥ / avahitaṃ hi cittamarthān paśyati(1-3-17v) ityuktaṃ purastāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थो द्विविधः, अयोनिरन्यच्छायायोनिर्वा ॥ व्कल् ३,२।८ [*व्कल् ३,२।७] ॥ यस्यार्थस्य दर्शनं समाधिः सोऽर्थो द्विविधः ---- अयोनिरन्यच्छायायोनिर्वेति । अयोनिरकारणः । अवधानमात्रकारण इत्यर्थः । अन्यस्य काव्यस्य छायान्यच्छाया तद्योनिर्वा । तद्यथा ---- मा भैः शशाङ्क मम शीधुनि नास्ति राहुः खे रोहिणी वसति कातर किं विमेषि । प्रायो विदग्धवनितानवसङ्गमेषु पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम् ॥ पूर्वस्य श्लोकस्यार्थोऽयोनिः । द्वितीयस्य च छायायोनिरिति

artho dvividhaḥ, ayoniranyacchāyāyonirvā // VKal 3,2.8 [*VKal 3,2.7] // yasyārthasya darśanaṃ samādhiḥ so'rtho dvividhaḥ ---- ayoniranyacchāyāyonirveti / ayonirakāraṇaḥ / avadhānamātrakāraṇa ityarthaḥ / anyasya kāvyasya chāyānyacchāyā tadyonirvā / tadyathā ---- mā bhaiḥ śaśāṅka mama śīdhuni nāsti rāhuḥ khe rohiṇī vasati kātara kiṃ vimeṣi / prāyo vidagdhavanitānavasaṅgameṣu puṃsāṃ manaḥ pracalatīti kimatra citram // pūrvasya ślokasyārtho'yoniḥ / dvitīyasya ca chāyāyoniriti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थो व्यक्तः सूक्ष्मश्च ॥ व्कल् ३,२।९ [*व्कल् ३,२।८] ॥ यस्यार्थस्य दर्शनं समाधिरिति , स द्वेधा व्यक्तः सूक्ष्मश्च । व्यक्तः स्फुट उदाहृत एव

artho vyaktaḥ sūkṣmaśca // VKal 3,2.9 [*VKal 3,2.8] // yasyārthasya darśanaṃ samādhiriti , sa dvedhā vyaktaḥ sūkṣmaśca / vyaktaḥ sphuṭa udāhṛta eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्मं व्याख्यातुमाह ---- सूक्ष्मो भाव्यो वासनीयश्च ॥ व्कल् ३,२।१० [*व्कल् ३,२।९] ॥ सूक्ष्मो द्वेधा भवतो ---- भाव्यो, वासनीयश्च । शीघ्रनिरूपणागम्यो भाव्यः । एकाग्रताप्रकर्षगम्यो वासनीय इति । भाव्यो यथा ---- अन्योन्यसंवलितमांसलदन्तकान्ति सोल्लासमाविरलसंवलितार्धतारम् । लीलागृहे प्रतिकलं किलिकिञ्चितेषु व्यावर्तमाननयनं मिथुनं चक्रास्ति ॥ वासनीयो यथा ---- अविहित्थवलितजधनं विवर्तिताभिमुखकुचतटं स्थित्वा । अवलोकितोऽहमनया दक्षिणकरकलितहारलतम् ॥

sūkṣmaṃ vyākhyātumāha ---- sūkṣmo bhāvyo vāsanīyaśca // VKal 3,2.10 [*VKal 3,2.9] // sūkṣmo dvedhā bhavato ---- bhāvyo, vāsanīyaśca / śīghranirūpaṇāgamyo bhāvyaḥ / ekāgratāprakarṣagamyo vāsanīya iti / bhāvyo yathā ---- anyonyasaṃvalitamāṃsaladantakānti sollāsamāviralasaṃvalitārdhatāram / līlāgṛhe pratikalaṃ kilikiñciteṣu vyāvartamānanayanaṃ mithunaṃ cakrāsti // vāsanīyo yathā ---- avihitthavalitajadhanaṃ vivartitābhimukhakucataṭaṃ sthitvā / avalokito'hamanayā dakṣiṇakarakalitahāralatam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तिवैचित्र्यं माधुर्यम् ॥ व्कल् ३,२।११ [*व्कल् ३,२।१०] ॥ उक्तेर्वैचित्र्यं यत्तन्माधुर्यमिति । यथा ---- रसवदमृतं , कः सन्देहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् । सकृदपि पुनर्मध्यस्थः सन् रसान्तरविज्जनो वदतु यदिहान्यत् स्वादु स्यात् प्रियादशनच्छदात् ॥

