Kesava Kasmiri: Kramadipika [KrdC] 1

गोपी-जन-वल्लभो युष्माकं श्रिये सम्पदे ऽस्तु भूयाद् इति योजना । गोपीजनस्य गोपाङ्गना-जनस्य वल्लभः स्वामी । तथा च गोपी-जनस्यैवाविज्ञात-विनय-प्रकरस्यापि वल्लभः किं पुनः साधकस्याशेष-पूजा-विधान-कोविदस्येति भावः । यद् वा गोपी प्रकृतिर् जनो महद्-आदिर् अनयोर् वल्लभः प्रेरक इत्य् अर्थः । कीदृशः कलायां ज्ञान-स्वरूपे स्वस्मिन् आत्तायाः प्राप्ताया अध्यस्ताया मायाया लवकेन लेशेन विक्षेपात्म-स्वभावेन आत्ता प्राप्ता मूर्तिर् येन स तथोक्तः । एतेन तस्य शरीर-सम्बन्धे ऽपि न स्वरूपानुसन्धान-प्रच्युतिर् आवरण-शक्तेर् अप्रामाण्याद् इति भावः । अथ वा कला बन्धने, तथा च बन्धनात्मक-संसार-प्रवर्तनार्थं स्वीकृत-माया-लेशात्मक-जल-तत्त्वात्मनाङ्गीकृत-मूर्तिर् इति । तोयेन जीवान् विससर्ज भूम्याम् इति । अथवा, संमोहन-मन्त्र-रूपकं काम-बीजं सकल-गोपाल-मन्त्राणां बीजम् उदाहरति कलेति । कश् च लश् च कलौ ताभ्याम् अत्तौ गृहीतौ सम्बद्धौ माया-लवकौ चतुर्थ-स्वरानुस्वारौ ताभ्याम् आत्ता स्वीकृता बीज-रूपा मूर्तिर् येन सः तथोक्तः कल इत्य् अत्राकार उच्चारणार्थः । पुनः कीदृशः । कलम् अव्यक्तं मधुरं यथा स्यात् तथा क्वणन् शब्दायमानः वेणुर् वंशः कल-क्वणंश् चासौ वेणुश् चेति कल-क्वणद्-वेणुः । तस्य निनादेन रम्यः सर्व-मुख-प्रद इत्य् अर्थः । पुनः कीदृशः । हृदि श्रितः हृत्-पङ्कजे स्थितः हृदि ध्येय इत्य् अर्थः । यद् वा सर्व-प्राणिनां हृदये ऽन्तर्यामि-रूपेण स्थित इत्य् अर्थः । किं कुर्वन् । त्रयाणां लोकानां समाहारस् त्रिलोकी । त्रैलोक्यं व्याकुलयन् कर्तव्येषु विचार-शून्यं कुर्वन् मायया मोहयन्न् इत्य् अर्थः । तद् उक्तं गीतायां - ईश्वरः सर्व-भूतेषु हृद्-देशे ऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्व-भूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ इति । अत्र लघु-दीपिका-कारः कलात्त-मायेत्य्-आदिना गोपी-जन-वल्लभ इत्य् अनेन च बीज-सहितो ऽत्र दशाक्षरः सूचितः । कल-क्वणद् इत्य् आदिना ध्यानं सूचितं । त्रिलोकीं व्याकुलयन्न् इत्य् अनेन च वश्यादि-प्रयोगाः सूचिताः इत्य् आह

gopī-jana-vallabho yuṣmākaṃ śriye sampade 'stu bhūyād iti yojanā | gopījanasya gopāṅganā-janasya vallabhaḥ svāmī | tathā ca gopī-janasyaivāvijñāta-vinaya-prakarasyāpi vallabhaḥ kiṃ punaḥ sādhakasyāśeṣa-pūjā-vidhāna-kovidasyeti bhāvaḥ | yad vā gopī prakṛtir jano mahad-ādir anayor vallabhaḥ preraka ity arthaḥ | kīdṛśaḥ kalāyāṃ jñāna-svarūpe svasmin āttāyāḥ prāptāyā adhyastāyā māyāyā lavakena leśena vikṣepātma-svabhāvena āttā prāptā mūrtir yena sa tathoktaḥ | etena tasya śarīra-sambandhe 'pi na svarūpānusandhāna-pracyutir āvaraṇa-śakter aprāmāṇyād iti bhāvaḥ | atha vā kalā bandhane, tathā ca bandhanātmaka-saṃsāra-pravartanārthaṃ svīkṛta-māyā-leśātmaka-jala-tattvātmanāṅgīkṛta-mūrtir iti | toyena jīvān visasarja bhūmyām iti | athavā, saṃmohana-mantra-rūpakaṃ kāma-bījaṃ sakala-gopāla-mantrāṇāṃ bījam udāharati kaleti | kaś ca laś ca kalau tābhyām attau gṛhītau sambaddhau māyā-lavakau caturtha-svarānusvārau tābhyām āttā svīkṛtā bīja-rūpā mūrtir yena saḥ tathoktaḥ kala ity atrākāra uccāraṇārthaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ | kalam avyaktaṃ madhuraṃ yathā syāt tathā kvaṇan śabdāyamānaḥ veṇur vaṃśaḥ kala-kvaṇaṃś cāsau veṇuś ceti kala-kvaṇad-veṇuḥ | tasya ninādena ramyaḥ sarva-mukha-prada ity arthaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ | hṛdi śritaḥ hṛt-paṅkaje sthitaḥ hṛdi dhyeya ity arthaḥ | yad vā sarva-prāṇināṃ hṛdaye 'ntaryāmi-rūpeṇa sthita ity arthaḥ | kiṃ kurvan | trayāṇāṃ lokānāṃ samāhāras trilokī | trailokyaṃ vyākulayan kartavyeṣu vicāra-śūnyaṃ kurvan māyayā mohayann ity arthaḥ | tad uktaṃ gītāyāṃ - īśvaraḥ sarva-bhūteṣu hṛd-deśe 'rjuna tiṣṭhati | bhrāmayan sarva-bhūtāni yantrārūḍhāni māyayā || iti | atra laghu-dīpikā-kāraḥ kalātta-māyety-ādinā gopī-jana-vallabha ity anena ca bīja-sahito 'tra daśākṣaraḥ sūcitaḥ | kala-kvaṇad ity ādinā dhyānaṃ sūcitaṃ | trilokīṃ vyākulayann ity anena ca vaśyādi-prayogāḥ sūcitāḥ ity āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह ग्रन्थे शार्ङ्ग-पाणेः श्री-कृष्णस्य यजन-विधिं पूजाहोमादिकरण-प्रकारं विविच्य विवेचनं कृत्वा कथयामि आसमाप्तेर् वर्तमानत्वात् । तथा च, प्राचीन-ग्रन्थेभ्यः स्व-ग्रन्थस्योपादेयता दर्शिता । कीदृशम् ? नारद-गौतम-प्रभृतिभिर् गदितम् । एतेन स्वोक्तेः स्वातन्त्र्यं निराकृतम् इति भावः । किं कृत्वा ? मूर्ध्ना मस्तकेन महिताः पूजिता ये रजः-कणका धूलि-लेशास् तान् प्रणम्य कीदृशान् गुरु-चरण-द्वयम् एव पद्म-द्वयं तद्-उत्थान् तद्-उद्भवान् । एतेन गुरु-भर्त्-भत्त्य्-अतिशयः सूचितः । तथा गुरु-ध्यानं शिरसि कर्तव्यम् इत्य् अपि सूचितम्

iha granthe śārṅga-pāṇeḥ śrī-kṛṣṇasya yajana-vidhiṃ pūjāhomādikaraṇa-prakāraṃ vivicya vivecanaṃ kṛtvā kathayāmi āsamāpter vartamānatvāt | tathā ca, prācīna-granthebhyaḥ sva-granthasyopādeyatā darśitā | kīdṛśam ? nārada-gautama-prabhṛtibhir gaditam | etena svokteḥ svātantryaṃ nirākṛtam iti bhāvaḥ | kiṃ kṛtvā ? mūrdhnā mastakena mahitāḥ pūjitā ye rajaḥ-kaṇakā dhūli-leśās tān praṇamya kīdṛśān guru-caraṇa-dvayam eva padma-dvayaṃ tad-utthān tad-udbhavān | etena guru-bhart-bhatty-atiśayaḥ sūcitaḥ | tathā guru-dhyānaṃ śirasi kartavyam ity api sūcitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि यतः मनूनां गोपाल-मन्त्र-व्यतिरिक्तानां मध्ये कश्चन मन्त्रोराश्यादिना शोधितः क्षिति-सुर-प्रभृतीनां वर्णानां मध्ये मुनि-वनवासि-प्रभृतीनाम् आश्रमाणां चकारात् स्त्रीणां मध्ये कस्यचित् कथंचिज् जनस्य भाग्य-वशाज् जप-होमादिभिर् आदि-शब्देन तर्पणादेः परिग्रहः । फलति फलं ददातीति योजना । हि शब्दो ऽत्रावधारण इति कश्चित् क्षितिसुरो ब्राह्मणः । नृपः क्षत्रियः । विट् वैश्यः । तुरीयः शूद्रः । मुनिर् यतिः । वनवासी वानप्रस्थः । गृहस्थः कृत-दार-परिग्रहः । वर्णी ब्रह्मचारी

hi yataḥ manūnāṃ gopāla-mantra-vyatiriktānāṃ madhye kaścana mantrorāśyādinā śodhitaḥ kṣiti-sura-prabhṛtīnāṃ varṇānāṃ madhye muni-vanavāsi-prabhṛtīnām āśramāṇāṃ cakārāt strīṇāṃ madhye kasyacit kathaṃcij janasya bhāgya-vaśāj japa-homādibhir ādi-śabdena tarpaṇādeḥ parigrahaḥ | phalati phalaṃ dadātīti yojanā | hi śabdo 'trāvadhāraṇa iti kaścit kṣitisuro brāhmaṇaḥ | nṛpaḥ kṣatriyaḥ | viṭ vaiśyaḥ | turīyaḥ śūdraḥ | munir yatiḥ | vanavāsī vānaprasthaḥ | gṛhasthaḥ kṛta-dāra-parigrahaḥ | varṇī brahmacārī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धादि-गणनानिरपेक्ष एवैष प्रथोपस्थितो वक्ष्यमाण-दशाक्षर-गोपाल-मन्त्रो न तु गोपाल-विषयको मन्त्र-गणो ऽतिप्रसङ्गात् । स्वाहा-प्रणव-संयुक्तं मन्त्रं शूद्रे ददद् द्विजः । शूद्रो निरय-गामी स्याद् द्विजः शूद्रो ऽभिजायते ॥ इत्य् आगम-विरोधात् । लक्षणापत्तेश् च । वाञ्छितानां स्वाभिमतानां फलानां द्राग् एव झटित्य् एव दाता केषु सर्वेषु वर्णेषु ब्राह्मणादिषु सर्वाश्रमेषु ब्रह्मचारि-प्रभृतिषु नारीषु नानाह्वय-जन्मभेषु नाना-प्रकार-नामसु तह्ता नाना-प्रकार-जन्म-नक्षत्रेषु स्तस्व् अपीत्य् अर्थः

