इत्य् उक्त-प्रकारेण वपुः शरीरम् अर्ण-शतार्धेन पञ्चाशद्-वर्णैः आरचय्य रचयित्वा अनन्तरं तैर् एव पञ्चाशद्-वर्णैः सार्ध-क्षपेश-स-विसर्गक-सोभयैः । अर्ध-क्षपेशेन सह वर्तन्त इति सार्ध-क्षपेशाः अर्ध-चन्द्र-सहिताः तैः सानुस्वारैर् इत्य् अर्थः । स-विसर्गकैः विसर्ग-सहितैः सोभयैर् अनुस्वार-विसर्ग-सहितैः विन्यस्य तथादौ शरीर-सम्पादनार्थं शुद्धेर् मातृकाक्षरैर् विन्यस्य तद्-अनन्तरं तेष्व् एव ललाटादिषु मातृका-स्थानेषु अं नम इत्य् आदीन् क्षं नम इत्य् अन्तान्, तथा अः नम इत्य् आदीन् क्षः नम इत्य् अन्तान् वर्णान् विन्यसेद् इत्य् अर्थः । एवं चतुर्विधो मातृका-न्यास उक्तः । ननु, कथम् अर्ण-शतार्धकेनेत्य् उक्त-वर्णानाम् एक-पञ्चाशत्त्वाद् इत्य् उच्यते क्ष-कारेणाक्षर-द्वयस्यैकी-करणात् । ल-त्वेन ल-कार-द्वयस्यैकीकरणाद् वा । लोक-प्रसिद्धेर् वा प्रकरणेनैक-पञ्चाशत्-सङ्ख्यायास् तात्पर्ये ऽधिगते पञ्चाशद्-वर्ण एव क-पञ्चाशत्-सङ्ख्या-पर इति प्रपञ्च-सार-विवरणे श्री-प्रेमानन्द-भट्टाचार्य-शिरोमणयः । वस्तुतस् तु अर्ण-शतार्धं च क चार्ण-शतार्धकं तेनाक्षराणाम् एक-पञ्चाशत्त्व्म् आयातम् । असम-विभागे वा अर्ध-शब्दः । केशव-न्यासम् आह-विन्यस्य केशवेति । केशवः पुरःसरः प्रथमो यासां मूर्तीनां ताः तथा च केशवादि-मूर्ति-सहितैः कीर्त्यादि-शक्ति-युक्तैश् च मातृकाक्षरैर् ललाटादिषूक्त-स्थानेषु यथा-क्रमं न्यासः कार्यः
ity ukta-prakāreṇa vapuḥ śarīram arṇa-śatārdhena pañcāśad-varṇaiḥ āracayya racayitvā anantaraṃ tair eva pañcāśad-varṇaiḥ sārdha-kṣapeśa-sa-visargaka-sobhayaiḥ | ardha-kṣapeśena saha vartanta iti sārdha-kṣapeśāḥ ardha-candra-sahitāḥ taiḥ sānusvārair ity arthaḥ | sa-visargakaiḥ visarga-sahitaiḥ sobhayair anusvāra-visarga-sahitaiḥ vinyasya tathādau śarīra-sampādanārthaṃ śuddher mātṛkākṣarair vinyasya tad-anantaraṃ teṣv eva lalāṭādiṣu mātṛkā-sthāneṣu aṃ nama ity ādīn kṣaṃ nama ity antān, tathā aḥ nama ity ādīn kṣaḥ nama ity antān varṇān vinyased ity arthaḥ | evaṃ caturvidho mātṛkā-nyāsa uktaḥ | nanu, katham arṇa-śatārdhakenety ukta-varṇānām eka-pañcāśattvād ity ucyate kṣa-kāreṇākṣara-dvayasyaikī-karaṇāt | la-tvena la-kāra-dvayasyaikīkaraṇād vā | loka-prasiddher vā prakaraṇenaika-pañcāśat-saṅkhyāyās tātparye 'dhigate pañcāśad-varṇa eva ka-pañcāśat-saṅkhyā-para iti prapañca-sāra-vivaraṇe śrī-premānanda-bhaṭṭācārya-śiromaṇayaḥ | vastutas tu arṇa-śatārdhaṃ ca ka cārṇa-śatārdhakaṃ tenākṣarāṇām eka-pañcāśattvm āyātam | asama-vibhāge vā ardha-śabdaḥ | keśava-nyāsam āha-vinyasya keśaveti | keśavaḥ puraḥsaraḥ prathamo yāsāṃ mūrtīnāṃ tāḥ tathā ca keśavādi-mūrti-sahitaiḥ kīrtyādi-śakti-yuktaiś ca mātṛkākṣarair lalāṭādiṣūkta-sthāneṣu yathā-kramaṃ nyāsaḥ kāryaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.