uktivaicitryaṃ mādhuryam // VKal 3,2.11 [*VKal 3,2.10] // uktervaicitryaṃ yattanmādhuryamiti / yathā ---- rasavadamṛtaṃ , kaḥ sandeho madhūnyapi nānyathā madhuramadhikaṃ cūtasyāpi prasannarasaṃ phalam / sakṛdapi punarmadhyasthaḥ san rasāntaravijjano vadatu yadihānyat svādu syāt priyādaśanacchadāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपारुष्यं सौकुमार्यम् ॥ व्कल् ३,२।१२ [*व्कल् ३,२।११] ॥ पुरुषेऽर्थे अपारुष्यं सौकुमार्यमिति । यथा मृतं , यशःशेषमित्याहुः । एकाकिनं देवताद्वितीयमिति । गच्छति साधयेति च

apāruṣyaṃ saukumāryam // VKal 3,2.12 [*VKal 3,2.11] // puruṣe'rthe apāruṣyaṃ saukumāryamiti / yathā mṛtaṃ , yaśaḥśeṣamityāhuḥ / ekākinaṃ devatādvitīyamiti / gacchati sādhayeti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्राम्यत्वमुदारता ॥ व्कल् ३,२।१३ [*व्कल् ३,२।१२] ॥ ग्राम्यत्वप्रसङ्गे अग्ताम्यत्वमुदारता । यथा ---- त्वमेवं सौन्दर्या स च रुचिरतायां परिचितः कलानां सीमानं परिमिह युवामेव भजथः । अयि द्वन्द्वं दिष्ट्या तदिति सुभगे संवदति वा- मतः शेषं चेत् स्याज्जित्तमिह तदानीं गुणितया ॥ विपर्ययस्तु ---- स्वपिति यावदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदहं किमपैति ते । इति निगद्य शनैरनुमेखलं मम करं स्वकरेण रुरोध सा ॥

agrāmyatvamudāratā // VKal 3,2.13 [*VKal 3,2.12] // grāmyatvaprasaṅge agtāmyatvamudāratā / yathā ---- tvamevaṃ saundaryā sa ca ruciratāyāṃ paricitaḥ kalānāṃ sīmānaṃ parimiha yuvāmeva bhajathaḥ / ayi dvandvaṃ diṣṭyā taditi subhage saṃvadati vā- mataḥ śeṣaṃ cet syājjittamiha tadānīṃ guṇitayā // viparyayastu ---- svapiti yāvadayaṃ nikaṭe janaḥ svapimi tāvadahaṃ kimapaiti te / iti nigadya śanairanumekhalaṃ mama karaṃ svakareṇa rurodha sā //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुस्वभावस्फुटत्वमर्थव्यक्तिः ॥ व्कल् ३,२।१४ [*व्कल् ३,२।१३] ॥ वस्तूनां भावानां स्वभावस्य स्फुटत्वं यदसावर्थव्यक्तिः । यथा ---- पृष्टेषु शङ्खशकलच्छविषु च्छदानां राजीभिरङ्कितमलक्तकलोहिनीभिः । गोरोचनाहरितबभ्रुवहिःपलाशमामोदते कुमुदमम्भसि पल्वलस्य ॥ यथा वा ---- प्रथममलसैः पर्यस्ताग्रं स्थितं पृथुकेसरै- र्विरलविरलैरन्तःपत्रैर्मनाङ्मिलितं ततः । तदनु वलनामात्रं किञ्चिद् व्यधायि वहिर्दलै- र्मुकुलनविधौ वृद्धाब्जानां बभूव कदर्थना ॥

vastusvabhāvasphuṭatvamarthavyaktiḥ // VKal 3,2.14 [*VKal 3,2.13] // vastūnāṃ bhāvānāṃ svabhāvasya sphuṭatvaṃ yadasāvarthavyaktiḥ / yathā ---- pṛṣṭeṣu śaṅkhaśakalacchaviṣu cchadānāṃ rājībhiraṅkitamalaktakalohinībhiḥ / gorocanāharitababhruvahiḥpalāśamāmodate kumudamambhasi palvalasya // yathā vā ---- prathamamalasaiḥ paryastāgraṃ sthitaṃ pṛthukesarai- rviralaviralairantaḥpatrairmanāṅmilitaṃ tataḥ / tadanu valanāmātraṃ kiñcid vyadhāyi vahirdalai- rmukulanavidhau vṛddhābjānāṃ babhūva kadarthanā //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.