siddhādi-gaṇanānirapekṣa evaiṣa prathopasthito vakṣyamāṇa-daśākṣara-gopāla-mantro na tu gopāla-viṣayako mantra-gaṇo 'tiprasaṅgāt | svāhā-praṇava-saṃyuktaṃ mantraṃ śūdre dadad dvijaḥ | śūdro niraya-gāmī syād dvijaḥ śūdro 'bhijāyate || ity āgama-virodhāt | lakṣaṇāpatteś ca | vāñchitānāṃ svābhimatānāṃ phalānāṃ drāg eva jhaṭity eva dātā keṣu sarveṣu varṇeṣu brāhmaṇādiṣu sarvāśrameṣu brahmacāri-prabhṛtiṣu nārīṣu nānāhvaya-janmabheṣu nānā-prakāra-nāmasu tahtā nānā-prakāra-janma-nakṣatreṣu stasv apīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मान् नूनं निश्चितम् अच्युत-कटाक्ष-पातेन श्री-कृष्ण-कृपावलोकने भक्तिर् अञ्जसा तत्त्वतः कारणं ततस् तस्मात् कारणात् तच् चतुष्टय-फलाप्तये प्रसिद्ध-धर्मादि-पुरुषार्थ-चतुष्टय-रूप-फल-प्राप्त्य्-अर्थं हरौ विष्णौ गुरौ मन्त्र-दातरि च भक्ति-युक्त-पुरुषो दीक्षादाव् अधिकृतो ऽधिकारी भवतीत्य् अर्थः । एतेन गुरु-देवतयोर् अभेदेन ध्यानं कर्तव्यम् इति सूचितम्

yasmān nūnaṃ niścitam acyuta-kaṭākṣa-pātena śrī-kṛṣṇa-kṛpāvalokane bhaktir añjasā tattvataḥ kāraṇaṃ tatas tasmāt kāraṇāt tac catuṣṭaya-phalāptaye prasiddha-dharmādi-puruṣārtha-catuṣṭaya-rūpa-phala-prāpty-arthaṃ harau viṣṇau gurau mantra-dātari ca bhakti-yukta-puruṣo dīkṣādāv adhikṛto 'dhikārī bhavatīty arthaḥ | etena guru-devatayor abhedena dhyānaṃ kartavyam iti sūcitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नातः स्व-गृह्योक्त-विधिना आगमोक्त-विधिनापीति केचित् । निर्मले विशदे प्रक्षालिते सूक्ष्मे वस्त्रे यस्य स तथोक्तः । धौतेति प्रक्षालित-पाणि-पाद-वदनः । स्वाचान्तः स्मृत्य्-उक्त-विधिना कृताचमनः । स-पवित्रेति पवित्र-सहितः मुद्रा-युक्त-हस्तः सुपवित्रेति-पाठे अतिशोभन-पवित्रेण मुद्रितः मुद्रा-सम्बद्धो तिलकेनोज्ज्वलः । प्राची-दिग्-वदनः पूर्वाभिमुखः । अत्र प्राग्-वदनस्य कण्ठोक्तत्वात् प्राग्-वदनं मुख्यं तद्-असम्भवे तूदङ्मुखत्वं रात्रौ तु सर्व-पूजास्वेदोदङ्मुखत्वं पुराणे च तथैवाभिधानात् । अनन्तरं सुदृढं यथा स्यात् तथा पद्मासनं स्वस्तिकं वा कृत्वा । तत्र पद्मासनं प्रसिद्धं, स्वस्तिकं लक्षणं तु - जानूर्वोर् अन्तरे सम्यक् कृत्वा पाद-तले उभे । ऋजु-काय-समासीनं स्वस्तिकं तत् प्रचक्षते ॥ आसीन उपविष्टः स्व-गुरून् गणेशं च वन्देत । अथो शब्दश् चार्थे ऽनुक्त-समुच्चयेन तेनाग्रे दुर्गां पृष्ठे क्षेत्र-पालं वन्देत तद् उक्तं गौतमीये वामे गुरुं दक्षिणतो गणेशं दुर्गां पुरः क्षेत्रपतिं च पश्चात् । इति । प्रयोगश् च गुं गुर्भ्यो नमः, गं गणपतये नमः, दुं दुर्गायै नमः, क्षें क्षेत्रपालाय नमः । बद्धाञ्जलिः कृताञ्जलि-पुटः सन्न् इत्य् अर्थः । अत्र शारदा-तिलकोक्त-क्रमेणैतद् बोद्धव्यं दक्षिणे पूजा-द्रव्य-स्थापनं वामे जल-कुम्भ-स्थापनं पृष्ठे कर-प्रक्षालन-पात्र-स्थापनं पुरतो दीप-चामराद्य्-उपकरण-स्थापनम् इति

snātaḥ sva-gṛhyokta-vidhinā āgamokta-vidhināpīti kecit | nirmale viśade prakṣālite sūkṣme vastre yasya sa tathoktaḥ | dhauteti prakṣālita-pāṇi-pāda-vadanaḥ | svācāntaḥ smṛty-ukta-vidhinā kṛtācamanaḥ | sa-pavitreti pavitra-sahitaḥ mudrā-yukta-hastaḥ supavitreti-pāṭhe atiśobhana-pavitreṇa mudritaḥ mudrā-sambaddho tilakenojjvalaḥ | prācī-dig-vadanaḥ pūrvābhimukhaḥ | atra prāg-vadanasya kaṇṭhoktatvāt prāg-vadanaṃ mukhyaṃ tad-asambhave tūdaṅmukhatvaṃ rātrau tu sarva-pūjāsvedodaṅmukhatvaṃ purāṇe ca tathaivābhidhānāt | anantaraṃ sudṛḍhaṃ yathā syāt tathā padmāsanaṃ svastikaṃ vā kṛtvā | tatra padmāsanaṃ prasiddhaṃ, svastikaṃ lakṣaṇaṃ tu - jānūrvor antare samyak kṛtvā pāda-tale ubhe | ṛju-kāya-samāsīnaṃ svastikaṃ tat pracakṣate || āsīna upaviṣṭaḥ sva-gurūn gaṇeśaṃ ca vandeta | atho śabdaś cārthe 'nukta-samuccayena tenāgre durgāṃ pṛṣṭhe kṣetra-pālaṃ vandeta tad uktaṃ gautamīye vāme guruṃ dakṣiṇato gaṇeśaṃ durgāṃ puraḥ kṣetrapatiṃ ca paścāt | iti | prayogaś ca guṃ gurbhyo namaḥ, gaṃ gaṇapataye namaḥ, duṃ durgāyai namaḥ, kṣeṃ kṣetrapālāya namaḥ | baddhāñjaliḥ kṛtāñjali-puṭaḥ sann ity arthaḥ | atra śāradā-tilakokta-krameṇaitad boddhavyaṃ dakṣiṇe pūjā-dravya-sthāpanaṃ vāme jala-kumbha-sthāpanaṃ pṛṣṭhe kara-prakṣālana-pātra-sthāpanaṃ purato dīpa-cāmarādy-upakaraṇa-sthāpanam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तद्-अनन्तरं भूतात्मकं पृथिव्यादि-पञ्च-महाभूतमयम् एतद् अङ्गं शरीरं शुद्ध-मतिः विशद-मतिः विशोधयेद् देवतात्मकं कुर्याद् इत्य् अर्थः । नादेवो देवम् अर्चयेद् इति वचनात् । क्रमेण वक्ष्यमाण-प्रकारेण । किं कृत्वा ? अस्त्र-मन्त्रेणैव अस्त्राय फड् इत्य् अनेन तन्-मन्त्राङ्गास्त्र-मन्त्रेणैव वा, गन्ध-पुष्पाभ्यां हस्तौ संशोध्य कर-न्यासं कृत्वास्त्र-मन्त्रेणैवोर्ध्वोर्ध्वं ताल-त्रयं कुर्यात् । तद् उक्तं शारदायाम्-कर-न्यासं समासाद्य कुर्यात् ताल-त्रयं ततः इति । अनन्तरम् अस्त्र-मन्त्रेणैव छोटिकया दश-दिग्-बन्धनं अस्त्र-मन्त्रेणैव वह्नि-प्राकारं जलेनात्मनः परिवेष्टन-रूपं विधाय कृत्वा । अत्र सम्प्रदायः हृत्-पद्म-कर्णिका-स्थं दीप-शिखा-निभं जीवात्मानं हंस इति मन्त्रेण सुषुम्णा-वर्त्मना मस्तकोपरि सहस्र-दल-कमलावस्थित-परमात्मनि संयोज्य पृथव्य्-आदि-पञ्च-विंशति-तत्त्वानि तत्र विलीनानि विभाव्य भूत-शुद्धिं कुर्यात्

tatas tad-anantaraṃ bhūtātmakaṃ pṛthivyādi-pañca-mahābhūtamayam etad aṅgaṃ śarīraṃ śuddha-matiḥ viśada-matiḥ viśodhayed devatātmakaṃ kuryād ity arthaḥ | nādevo devam arcayed iti vacanāt | krameṇa vakṣyamāṇa-prakāreṇa | kiṃ kṛtvā ? astra-mantreṇaiva astrāya phaḍ ity anena tan-mantrāṅgāstra-mantreṇaiva vā, gandha-puṣpābhyāṃ hastau saṃśodhya kara-nyāsaṃ kṛtvāstra-mantreṇaivordhvordhvaṃ tāla-trayaṃ kuryāt | tad uktaṃ śāradāyām-kara-nyāsaṃ samāsādya kuryāt tāla-trayaṃ tataḥ iti | anantaram astra-mantreṇaiva choṭikayā daśa-dig-bandhanaṃ astra-mantreṇaiva vahni-prākāraṃ jalenātmanaḥ pariveṣṭana-rūpaṃ vidhāya kṛtvā | atra sampradāyaḥ hṛt-padma-karṇikā-sthaṃ dīpa-śikhā-nibhaṃ jīvātmānaṃ haṃsa iti mantreṇa suṣumṇā-vartmanā mastakopari sahasra-dala-kamalāvasthita-paramātmani saṃyojya pṛthavy-ādi-pañca-viṃśati-tattvāni tatra vilīnāni vibhāvya bhūta-śuddhiṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इडा-वक्त्रे वाम-नासा-पुटे सलवकं बिन्दु-सहितं सतत-गति-बीजं वायु-बीजं यम् इति रूपं पूर्वं प्रथमं मन्त्री साधकः स्मरेत् । किम् भूतम् ? धूम्रं कृष्ण-वर्णं । पुनः किम्भूतम् ? सकलेति । पञ्च-भूत-मय-देह-शोषकं तथा च वाम-नासा-पुटेन वायुम् आकर्षन् षोडश्-वारं वायु-बीजं जपेद् इति भावः । अनन्तरं सकलं सर्वं स्वकीयं शरीरं तेन बीज-मयेन वायुना प्रतत-वपुषा विस्तीर्ण-शरीरेणापूर्य पूरयित्वा देह-स्थ-वायोर् बाह्येनैक्यं विचिन्त्य विशोषं नीत्वा चतुः-षष्ठि-वारं वायु-बीजं कुम्भकेन जप्त्वा खमणेः सूर्यस्य मार्गेण पिङ्गलया दक्षिण-नासा-पुटेन रेचनेनैव वायु-बीजं द्वात्रिंशद्-वारं जपन् वायुं व्यामुञ्चेत् त्यजेद् इत्य् अर्थः

iḍā-vaktre vāma-nāsā-puṭe salavakaṃ bindu-sahitaṃ satata-gati-bījaṃ vāyu-bījaṃ yam iti rūpaṃ pūrvaṃ prathamaṃ mantrī sādhakaḥ smaret | kim bhūtam ? dhūmraṃ kṛṣṇa-varṇaṃ | punaḥ kimbhūtam ? sakaleti | pañca-bhūta-maya-deha-śoṣakaṃ tathā ca vāma-nāsā-puṭena vāyum ākarṣan ṣoḍaś-vāraṃ vāyu-bījaṃ japed iti bhāvaḥ | anantaraṃ sakalaṃ sarvaṃ svakīyaṃ śarīraṃ tena bīja-mayena vāyunā pratata-vapuṣā vistīrṇa-śarīreṇāpūrya pūrayitvā deha-stha-vāyor bāhyenaikyaṃ vicintya viśoṣaṃ nītvā catuḥ-ṣaṣṭhi-vāraṃ vāyu-bījaṃ kumbhakena japtvā khamaṇeḥ sūryasya mārgeṇa piṅgalayā dakṣiṇa-nāsā-puṭena recanenaiva vāyu-bījaṃ dvātriṃśad-vāraṃ japan vāyuṃ vyāmuñcet tyajed ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनैव ख-मणेः सूर्यस्य मार्गेण दक्षिण-नासा-पुटेन विलीनः सम्बद्धो मारुतो वायुर् यत्र तद् आशुशुक्षणेर् वह्नेर् बीजं रम् इति अरुणम् अरुण-वर्णं विचिन्त्य वायुनापूर्य तद्-बीजस्य षोडश-वार-जपेन पूरकं कृत्वानन्तरं कुम्भकेन चतुर्गुणं रं-बीजं जपन् देहं परिदह्य तद्-ऊर्ध्वं रम् इति द्वात्रिंशद्-वारं जपन् वामत इडा-मार्गेण वाम-नासा-पुटेन भस्मना सह बहिः समीरं वायुं मुञ्चेद् इत्य् अर्थः

tenaiva kha-maṇeḥ sūryasya mārgeṇa dakṣiṇa-nāsā-puṭena vilīnaḥ sambaddho māruto vāyur yatra tad āśuśukṣaṇer vahner bījaṃ ram iti aruṇam aruṇa-varṇaṃ vicintya vāyunāpūrya tad-bījasya ṣoḍaśa-vāra-japena pūrakaṃ kṛtvānantaraṃ kumbhakena caturguṇaṃ raṃ-bījaṃ japan dehaṃ paridahya tad-ūrdhvaṃ ram iti dvātriṃśad-vāraṃ japan vāmata iḍā-mārgeṇa vāma-nāsā-puṭena bhasmanā saha bahiḥ samīraṃ vāyuṃ muñced ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

टस्य परष् ट-परः ठ-कारस् तम् अतीव शुद्धं श्वेतं विधुं चन्द्र-बीज-रूपम् अमृतांशु-पथेन वाम-नासा-पुटेन षोडश-वार-जपेन ललाट-चन्द्रं ब्रह्म-रन्ध्र-स्थ-चन्द्रं नयतु प्रापयतु । ननु, सर्व-शरीरस्य दग्धत्वात् कथम् अमृतांशु-पथेन चन्द्र-बीज-नयनम् इति चेन्, न । पूर्वोक्तस्य भावनात्मकत्वात् । अथानन्तरम् अमुतः अमृतांशोर् ललाट-चन्द्राद् ब्रह्म-रन्ध्र-स्थ-शशङ्कात् सकलार्ण-मयीम् मातृका-मयीम् अमृत-समूह-वृष्टिं ल-परो व-कारः वरुण-बीजम् इति यावत् तज्-जपेन कुम्भकेन चतुः-षष्ठि-वार-जपेन निपात्य उत्पाद्य तथा मातृका-मय्या वृष्ट्या इदं सकलं शरीरं रचयेद् आरचयेत् । कीदृशम् ? वपुर् वक्त्र-कराङ्गं वक्त्रं च करश् च अङ्गम् अवयव-रूपं यत्र तत् तथा वक्त्र-कराढ्यम् इति पाठे वक्त्राढ्यं कराढ्यं चेत्य् अर्थः । अनन्तरं दक्षिण-नासा-पुटेन वायुं रेचयेत् लम् इति पृथ्वी-बीजं पीत-वर्णं द्वात्रिंशद्-वारं जपन् तत् शरीरं सुदृष्टं चिन्तयेत् । तद्-अनु सो ऽहम् इत्य् आत्म-मन्त्रेण ब्रह्म-रन्ध्राज् जीवं हृदयाम्भोजम् आनयेद् इति सम्प्रदायः

ṭasya paraṣ ṭa-paraḥ ṭha-kāras tam atīva śuddhaṃ śvetaṃ vidhuṃ candra-bīja-rūpam amṛtāṃśu-pathena vāma-nāsā-puṭena ṣoḍaśa-vāra-japena lalāṭa-candraṃ brahma-randhra-stha-candraṃ nayatu prāpayatu | nanu, sarva-śarīrasya dagdhatvāt katham amṛtāṃśu-pathena candra-bīja-nayanam iti cen, na | pūrvoktasya bhāvanātmakatvāt | athānantaram amutaḥ amṛtāṃśor lalāṭa-candrād brahma-randhra-stha-śaśaṅkāt sakalārṇa-mayīm mātṛkā-mayīm amṛta-samūha-vṛṣṭiṃ la-paro va-kāraḥ varuṇa-bījam iti yāvat taj-japena kumbhakena catuḥ-ṣaṣṭhi-vāra-japena nipātya utpādya tathā mātṛkā-mayyā vṛṣṭyā idaṃ sakalaṃ śarīraṃ racayed āracayet | kīdṛśam ? vapur vaktra-karāṅgaṃ vaktraṃ ca karaś ca aṅgam avayava-rūpaṃ yatra tat tathā vaktra-karāḍhyam iti pāṭhe vaktrāḍhyaṃ karāḍhyaṃ cety arthaḥ | anantaraṃ dakṣiṇa-nāsā-puṭena vāyuṃ recayet lam iti pṛthvī-bījaṃ pīta-varṇaṃ dvātriṃśad-vāraṃ japan tat śarīraṃ sudṛṣṭaṃ cintayet | tad-anu so 'ham ity ātma-mantreṇa brahma-randhrāj jīvaṃ hṛdayāmbhojam ānayed iti sampradāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र शिरः-शब्दो ललाटस्योपलक्षकः ललाट-मुखम् आवृतेति शारदादर्शनात् एकत्राक्षर-द्वयस्यापि न्यासापाताच् च । वदन-वृत्तं मुख-मण्डलं दृक्-श्रवण-घोण-गण्डोष्ठ-दन्तानां द्वयम् इति समासः । द्वयम् इति दृग्-आदाव् अपि सर्वत्र सम्बध्यते । घोणा नासिका, दद्-द्वये दन्त-पङ्क्ति-द्वये इत्य् उक्तेषु स्थानेषु अचः षोडश-स्वरान् क्रमेणैकाक्षर-क्रमेण विन्यसेत् तथा हलश् च कादीनि व्यञ्जनानि च तत्र कादीनि विंशत्य्-अक्षराणि आदरात् आदर-पूर्वकं कर-पाद-सन्धिषु तद्-अग्रकेषु च विन्यसेत् । अनन्तरं य-कारादीनि पञ्चाक्षराणि स-पार्श्व-युग-पृष्ठ-नाभ्य्-उदरकेषु पार्श्व-युगेन सह वर्तते यत् पृष्ठ-नाभ्य्-उदरं तत्र विन्यसेत् । तथानन्तरम् अनेन वक्ष्यमाण-मार्गेण याद्यान् वर्णान् हृदयादि-स्थान-गतान् अत्रापि कर-पद्-युगयोर् उदर-वक्त्रयोश् च हृदय-पूर्वं यथा स्यात् तथा अन्वहं प्रतिदिनं न्यसतु । कर-पद्-युगादीनां पूर्वैः पदैः समस्तानाम् अपि हृदय-पूर्वम् इति क्रिया-विशेषणेन सह सम्बन्धः सापेक्षत्वाद् अत्रासमास इति तु तुल्य-प्रधान-सापेक्ष-विषयं द्रष्टव्यम् । किम्-अर्थं शुद्ध-कलेवर-सिद्धये शुद्ध-शरीर-सम्पादनार्थम् इत्य् अर्थः

atra śiraḥ-śabdo lalāṭasyopalakṣakaḥ lalāṭa-mukham āvṛteti śāradādarśanāt ekatrākṣara-dvayasyāpi nyāsāpātāc ca | vadana-vṛttaṃ mukha-maṇḍalaṃ dṛk-śravaṇa-ghoṇa-gaṇḍoṣṭha-dantānāṃ dvayam iti samāsaḥ | dvayam iti dṛg-ādāv api sarvatra sambadhyate | ghoṇā nāsikā, dad-dvaye danta-paṅkti-dvaye ity ukteṣu sthāneṣu acaḥ ṣoḍaśa-svarān krameṇaikākṣara-krameṇa vinyaset tathā halaś ca kādīni vyañjanāni ca tatra kādīni viṃśaty-akṣarāṇi ādarāt ādara-pūrvakaṃ kara-pāda-sandhiṣu tad-agrakeṣu ca vinyaset | anantaraṃ ya-kārādīni pañcākṣarāṇi sa-pārśva-yuga-pṛṣṭha-nābhy-udarakeṣu pārśva-yugena saha vartate yat pṛṣṭha-nābhy-udaraṃ tatra vinyaset | tathānantaram anena vakṣyamāṇa-mārgeṇa yādyān varṇān hṛdayādi-sthāna-gatān atrāpi kara-pad-yugayor udara-vaktrayoś ca hṛdaya-pūrvaṃ yathā syāt tathā anvahaṃ pratidinaṃ nyasatu | kara-pad-yugādīnāṃ pūrvaiḥ padaiḥ samastānām api hṛdaya-pūrvam iti kriyā-viśeṣaṇena saha sambandhaḥ sāpekṣatvād atrāsamāsa iti tu tulya-pradhāna-sāpekṣa-viṣayaṃ draṣṭavyam | kim-arthaṃ śuddha-kalevara-siddhaye śuddha-śarīra-sampādanārtham ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्त-प्रकारेण वपुः शरीरम् अर्ण-शतार्धेन पञ्चाशद्-वर्णैः आरचय्य रचयित्वा अनन्तरं तैर् एव पञ्चाशद्-वर्णैः सार्ध-क्षपेश-स-विसर्गक-सोभयैः । अर्ध-क्षपेशेन सह वर्तन्त इति सार्ध-क्षपेशाः अर्ध-चन्द्र-सहिताः तैः सानुस्वारैर् इत्य् अर्थः । स-विसर्गकैः विसर्ग-सहितैः सोभयैर् अनुस्वार-विसर्ग-सहितैः विन्यस्य तथादौ शरीर-सम्पादनार्थं शुद्धेर् मातृकाक्षरैर् विन्यस्य तद्-अनन्तरं तेष्व् एव ललाटादिषु मातृका-स्थानेषु अं नम इत्य् आदीन् क्षं नम इत्य् अन्तान्, तथा अः नम इत्य् आदीन् क्षः नम इत्य् अन्तान् वर्णान् विन्यसेद् इत्य् अर्थः । एवं चतुर्विधो मातृका-न्यास उक्तः । ननु, कथम् अर्ण-शतार्धकेनेत्य् उक्त-वर्णानाम् एक-पञ्चाशत्त्वाद् इत्य् उच्यते क्ष-कारेणाक्षर-द्वयस्यैकी-करणात् । ल-त्वेन ल-कार-द्वयस्यैकीकरणाद् वा । लोक-प्रसिद्धेर् वा प्रकरणेनैक-पञ्चाशत्-सङ्ख्यायास् तात्पर्ये ऽधिगते पञ्चाशद्-वर्ण एव क-पञ्चाशत्-सङ्ख्या-पर इति प्रपञ्च-सार-विवरणे श्री-प्रेमानन्द-भट्टाचार्य-शिरोमणयः । वस्तुतस् तु अर्ण-शतार्धं च क चार्ण-शतार्धकं तेनाक्षराणाम् एक-पञ्चाशत्त्व्म् आयातम् । असम-विभागे वा अर्ध-शब्दः । केशव-न्यासम् आह-विन्यस्य केशवेति । केशवः पुरःसरः प्रथमो यासां मूर्तीनां ताः तथा च केशवादि-मूर्ति-सहितैः कीर्त्यादि-शक्ति-युक्तैश् च मातृकाक्षरैर् ललाटादिषूक्त-स्थानेषु यथा-क्रमं न्यासः कार्यः

ity ukta-prakāreṇa vapuḥ śarīram arṇa-śatārdhena pañcāśad-varṇaiḥ āracayya racayitvā anantaraṃ tair eva pañcāśad-varṇaiḥ sārdha-kṣapeśa-sa-visargaka-sobhayaiḥ | ardha-kṣapeśena saha vartanta iti sārdha-kṣapeśāḥ ardha-candra-sahitāḥ taiḥ sānusvārair ity arthaḥ | sa-visargakaiḥ visarga-sahitaiḥ sobhayair anusvāra-visarga-sahitaiḥ vinyasya tathādau śarīra-sampādanārthaṃ śuddher mātṛkākṣarair vinyasya tad-anantaraṃ teṣv eva lalāṭādiṣu mātṛkā-sthāneṣu aṃ nama ity ādīn kṣaṃ nama ity antān, tathā aḥ nama ity ādīn kṣaḥ nama ity antān varṇān vinyased ity arthaḥ | evaṃ caturvidho mātṛkā-nyāsa uktaḥ | nanu, katham arṇa-śatārdhakenety ukta-varṇānām eka-pañcāśattvād ity ucyate kṣa-kāreṇākṣara-dvayasyaikī-karaṇāt | la-tvena la-kāra-dvayasyaikīkaraṇād vā | loka-prasiddher vā prakaraṇenaika-pañcāśat-saṅkhyāyās tātparye 'dhigate pañcāśad-varṇa eva ka-pañcāśat-saṅkhyā-para iti prapañca-sāra-vivaraṇe śrī-premānanda-bhaṭṭācārya-śiromaṇayaḥ | vastutas tu arṇa-śatārdhaṃ ca ka cārṇa-śatārdhakaṃ tenākṣarāṇām eka-pañcāśattvm āyātam | asama-vibhāge vā ardha-śabdaḥ | keśava-nyāsam āha-vinyasya keśaveti | keśavaḥ puraḥsaraḥ prathamo yāsāṃ mūrtīnāṃ tāḥ tathā ca keśavādi-mūrti-sahitaiḥ kīrtyādi-śakti-yuktaiś ca mātṛkākṣarair lalāṭādiṣūkta-sthāneṣu yathā-kramaṃ nyāsaḥ kāryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृषीक-नाथो हृषीकेश इत्य् अर्थः । अम्बुजनाभः पद्मनाभः

hṛṣīka-nātho hṛṣīkeśa ity arthaḥ | ambujanābhaḥ padmanābhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राद्यो द्युम्नः प्रद्युम्नः

prādyo dyumnaḥ pradyumnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लेदी क्लेदिनीत्य् अर्थः । छन्दो-भङ्ग-भयात् तथोक्तः । विश्वादि-मूर्तिर् इति विश्व-मूर्तिर् इत्य् अर्थः

kledī kledinīty arthaḥ | chando-bhaṅga-bhayāt tathoktaḥ | viśvādi-mūrtir iti viśva-mūrtir ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमोघेति च्छेदः

amogheti cchedaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरस्तात् प्रथमं वर्णान् अ-कारादि-क्षकारआन्तान् उक्त्वा कथम्भूतान् वर्णान् सार्ध-चन्द्रान् स-बिन्दून् अनन्तरं मूर्तीः केशवाद्याः शक्तीः कीर्त्याद्याः ङे ऽवसानाः इत्य् उभयेन सम्बध्यते तन् न हृदय-ग्राहि प्रयासत्तेः लाघवाच् च अं केशवाय कीर्त्यै नम इति प्रयोगे केशवायेत्य् अत्र नमः-पदस्य योगाभावाच् चतुर्थ्य्-अनुपपत्तिः न हि विष्णवे सूर्याय नम इति भवति । भवति च विष्णवे नमः सूर्याय नम इति (तथा च केशवाय नमः कीर्त्यै नम इति) प्रयोगापत्तिः उभयत्र वा च-कारो देयः समुच्चय-ख्यापनार्थः । स श्रिये चामृताय चेतिवत् तथा मातृकाक्षराणाम् अपि उभय-सम्बन्धार्थं द्विः-प्रयोगापत्तिः । अं केशव-कीर्तिभ्यां नम इति प्रयोगे तु नैते दोषाः पतन्ति तत्र द्वन्द्व-समास-वशात् सहितावस्थितयोर् एवोपस्थितौ चतुर्थ्य्-अर्थान्वय-सम्भवात् वर्नान्वय-सम्भवाच् च अग्नीषोमयोर् इव सहितावस्थितयोर् देवतात्वम् । कथं तर्हि यादिषु त्वग्-आदि-प्रयोगः कार्यम् ? इत्य् उच्यते यं त्वग्-आत्मने पुरुषोत्तम-वसुधाभ्याम् नमः, रं असृग्-आत्मने बलि-पराभ्यां नम इत्य् एवं रूप इति । मन्त्रम् उक्तावलि-कारेण तथैवाभिधानात् । आत्मने इत्य् अस्य सुब्-अन्त-प्रतिरूपक-निपातत्वेनादोषाद् इति तु प्रपञ्च-सार-विवरणे परमानन्द-भट्टाचार्याभ्याः । तथा च अं केशव-कीर्तिभ्यां नम इति प्रयोगः मन्त्रम् उक्तावली-कार-लघु-दीपिका-कार-त्रिपाठि-रुद्रोपाध्याय-विद्याधराचार्य-परमानन्द-भट्टाचार्य-संमतः । अं केशवाय कीर्त्यै नम इति प्रयोगः पद्मपादाचार्य-प्रभृतीनां संमत इति । ज्ञात्वा यथा-गुरु-सम्प्रदायं व्यवहर्तव्यम् इति । अत्रैव न्यास-विशेषम् आह-यादिभिर् इति य-काराद्यैर् दशभिर् अक्षरैः सह सप्त धातून् त्वग्-असृङ्-मांस-मेदो ऽस्थि-मज्ज-शुक्राख्यान् आत्मने ऽन्तान् आत्मने इति शब्दः अन्ते येषां ते तथा प्राणं जीवं क्रोधं च आत्मने ऽन्तं हृदयादिषु यथा-स्थानेषु विन्यस्येद् इत्य् अर्थः । प्राणं शक्तिम् इत्य् अपि पाठान्तरम्

purastāt prathamaṃ varṇān a-kārādi-kṣakāraāntān uktvā kathambhūtān varṇān sārdha-candrān sa-bindūn anantaraṃ mūrtīḥ keśavādyāḥ śaktīḥ kīrtyādyāḥ ṅe 'vasānāḥ ity ubhayena sambadhyate tan na hṛdaya-grāhi prayāsatteḥ lāghavāc ca aṃ keśavāya kīrtyai nama iti prayoge keśavāyety atra namaḥ-padasya yogābhāvāc caturthy-anupapattiḥ na hi viṣṇave sūryāya nama iti bhavati | bhavati ca viṣṇave namaḥ sūryāya nama iti (tathā ca keśavāya namaḥ kīrtyai nama iti) prayogāpattiḥ ubhayatra vā ca-kāro deyaḥ samuccaya-khyāpanārthaḥ | sa śriye cāmṛtāya cetivat tathā mātṛkākṣarāṇām api ubhaya-sambandhārthaṃ dviḥ-prayogāpattiḥ | aṃ keśava-kīrtibhyāṃ nama iti prayoge tu naite doṣāḥ patanti tatra dvandva-samāsa-vaśāt sahitāvasthitayor evopasthitau caturthy-arthānvaya-sambhavāt varnānvaya-sambhavāc ca agnīṣomayor iva sahitāvasthitayor devatātvam | kathaṃ tarhi yādiṣu tvag-ādi-prayogaḥ kāryam ? ity ucyate yaṃ tvag-ātmane puruṣottama-vasudhābhyām namaḥ, raṃ asṛg-ātmane bali-parābhyāṃ nama ity evaṃ rūpa iti | mantram uktāvali-kāreṇa tathaivābhidhānāt | ātmane ity asya sub-anta-pratirūpaka-nipātatvenādoṣād iti tu prapañca-sāra-vivaraṇe paramānanda-bhaṭṭācāryābhyāḥ | tathā ca aṃ keśava-kīrtibhyāṃ nama iti prayogaḥ mantram uktāvalī-kāra-laghu-dīpikā-kāra-tripāṭhi-rudropādhyāya-vidyādharācārya-paramānanda-bhaṭṭācārya-saṃmataḥ | aṃ keśavāya kīrtyai nama iti prayogaḥ padmapādācārya-prabhṛtīnāṃ saṃmata iti | jñātvā yathā-guru-sampradāyaṃ vyavahartavyam iti | atraiva nyāsa-viśeṣam āha-yādibhir iti ya-kārādyair daśabhir akṣaraiḥ saha sapta dhātūn tvag-asṛṅ-māṃsa-medo 'sthi-majja-śukrākhyān ātmane 'ntān ātmane iti śabdaḥ ante yeṣāṃ te tathā prāṇaṃ jīvaṃ krodhaṃ ca ātmane 'ntaṃ hṛdayādiṣu yathā-sthāneṣu vinyasyed ity arthaḥ | prāṇaṃ śaktim ity api pāṭhāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं विष्णुं वन्दे । कीदृशं ? उद्यन्न् उदयं गच्छन् प्रद्योतनः सूर्यस् तस्य यच्-छतं तस्येव रुचि-दीप्तिर् यस्य तं पुनः तप्तेति वह्नि-मध्य-निक्षिप्त-काञ्चनवद् गौरं । पुनः कीदृशं पार्श्व-द्वन्द्वे इति दक्षिण-वाम-पार्श्व-द्वये जलधि-सुतया लक्ष्म्या तथा विश्व-धात्र्या पृथिव्या जुष्टं सेवितम् । पुनः किम्भूतं ? नाना-विध-रत्नेन शोभितो नाना बहु-प्रकार आकल्पो भूषणं यस्य । पुनः कीदृशं ? आपीतेति आसम्यक् प्रकारेण पीते वस्त्रे यस्य तं । पुनः कीदृशं ? दरः शङ्खः पद्मं कमलं कौमोदकी गदा चक्रम् एतानि पाणौ यस्य तम् । अत्र ऊर्ध्वाधः क्रमेण वाम-भागे शङ्ख-पद्मे दक्षिण-भागे गदा-चक्रे इति बोध्यम्

ahaṃ viṣṇuṃ vande | kīdṛśaṃ ? udyann udayaṃ gacchan pradyotanaḥ sūryas tasya yac-chataṃ tasyeva ruci-dīptir yasya taṃ punaḥ tapteti vahni-madhya-nikṣipta-kāñcanavad gauraṃ | punaḥ kīdṛśaṃ pārśva-dvandve iti dakṣiṇa-vāma-pārśva-dvaye jaladhi-sutayā lakṣmyā tathā viśva-dhātryā pṛthivyā juṣṭaṃ sevitam | punaḥ kimbhūtaṃ ? nānā-vidha-ratnena śobhito nānā bahu-prakāra ākalpo bhūṣaṇaṃ yasya | punaḥ kīdṛśaṃ ? āpīteti āsamyak prakāreṇa pīte vastre yasya taṃ | punaḥ kīdṛśaṃ ? daraḥ śaṅkhaḥ padmaṃ kamalaṃ kaumodakī gadā cakram etāni pāṇau yasya tam | atra ūrdhvādhaḥ krameṇa vāma-bhāge śaṅkha-padme dakṣiṇa-bhāge gadā-cakre iti bodhyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त-प्रकारं परम-पुमांसं विष्णुं ध्यात्वा यो ऽनुदिनं प्रत्यहं केशवादि-सहितैर् मातृकाकाऐर् विन्यस्येत् स पुरुषः । मेधादिभिश् चिरं बहु-कालम् उपबृंहित उपचितो भवति मेधा धारणावती बुद्धिः आयुर् जीवनं स्मृतिः स्मरणं धृतिर् धैर्यं कीर्तिर् उत्कृष्ट-कर्म-कथा कान्तिः सौन्दर्यं लक्ष्मीर् ऐश्वर्यं सौभाग्यं सर्व-प्रियत्वम्

evam ukta-prakāraṃ parama-pumāṃsaṃ viṣṇuṃ dhyātvā yo 'nudinaṃ pratyahaṃ keśavādi-sahitair mātṛkākāair vinyasyet sa puruṣaḥ | medhādibhiś ciraṃ bahu-kālam upabṛṃhita upacito bhavati medhā dhāraṇāvatī buddhiḥ āyur jīvanaṃ smṛtiḥ smaraṇaṃ dhṛtir dhairyaṃ kīrtir utkṛṣṭa-karma-kathā kāntiḥ saundaryaṃ lakṣmīr aiśvaryaṃ saubhāgyaṃ sarva-priyatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः पण्डितो मनुष्यः अमुम् एव विधिं केशवादि-न्यास-प्रकारं रमा-पुरःसरं श्री-बीजम् आदौ दत्त्वा प्रभजेत् करोति असौ पुमान् इह लोके प्रथीयसीं महतीं रमां लक्ष्मीं समुपेत्य प्राप्य पुनर् अन्ते अवसाने हरितां विष्णुत्वं व्रजति प्राप्नोतीत्य् अर्थः

yaḥ paṇḍito manuṣyaḥ amum eva vidhiṃ keśavādi-nyāsa-prakāraṃ ramā-puraḥsaraṃ śrī-bījam ādau dattvā prabhajet karoti asau pumān iha loke prathīyasīṃ mahatīṃ ramāṃ lakṣmīṃ samupetya prāpya punar ante avasāne haritāṃ viṣṇutvaṃ vrajati prāpnotīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पूर्वोक्त-प्रकारेण अच्युतीकृत-तनुः सम्पादित-विष्णु-शरीरः तत्त्व- न्यासं वक्ष्यमाण-प्रकारं विदधीत कुर्यात् । प्रकारं दर्शयति-मः पूर्वो यस्य स म-पूर्वः । कः परो यस्य स क-परः । नत्य्-उपेतं नमः-शब्द-सहितम् । तथा च म-कारादि-व्युत्क्रमेण क-कार-पर्यन्तम् एकैकाक्षरं नमः-पद-सहितं कृत्वा भूयो ऽनन्तरं परायेति-पदं दत्त्वा अनन्तरं तद्-आह्वयं तेषां तत्त्वानाम् आद्वयं वक्ष्यमाणं नाम दत्त्वा अनन्तरं आत्मने इति पदं दत्त्वा अनन्तरं नत्य्-अन्तम् नमः-पदम् अन्ते दत्त्वा क्रमेण तत्त्व-मनून् तत्त्व-मन्त्रान् उद्धरतु

iti pūrvokta-prakāreṇa acyutīkṛta-tanuḥ sampādita-viṣṇu-śarīraḥ tattva- nyāsaṃ vakṣyamāṇa-prakāraṃ vidadhīta kuryāt | prakāraṃ darśayati-maḥ pūrvo yasya sa ma-pūrvaḥ | kaḥ paro yasya sa ka-paraḥ | naty-upetaṃ namaḥ-śabda-sahitam | tathā ca ma-kārādi-vyutkrameṇa ka-kāra-paryantam ekaikākṣaraṃ namaḥ-pada-sahitaṃ kṛtvā bhūyo 'nantaraṃ parāyeti-padaṃ dattvā anantaraṃ tad-āhvayaṃ teṣāṃ tattvānām ādvayaṃ vakṣyamāṇaṃ nāma dattvā anantaraṃ ātmane iti padaṃ dattvā anantaraṃ naty-antam namaḥ-padam ante dattvā krameṇa tattva-manūn tattva-mantrān uddharatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकल-वपुषि सर्वाङ्ग-व्यापके जीवं प्राणं च मन्त्रे आयोज्य तेन न्यस्यतु तथा च मं नमः पराय जीवात्मने नमः भं नमः पराय प्राणात्मने नमः इति द्वयं सर्व-शरीरे विन्यस्येद् इत्य् अर्थः । इति तत्त्व-पदं दत्त्वा मं नमः पराय जीव-तत्त्वात्मने नमः इति केचित् तत्-प्रयोगान् कुर्वन्ति तन् न प्रमाणाभावात् मूर्ति-पञ्जर-न्यासे ऽपि मूर्ति-पद-प्रयोगापत्तेः । अत्र मकरादीनां बिन्दु-साहित्यं सम्प्रदायावगतं बोद्धव्यम् । मध्ये हृदये मतिम् अहङ्कारं मनश् च मन्त्र आयोज्य तेन मन्त्री न्यस्यतु तथा बं नमः पराय मन आत्मने नमः फं नमः पराय अहङ्कारात्मने नमः पं नमः पराय मन आत्मने नमः इति त्रयं हृदि विन्यस्येद् इत्य् अर्थः । अथो ऽनन्तरं कमुख-हृदय-गुह्याङ्घ्रिषु पञ्चसु स्थानेषु शब्द-पूर्वं गुण-समुदायं शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धात्मकं मन्त्रे आयोज्य तेन न्यस्यतु तथा च नं नमः पराय रूपात्मने नमः इति हृदये, थं नमः पराय रसात्मने नमः इति गुह्ये, तं नमः पराय गन्धात्मने नमः पादयोर् विन्यस्येद् इत्य् अर्थः । अथानन्तरं श्रोत्र-त्वग्-दृक्-जिह्वा-घ्राणात्मकं कर्णादि-स्थितं कर्ण-त्वग्-दृक्-जिह्वा-घ्राणेषु स्थितं यथा स्यात् तथा न्यस्यतु तथा च णं नमः पराय श्रोत्रात्मने नमः इति श्रोत्रयोः ढं नमः पराय त्वग्-आत्मने नमः इति त्वचि, डं नमः पराय दृग्-आत्मने नमः इति नेत्रयोः । ठं नमः पराय जिह्वात्मने नमः इति जिह्वायां । टं नमः पराय घ्राणात्मने नमः इति घ्राणयोर् इति विन्यस्येत्

sakala-vapuṣi sarvāṅga-vyāpake jīvaṃ prāṇaṃ ca mantre āyojya tena nyasyatu tathā ca maṃ namaḥ parāya jīvātmane namaḥ bhaṃ namaḥ parāya prāṇātmane namaḥ iti dvayaṃ sarva-śarīre vinyasyed ity arthaḥ | iti tattva-padaṃ dattvā maṃ namaḥ parāya jīva-tattvātmane namaḥ iti kecit tat-prayogān kurvanti tan na pramāṇābhāvāt mūrti-pañjara-nyāse 'pi mūrti-pada-prayogāpatteḥ | atra makarādīnāṃ bindu-sāhityaṃ sampradāyāvagataṃ boddhavyam | madhye hṛdaye matim ahaṅkāraṃ manaś ca mantra āyojya tena mantrī nyasyatu tathā baṃ namaḥ parāya mana ātmane namaḥ phaṃ namaḥ parāya ahaṅkārātmane namaḥ paṃ namaḥ parāya mana ātmane namaḥ iti trayaṃ hṛdi vinyasyed ity arthaḥ | atho 'nantaraṃ kamukha-hṛdaya-guhyāṅghriṣu pañcasu sthāneṣu śabda-pūrvaṃ guṇa-samudāyaṃ śabda-sparśa-rūpa-rasa-gandhātmakaṃ mantre āyojya tena nyasyatu tathā ca naṃ namaḥ parāya rūpātmane namaḥ iti hṛdaye, thaṃ namaḥ parāya rasātmane namaḥ iti guhye, taṃ namaḥ parāya gandhātmane namaḥ pādayor vinyasyed ity arthaḥ | athānantaraṃ śrotra-tvag-dṛk-jihvā-ghrāṇātmakaṃ karṇādi-sthitaṃ karṇa-tvag-dṛk-jihvā-ghrāṇeṣu sthitaṃ yathā syāt tathā nyasyatu tathā ca ṇaṃ namaḥ parāya śrotrātmane namaḥ iti śrotrayoḥ ḍhaṃ namaḥ parāya tvag-ātmane namaḥ iti tvaci, ḍaṃ namaḥ parāya dṛg-ātmane namaḥ iti netrayoḥ | ṭhaṃ namaḥ parāya jihvātmane namaḥ iti jihvāyāṃ | ṭaṃ namaḥ parāya ghrāṇātmane namaḥ iti ghrāṇayor iti vinyasyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग्-आदीन्द्रिय-वर्गं वाक्-पाणि-पाद-पायूपस्थात्मकं कर्मेन्द्रिय-पञ्चकं मन्त्रे आयोज्य आत्म-निलयेषु मुख-पाणि-पाद-पायूपस्थेषु न्यस्यतु । तथा च अं नमः पराय वाग्-आत्मने नमः इति मुखे । झं नमः पराय पाण्य्-आत्मने नमः इति पाण्योः । जं नमः पराय पादात्मने नमः इति पादयोः । छं नमः पराय पाय्व्-आत्मने नमः इति पायौ । चं नमः पराय उपस्थात्मने नमः इत्य् उपस्थे विन्यस्येद् इत्य् अर्थः । आकाश-पूर्वं गणम् आकाश-वाय्व्-अग्नि-जल-पृथिव्य्-आत्मकं मन्त्रे आयोज्य मूर्धन्य् आस्ये हृदये शिवे लिङ्गे चरणयोर् न्यस्यतु । तथा च ङं नमः पराय आकाशात्मने नमः इति शिरसि । धं नमः पराय वाय्व्-आत्मने नमः इति मुखे । गं नमः परायाग्न्य्-आत्मने नमः इति हृदये । खं नमः पराय जलात्मने नमः इति लिङ्गे । कं नमः पराय पृथिव्य्-आत्मने नमः इति पादयोर् न्यस्येद् इत्य् अर्थः । हृत्-पुण्डरीकम् इत्य् आदेर् अयम् अर्थः । हृत्-पुण्डरीकं तथा सूर्योड्डराद्-वह्नीनां बिम्बानि सूर्य-चन्द्राग्नीनां मण्डलानि त्रीणि द्विषड्-अष्ट-युग्-दश-कला-व्याप्तानि द्वादश-षोडश-दश-कला-युक्तानि यतस् तु भूत-वसु-मुन्य्-अक्ष्य्-अक्षरैः यतो य-काराद् यो भूत-वर्णः पञ्चम-वर्णः श-कारः वसु-वर्णो ऽष्तमार्णो ह-कारः मुनि-वर्णः सप्तमः स-कारः अक्षि-वर्णो द्वित्य-वर्णो रेफः । एतैश् च सहितानि मन्त्रे आयोज्य हृदि न्यस्यतु । तथा च-शं नमः पराय हृत् पुण्डरीकात्मने नमः । हं नमः पराय द्वादश-कला-व्याप्त-सूर्य-मण्डलात्मने नमः । सं नमः पराय षोडश-कला-व्याप्त-चन्द्र-मण्डलात्मने नमः । रं नमः पराय दश-कला-व्याप्त-वह्नि-मण्डलात्मने नमः इति चतुष्टयं हृदये न्यस्यतु

vāg-ādīndriya-vargaṃ vāk-pāṇi-pāda-pāyūpasthātmakaṃ karmendriya-pañcakaṃ mantre āyojya ātma-nilayeṣu mukha-pāṇi-pāda-pāyūpastheṣu nyasyatu | tathā ca aṃ namaḥ parāya vāg-ātmane namaḥ iti mukhe | jhaṃ namaḥ parāya pāṇy-ātmane namaḥ iti pāṇyoḥ | jaṃ namaḥ parāya pādātmane namaḥ iti pādayoḥ | chaṃ namaḥ parāya pāyv-ātmane namaḥ iti pāyau | caṃ namaḥ parāya upasthātmane namaḥ ity upasthe vinyasyed ity arthaḥ | ākāśa-pūrvaṃ gaṇam ākāśa-vāyv-agni-jala-pṛthivy-ātmakaṃ mantre āyojya mūrdhany āsye hṛdaye śive liṅge caraṇayor nyasyatu | tathā ca ṅaṃ namaḥ parāya ākāśātmane namaḥ iti śirasi | dhaṃ namaḥ parāya vāyv-ātmane namaḥ iti mukhe | gaṃ namaḥ parāyāgny-ātmane namaḥ iti hṛdaye | khaṃ namaḥ parāya jalātmane namaḥ iti liṅge | kaṃ namaḥ parāya pṛthivy-ātmane namaḥ iti pādayor nyasyed ity arthaḥ | hṛt-puṇḍarīkam ity āder ayam arthaḥ | hṛt-puṇḍarīkaṃ tathā sūryoḍḍarād-vahnīnāṃ bimbāni sūrya-candrāgnīnāṃ maṇḍalāni trīṇi dviṣaḍ-aṣṭa-yug-daśa-kalā-vyāptāni dvādaśa-ṣoḍaśa-daśa-kalā-yuktāni yatas tu bhūta-vasu-muny-akṣy-akṣaraiḥ yato ya-kārād yo bhūta-varṇaḥ pañcama-varṇaḥ śa-kāraḥ vasu-varṇo 'ṣtamārṇo ha-kāraḥ muni-varṇaḥ saptamaḥ sa-kāraḥ akṣi-varṇo dvitya-varṇo rephaḥ | etaiś ca sahitāni mantre āyojya hṛdi nyasyatu | tathā ca-śaṃ namaḥ parāya hṛt puṇḍarīkātmane namaḥ | haṃ namaḥ parāya dvādaśa-kalā-vyāpta-sūrya-maṇḍalātmane namaḥ | saṃ namaḥ parāya ṣoḍaśa-kalā-vyāpta-candra-maṇḍalātmane namaḥ | raṃ namaḥ parāya daśa-kalā-vyāpta-vahni-maṇḍalātmane namaḥ iti catuṣṭayaṃ hṛdaye nyasyatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानन्तरं परमेष्ठि-पुमांसौ विश्व-निवृत्ती सर्व इत्य् उपनिषदो रहस्यान् षोपर-बलार्णैर् इति ष-कारः रेफस्य उप समीपं तेन रेफ-समीप-वर्तिनौ य-कार-ल-कारौ लक्ष्येते व-कारो ल-कारश् च एतैः सलवकैर् बिन्दु-सहितैः सहितान् आकाशादि-स्थाने न्यस्येद् आकाशादि न्यास-स्थानेषु मूर्ध्न्यास्ये हृदये लिङ्गे चरणयोर् न्यस्येत्

athānantaraṃ parameṣṭhi-pumāṃsau viśva-nivṛttī sarva ity upaniṣado rahasyān ṣopara-balārṇair iti ṣa-kāraḥ rephasya upa samīpaṃ tena repha-samīpa-vartinau ya-kāra-la-kārau lakṣyete va-kāro la-kāraś ca etaiḥ salavakair bindu-sahitaiḥ sahitān ākāśādi-sthāne nyasyed ākāśādi nyāsa-sthāneṣu mūrdhnyāsye hṛdaye liṅge caraṇayor nyasyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमशः क्रमेण परमेष्ट्य्-आदिभिः सहिता वासुदेवादयो न्यस्नीया तथा च षं नमः पराय वासुदेवाय परमेष्ठ्यात्मने नमः इति शिरसि । यं नमः पराय सङ्कर्षणाय पुरुषात्मने नमः इति मुखे, लं नमः पराय प्रद्युम्नाय विश्वात्मने नम इति हृदये । वं नमः पराय अनिरुद्धाय निवृत्त्यात्मने नम इति लिङ्गे, लं नम इति हृदये । वं नमः पराय अनिरुद्धाय निवृत्य्-आत्मने नम इति लिङ्गे । लं नमः पराय नारायणाय सर्वात्मने नम इति चरणयोः । विन्यस्येद् इत्य् अर्थः । केचित् तु परमेष्ठ्यादेर् अनन्तरं वासुदेवादेः प्रयोगं कुर्वन्ति

kramaśaḥ krameṇa parameṣṭy-ādibhiḥ sahitā vāsudevādayo nyasnīyā tathā ca ṣaṃ namaḥ parāya vāsudevāya parameṣṭhyātmane namaḥ iti śirasi | yaṃ namaḥ parāya saṅkarṣaṇāya puruṣātmane namaḥ iti mukhe, laṃ namaḥ parāya pradyumnāya viśvātmane nama iti hṛdaye | vaṃ namaḥ parāya aniruddhāya nivṛttyātmane nama iti liṅge, laṃ nama iti hṛdaye | vaṃ namaḥ parāya aniruddhāya nivṛty-ātmane nama iti liṅge | laṃ namaḥ parāya nārāyaṇāya sarvātmane nama iti caraṇayoḥ | vinyasyed ity arthaḥ | kecit tu parameṣṭhyāder anantaraṃ vāsudevādeḥ prayogaṃ kurvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तद्-अनन्तरं क्रमेण गुरूपदेश-क्रमेण तज्-ज्ञः नृसिंह-बीज-ज्ञः क्षरौ क्ष-कार-रेफ-औ-कार इति मिलित-स्वरूपं बिन्दु-युक्तं तथा कोप-तत्त्वं नृसिंहं च मन्त्रे आयोज्य सर्व-गात्रेषु न्यस्येत् । तथा च-क्ष्रौं नमः पराय नृसिंहाय कोपात्मने नमः इति सर्व-गात्रेषु न्यस्येद् इत्य् अर्थः । तत्त्व-न्यासम् उपसंहरति इत्य् उक्त-प्रकारेण तत्त्वात्मको न्यासः कथितो भवति । कीदृशः ? विश्व-मूर्त्य्-आदिषु स्व-सान्निध्य-कृत् कृष्ण-सान्निध्य-कृत् बिम्बादिष्व् इति केचिद् बिम्बं प्रतिमा मूर्तिः शरीरम् आदि-पदेन मणि-मन्त्रादि-सकलस्य परिग्रहः एतेषु हरेः सान्निध्यं करोतीत्य् अर्थः । क्वचिन् मर्त्यादिष्व् इति पाठः

tatas tad-anantaraṃ krameṇa gurūpadeśa-krameṇa taj-jñaḥ nṛsiṃha-bīja-jñaḥ kṣarau kṣa-kāra-repha-au-kāra iti milita-svarūpaṃ bindu-yuktaṃ tathā kopa-tattvaṃ nṛsiṃhaṃ ca mantre āyojya sarva-gātreṣu nyasyet | tathā ca-kṣrauṃ namaḥ parāya nṛsiṃhāya kopātmane namaḥ iti sarva-gātreṣu nyasyed ity arthaḥ | tattva-nyāsam upasaṃharati ity ukta-prakāreṇa tattvātmako nyāsaḥ kathito bhavati | kīdṛśaḥ ? viśva-mūrty-ādiṣu sva-sānnidhya-kṛt kṛṣṇa-sānnidhya-kṛt bimbādiṣv iti kecid bimbaṃ pratimā mūrtiḥ śarīram ādi-padena maṇi-mantrādi-sakalasya parigrahaḥ eteṣu hareḥ sānnidhyaṃ karotīty arthaḥ | kvacin martyādiṣv iti pāṭhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्व-न्यासे कृते ध्रुवं निश्चितम् अधिकृतो भवति न केवलं गोपाल-विषय-मन्त्र-कथनाद् अत्रैव अपि तु सकल-वैष्णव-मन्त्र-जपादिष्व् अपीत्य् अर्थः । अधुना प्राणायाम-प्रकारम् आह-पवन-संयमनम् इति । असौ साधकः यं मनुम् इह व्यवहार-भूमौ जप्तुम् इच्छति अमुना मन्त्रेण पवन-संयमनं प्राणायामं चरतु कुर्याद् इत्य् अर्थः

tattva-nyāse kṛte dhruvaṃ niścitam adhikṛto bhavati na kevalaṃ gopāla-viṣaya-mantra-kathanād atraiva api tu sakala-vaiṣṇava-mantra-japādiṣv apīty arthaḥ | adhunā prāṇāyāma-prakāram āha-pavana-saṃyamanam iti | asau sādhakaḥ yaṃ manum iha vyavahāra-bhūmau japtum icchati amunā mantreṇa pavana-saṃyamanaṃ prāṇāyāmaṃ caratu kuryād ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूल-मन्त्रतो मूल-मन्त्रेण । वक्ष्यमाण-दशाक्षरेणेति केचित् । वस्तुतस् तु सप्ताक्षर-गोपी-जन-वल्लभ-मन्त्रेण तस्यैव मूल-मन्त्रत्वेनाभिधानात् तद्-वचनस्य प्रयोजनान्तराभावात् तत्त्व-सङ्ख्ययाष्टाविंशति-वारं चतुर्विंशति-वारम् इति केचित्

mūla-mantrato mūla-mantreṇa | vakṣyamāṇa-daśākṣareṇeti kecit | vastutas tu saptākṣara-gopī-jana-vallabha-mantreṇa tasyaiva mūla-mantratvenābhidhānāt tad-vacanasya prayojanāntarābhāvāt tattva-saṅkhyayāṣṭāviṃśati-vāraṃ caturviṃśati-vāram iti kecit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरतो जपादौ पश्चाच् च तत्-त्रयं बुधैर् विहितं प्राणायाम-त्रयं, रेचकादि-त्रयम् इति केचित् । एतेन जपाङ्गत्वाच् च तत्राद्य्-अन्ते ऽयं दर्शितः

purato japādau paścāc ca tat-trayaṃ budhair vihitaṃ prāṇāyāma-trayaṃ, recakādi-trayam iti kecit | etena japāṅgatvāc ca tatrādy-ante 'yaṃ darśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतीति कृति-च्छन्दसो विंशत्य्-अक्षरत्वात् सहितम् एकं यत्र तादृश-सप्त-कृति-वारम् । अथवा सहितानि मिलितानि एक सप्त-कृतयः उभयत्राष्टाविंशति-वारम् इत्य् अर्थह् । सर्वेषु कृष्ण-मनुजापकर्मसु अङ्ग-जन्म-मनुना काम-बीजेन प्राणायामम् अभ्यसंस् तनुयात् । प्रथमम् एकं ततः सप्त ततो विंशति ततो ऽभ्यास-पाटवे ऽष्टाविंशति-वारम् इत्य् अर्थः । कश्चित् तु प्रथमं सप्त ततो विंशतिस् तत एकं ततो ऽष्टाविंशति-वारम् अभ्यास-क्रमेणेति तात्पर्यम् आह तत्र प्रमाणं स एव प्रष्टव्यः

kṛtīti kṛti-cchandaso viṃśaty-akṣaratvāt sahitam ekaṃ yatra tādṛśa-sapta-kṛti-vāram | athavā sahitāni militāni eka sapta-kṛtayaḥ ubhayatrāṣṭāviṃśati-vāram ity arthah | sarveṣu kṛṣṇa-manujāpakarmasu aṅga-janma-manunā kāma-bījena prāṇāyāmam abhyasaṃs tanuyāt | prathamam ekaṃ tataḥ sapta tato viṃśati tato 'bhyāsa-pāṭave 'ṣṭāviṃśati-vāram ity arthaḥ | kaścit tu prathamaṃ sapta tato viṃśatis tata ekaṃ tato 'ṣṭāviṃśati-vāram abhyāsa-krameṇeti tātparyam āha tatra pramāṇaṃ sa eva praṣṭavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुसंशित-मतिर् विमल-बुद्धिः अष्टाविंशति-संख्यं दशार्णं दशाक्षर-मन्त्रं जपन् प्रायच्छेत् प्राणायामं कुर्यात् कीदृशं दशार्णम् इष्ट-फलदं स्वाभिमत-फलदं तत्र दशाक्षर-मन्त्रस्य वार-चतुष्टयं जपेन रेचकम् । अष्ट-वार-जपेन पूरकं षोडश-वार-जपेन कुम्भकं कुर्याद् इति गुरु-सम्प्रदायः । अष्टादशार्णे चेत् प्राणायामः क्रियत इति शेषः । तदा रविवारं द्वादश-वारम् अभ्यस्यन् प्राणायामं कुर्याद् इति गुरु-सम्प्रदायः । अन्य-मनुभिर् अन्य-मन्त्रैश् चेत् प्राणायामः क्रियते । तदा वर्णानुरूपं मन्त्र-वर्णानां तारतम्येन जपं कुर्वन् कुर्यात् । अत्र स्वल्पाक्षरैर् मन्त्रैर् बहु-वारम् अनल्पाक्षरैर् मन्त्रैः स्वल्प-वारं जपेद् इत्य् अर्थः । कीदृशः ? साधकः रेचक-पूरक-कुम्भकाख्य-कर्म-कुशल इत्य् अर्थः । रेचकस्य त्यागस्य पूर्वकर्मणी पूरक-कुम्भके तत्र निपुणा इति रुद्रधरः । तच् चिन्त्यम् एवम् अपि रेचके नैपुण्यालाभात् प्रपञ्च-सारानुसारिणो ऽस्य ग्रन्थस्य शारदा-ग्रन्थानुयायित्वाच् च

susaṃśita-matir vimala-buddhiḥ aṣṭāviṃśati-saṃkhyaṃ daśārṇaṃ daśākṣara-mantraṃ japan prāyacchet prāṇāyāmaṃ kuryāt kīdṛśaṃ daśārṇam iṣṭa-phaladaṃ svābhimata-phaladaṃ tatra daśākṣara-mantrasya vāra-catuṣṭayaṃ japena recakam | aṣṭa-vāra-japena pūrakaṃ ṣoḍaśa-vāra-japena kumbhakaṃ kuryād iti guru-sampradāyaḥ | aṣṭādaśārṇe cet prāṇāyāmaḥ kriyata iti śeṣaḥ | tadā ravivāraṃ dvādaśa-vāram abhyasyan prāṇāyāmaṃ kuryād iti guru-sampradāyaḥ | anya-manubhir anya-mantraiś cet prāṇāyāmaḥ kriyate | tadā varṇānurūpaṃ mantra-varṇānāṃ tāratamyena japaṃ kurvan kuryāt | atra svalpākṣarair mantrair bahu-vāram analpākṣarair mantraiḥ svalpa-vāraṃ japed ity arthaḥ | kīdṛśaḥ ? sādhakaḥ recaka-pūraka-kumbhakākhya-karma-kuśala ity arthaḥ | recakasya tyāgasya pūrvakarmaṇī pūraka-kumbhake tatra nipuṇā iti rudradharaḥ | tac cintyam evam api recake naipuṇyālābhāt prapañca-sārānusāriṇo 'sya granthasya śāradā-granthānuyāyitvāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणो विचक्षणः पुरुषः दक्षया दक्षिण-नाड्या मारुतं वायुं रेचयेत् त्यजेत् तथा वामया वाम-नाड्या त्यक्त-वायुं पूरयेद् मध्यया सुषुम्णया नाड्या मारुतं वायुं धारयेद् इत्य् उक्त-प्रकारेण रेचकादि-त्रयं रेचक-पूरक-कुम्भकाख्य-त्रितयम् ईरितं कथितं रेचकादिष्व् अवधि कालम् आह-कलाद् अन्तेति । कलाः षोडश, दन्ता द्वात्रिंशद्, विद्याः चतुःषष्ठि-रूपा एतत्-सङ्ख्याक-मात्रात्मकम् इत्य् अर्थः । अत्र भैरव-त्रिपाठिनो यत्र मन्त्र-गणनया प्राणायामः । तत्र कुम्भक-काल एवोक्तः श्वासाभ्यास-क्रमेण प्राणायाम-सङ्ख्यया मन्त्र-जपः कार्यो निर्गम-प्राणायामे तु रेचकादि-गणना कार्येत्य् आहुः । मात्र-शब्देन च वामाङ्गुष्ठे कनिष्ठाद्य्-अङ्गुलीनां प्रत्येकं पर्व-त्रय-स्पर्श-कालः कथ्यते वाम-हस्तेन वाम-जानु-मण्डलस्य प्रादक्षिण्येन स्पर्श-कालश् च । यद् अत्र रुद्रोपाध्यायैर् उक्तं यद्यप्य् अत्र रेचकं प्रथमम् उक्तं तद्-अनन्तरं पूरकं तथापि प्रथमं पूरकम् अनन्तरं कुम्भकं ज्ञेयं यतो गृहीत-घृतस्य त्यागो भवति । यत् पुनर् व्यत्यासेन कथनं तद्-गोपनाय एवं कला-दन्तेत्याद्य् अपि व्यत्यासेन बोद्धव्यम् । इड्योत्कर्षयेद् वायुम् इत्य् आदि शारदा-दर्शनात् । एवं च गृहीत-चतुर्-गुणेन धारणं तद्-अर्धेन त्याग इत्य् अपि दर्शितं भवतीति, तन् न प्रपञ्च-सारानुसारिणो ग्रन्थस्यास्य शारदानुयायित्वात् प्रपञ्च-सारे रेचकादित्वस्यैवोक्तत्वात् पूरकादित्वस्याष्टाङ्गयोगान्तर्भूत-प्राणायाम-विषयत्वात् । यद् उक्तं गृहीतस्य त्यागो भवति तत्रोच्यते स्वाभाविक-वायु-धारणस्यात्रापि सत्त्वाद् अन्यथा शरीर-पातापत्तेः । यद् उक्तं व्यत्यासेन गोपनार्थं कथनम् इति तद् अयुक्तम् । मन्त्र-भिन्नस्यानुष्ठान-भागस्य ऋजु-मार्गेणैव वक्तुं युक्तत्वात् । यद् उक्तं गृहीत-चतुर्गुणेनैव धारणं तद्-अर्धेन त्याग इति तद् अप्य् अयुक्तं प्रमाणाभावात् । दक्षिणामूर्ति-संहितायाम् अङ्गुली-नियमो ऽपि प्राणायामे कथितो, यथा- कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर् यन् नासापुट-धारणम् । प्राणायामः स विज्ञेयस् तर्जनी-मध्यमे विना ॥ इति

dakṣiṇo vicakṣaṇaḥ puruṣaḥ dakṣayā dakṣiṇa-nāḍyā mārutaṃ vāyuṃ recayet tyajet tathā vāmayā vāma-nāḍyā tyakta-vāyuṃ pūrayed madhyayā suṣumṇayā nāḍyā mārutaṃ vāyuṃ dhārayed ity ukta-prakāreṇa recakādi-trayaṃ recaka-pūraka-kumbhakākhya-tritayam īritaṃ kathitaṃ recakādiṣv avadhi kālam āha-kalād anteti | kalāḥ ṣoḍaśa, dantā dvātriṃśad, vidyāḥ catuḥṣaṣṭhi-rūpā etat-saṅkhyāka-mātrātmakam ity arthaḥ | atra bhairava-tripāṭhino yatra mantra-gaṇanayā prāṇāyāmaḥ | tatra kumbhaka-kāla evoktaḥ śvāsābhyāsa-krameṇa prāṇāyāma-saṅkhyayā mantra-japaḥ kāryo nirgama-prāṇāyāme tu recakādi-gaṇanā kāryety āhuḥ | mātra-śabdena ca vāmāṅguṣṭhe kaniṣṭhādy-aṅgulīnāṃ pratyekaṃ parva-traya-sparśa-kālaḥ kathyate vāma-hastena vāma-jānu-maṇḍalasya prādakṣiṇyena sparśa-kālaś ca | yad atra rudropādhyāyair uktaṃ yadyapy atra recakaṃ prathamam uktaṃ tad-anantaraṃ pūrakaṃ tathāpi prathamaṃ pūrakam anantaraṃ kumbhakaṃ jñeyaṃ yato gṛhīta-ghṛtasya tyāgo bhavati | yat punar vyatyāsena kathanaṃ tad-gopanāya evaṃ kalā-dantetyādy api vyatyāsena boddhavyam | iḍyotkarṣayed vāyum ity ādi śāradā-darśanāt | evaṃ ca gṛhīta-catur-guṇena dhāraṇaṃ tad-ardhena tyāga ity api darśitaṃ bhavatīti, tan na prapañca-sārānusāriṇo granthasyāsya śāradānuyāyitvāt prapañca-sāre recakāditvasyaivoktatvāt pūrakāditvasyāṣṭāṅgayogāntarbhūta-prāṇāyāma-viṣayatvāt | yad uktaṃ gṛhītasya tyāgo bhavati tatrocyate svābhāvika-vāyu-dhāraṇasyātrāpi sattvād anyathā śarīra-pātāpatteḥ | yad uktaṃ vyatyāsena gopanārthaṃ kathanam iti tad ayuktam | mantra-bhinnasyānuṣṭhāna-bhāgasya ṛju-mārgeṇaiva vaktuṃ yuktatvāt | yad uktaṃ gṛhīta-caturguṇenaiva dhāraṇaṃ tad-ardhena tyāga iti tad apy ayuktaṃ pramāṇābhāvāt | dakṣiṇāmūrti-saṃhitāyām aṅgulī-niyamo 'pi prāṇāyāme kathito, yathā- kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhair yan nāsāpuṭa-dhāraṇam | prāṇāyāmaḥ sa vijñeyas tarjanī-madhyame vinā || iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पूर्वोक्त-प्रकारेण प्राणायामं विधाय कृत्वा अथानन्तरं निज-वपुषा निज-शरीरेण याग-पीथं पूजा-पीठं कल्पयेत् कल्पना-प्रकारम् आह-न्यस्येद् इति । हृद्-देशे हृदि आधार-शक्त्य्-आदि-कल्प-वृक्षान्तं न्यसेत् । कमठः कूर्मः शेषो ऽनन्तः क्षीर-सिन्धुः क्षीर-समुद्रः रत्नेन उज्ज्वलः महितो यः महा-मण्डपः रत्न-मण्डपः इति यावत् तथा चाधार-शक्तये नमः प्रकृत्यै नम इति नवकं न्यसेद् हृदीत्य् अर्थह् । भूयो ऽअनन्तरं अंस-द्वयोर् उद्वय-वदन-कटी-पार्श्व-युग्मेषु धर्माद्य्-अधर्मादि-पाद-गात्र-चतुष्टयं विन्यस्येत् । पाद-गात्रयोश् चतुष्टयं पाद-गात्र-चतुष्टयम् इत्य् उभयत्र सम्बध्यते । पाद-चतुष्टयं गात्र-चतुष्टयं धर्मादि-धर्म-ज्ञान-वैराग्यैश्वर्य-रूप-पाद-चतुष्टयम् । अंस-द्वयोर् उद्वये च धर्माय नमः दक्षिणोरौ, इत्य् एवं प्रादक्षिण्य-क्रमेण विन्यसेत् । शारदायां मुख-पार्श्व-नाभि-पार्श्वेष्व् इति क्रम-दर्शनात् । एतच् च भैरव-त्रिपाठिनो ऽपि संमतम् । एतेषु यथाश्रुत-क्रमेणैवेति विद्याधराचार्याः । अथानन्तरं शेषम् अनन्तम् अब्जं पद्मं सूर्येन्दु-वह्नीन् सूर्य-सोमाग्नि-मण्डलानि । कीदृशान् ? तान् प्रणवांश-युक्तान् प्रणवस्योङ्कारस्यांशाः । अवयवा अ-कारो-कार-म-कारास् तैर् युक्तान् सहितान् तत्रादौ स-बिन्दु-प्रणवांशादि-साहित्यं सम्प्रदायतो बोद्धव्यम् । स्वाद्य्-अक्षरैः स-बिन्दु-स्वीय-स्वीय-प्रथमाक्षरैः सहितानि सत्त्व-रजस्-तमांसि तथा च हृत्-पद्मे अनन्ताय नमः, पद्माय नमः, अं द्वादश-कला-व्याप्त-सूर्य-मण्डलात्मने नमः, उं षोडश-कला-व्याप्त-चन्द्र-मण्डलात्मने नमः, मं दश-कला-व्याप्त-वह्नि-मण्डलात्मने नमः, सं सत्त्वाय नमः, रं रजसे नमः, तं तमसे नमः

iti pūrvokta-prakāreṇa prāṇāyāmaṃ vidhāya kṛtvā athānantaraṃ nija-vapuṣā nija-śarīreṇa yāga-pīthaṃ pūjā-pīṭhaṃ kalpayet kalpanā-prakāram āha-nyasyed iti | hṛd-deśe hṛdi ādhāra-śakty-ādi-kalpa-vṛkṣāntaṃ nyaset | kamaṭhaḥ kūrmaḥ śeṣo 'nantaḥ kṣīra-sindhuḥ kṣīra-samudraḥ ratnena ujjvalaḥ mahito yaḥ mahā-maṇḍapaḥ ratna-maṇḍapaḥ iti yāvat tathā cādhāra-śaktaye namaḥ prakṛtyai nama iti navakaṃ nyased hṛdīty arthah | bhūyo 'anantaraṃ aṃsa-dvayor udvaya-vadana-kaṭī-pārśva-yugmeṣu dharmādy-adharmādi-pāda-gātra-catuṣṭayaṃ vinyasyet | pāda-gātrayoś catuṣṭayaṃ pāda-gātra-catuṣṭayam ity ubhayatra sambadhyate | pāda-catuṣṭayaṃ gātra-catuṣṭayaṃ dharmādi-dharma-jñāna-vairāgyaiśvarya-rūpa-pāda-catuṣṭayam | aṃsa-dvayor udvaye ca dharmāya namaḥ dakṣiṇorau, ity evaṃ prādakṣiṇya-krameṇa vinyaset | śāradāyāṃ mukha-pārśva-nābhi-pārśveṣv iti krama-darśanāt | etac ca bhairava-tripāṭhino 'pi saṃmatam | eteṣu yathāśruta-krameṇaiveti vidyādharācāryāḥ | athānantaraṃ śeṣam anantam abjaṃ padmaṃ sūryendu-vahnīn sūrya-somāgni-maṇḍalāni | kīdṛśān ? tān praṇavāṃśa-yuktān praṇavasyoṅkārasyāṃśāḥ | avayavā a-kāro-kāra-ma-kārās tair yuktān sahitān tatrādau sa-bindu-praṇavāṃśādi-sāhityaṃ sampradāyato boddhavyam | svādy-akṣaraiḥ sa-bindu-svīya-svīya-prathamākṣaraiḥ sahitāni sattva-rajas-tamāṃsi tathā ca hṛt-padme anantāya namaḥ, padmāya namaḥ, aṃ dvādaśa-kalā-vyāpta-sūrya-maṇḍalātmane namaḥ, uṃ ṣoḍaśa-kalā-vyāpta-candra-maṇḍalātmane namaḥ, maṃ daśa-kalā-vyāpta-vahni-maṇḍalātmane namaḥ, saṃ sattvāya namaḥ, raṃ rajase namaḥ, taṃ tamase namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मादि-त्रयम् आत्मान्तरात्मा परमात्मेति लक्ष्यम् । कीदृशम् ? आदि-बीज-सहितं स-बिन्दुं स्वीय-स्वीय-प्रथमाक्षर-रूप-बीज-सहितम् इति विद्याधराचार्याः । आदिः प्रणवस् तत्-सहितम् इति त्रिपाठिनः । व्योम ह-कारः । अग्निः रेफः । माया दीर्घः ईः । लवो बिन्दुः । एतैः सह ज्ञानात्मानं भुवनेश्वरी-बीज-सहितं हृत्-पद्मे न्यसेद् इति पूर्वेणान्वयः । तथा च आं आत्मने नमः । अं अन्तरात्मने नमः । पं परमात्मने नमः । ह्रीं ज्ञानात्मने नमः । इति हृदि विन्यसेत् । अथानन्तरं अष्ट-दिक्षु परितः प्रादक्षिण्येन मध्ये च कर्णिकायां नव-शक्तीर् विमलोत्कर्षिण्याद्या न्यस्येत् । पद्मस्य पूर्वादि-केसरेषु प्रादक्षिण्येन विमलायै नमः । उत्कर्षिण्यै नमः । ज्ञानायै नमः । क्रियायै नमः । योगायै नमः । प्रह्वयै नमः । सत्यायै नमः । ईशानायै नमः । कर्णिकायाम् अनुग्रहायै नमः । इति न्यसेत् । पीठ-मन्त्रं च तत्र न्यस्यः । एतस्योपरि वक्ष्यमाणं पीठ-मन्त्रं-ॐ नमो भगवते विष्णवे सर्व-भूतात्मने वासुदेवाय सर्वात्म-संयोग-यौगपद्य-पीठात्मने नमः इति मन्त्रं न्यसेत् । तद् उक्त-रूपे पीठे विधिवद् गुरूपदिष्ट-मार्गेण तत् सर्वोपनिषत्-प्रसिद्धं धाम ब्रह्म-चैतन्यं चिन्तयेत् । कीदृशम् ? तत्-कर्णिका-मध्य-गं हृत्-पद्म-कर्णिका-मध्य-स्थम् इत्य् अर्थः । एतद्-ध्यानोपयोगि-रूपम् उक्तं स्वाभाविक-रूपम् आह । कीदृशम् ? नित्येति अविनाशि-चैतन्यं स्वतः-प्रकाश-स्वरूपम् । पुनः कीदृशम् ? अमृतं शुद्ध-स्वरूपम् इत्य् अर्थः । तत्राधार-शत्त्यादयः सर्वे मन्त्राः प्रणवादि-चतुर्थी नमो ऽन्ताः सम्प्रदायतो बोद्धव्याः

ātmādi-trayam ātmāntarātmā paramātmeti lakṣyam | kīdṛśam ? ādi-bīja-sahitaṃ sa-binduṃ svīya-svīya-prathamākṣara-rūpa-bīja-sahitam iti vidyādharācāryāḥ | ādiḥ praṇavas tat-sahitam iti tripāṭhinaḥ | vyoma ha-kāraḥ | agniḥ rephaḥ | māyā dīrghaḥ īḥ | lavo binduḥ | etaiḥ saha jñānātmānaṃ bhuvaneśvarī-bīja-sahitaṃ hṛt-padme nyased iti pūrveṇānvayaḥ | tathā ca āṃ ātmane namaḥ | aṃ antarātmane namaḥ | paṃ paramātmane namaḥ | hrīṃ jñānātmane namaḥ | iti hṛdi vinyaset | athānantaraṃ aṣṭa-dikṣu paritaḥ prādakṣiṇyena madhye ca karṇikāyāṃ nava-śaktīr vimalotkarṣiṇyādyā nyasyet | padmasya pūrvādi-kesareṣu prādakṣiṇyena vimalāyai namaḥ | utkarṣiṇyai namaḥ | jñānāyai namaḥ | kriyāyai namaḥ | yogāyai namaḥ | prahvayai namaḥ | satyāyai namaḥ | īśānāyai namaḥ | karṇikāyām anugrahāyai namaḥ | iti nyaset | pīṭha-mantraṃ ca tatra nyasyaḥ | etasyopari vakṣyamāṇaṃ pīṭha-mantraṃ-oṃ namo bhagavate viṣṇave sarva-bhūtātmane vāsudevāya sarvātma-saṃyoga-yaugapadya-pīṭhātmane namaḥ iti mantraṃ nyaset | tad ukta-rūpe pīṭhe vidhivad gurūpadiṣṭa-mārgeṇa tat sarvopaniṣat-prasiddhaṃ dhāma brahma-caitanyaṃ cintayet | kīdṛśam ? tat-karṇikā-madhya-gaṃ hṛt-padma-karṇikā-madhya-stham ity arthaḥ | etad-dhyānopayogi-rūpam uktaṃ svābhāvika-rūpam āha | kīdṛśam ? nityeti avināśi-caitanyaṃ svataḥ-prakāśa-svarūpam | punaḥ kīdṛśam ? amṛtaṃ śuddha-svarūpam ity arthaḥ | tatrādhāra-śattyādayaḥ sarve mantrāḥ praṇavādi-caturthī namo 'ntāḥ sampradāyato boddhavyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमलेति

vimaleti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारः प्रणवः । हृदयं नमः । भगवान् इति च विष्णुर् इति च सर्वान्वितः सर्व-पद-सहितः भूतात्मा सर्व-भूतात्मेति । एते त्रयः स-वासुदेवाः वासुदेवेन सह चत्वारः प्रत्येकं ङे ऽन्ताश् चतुर्थ्य्-अन्ताः कार्याः । सर्वात्म-युतश् च संयोगः सर्वात्म-संयोग इति स्वरूपं योगावधौ योग-शब्दान्ते पद्म-पद्मेति स्वरूपं ङे-युतः पीठात्मा चतुर्थ्य्-अन्तः पीठात्मा एतस्यान्ते नतिर् नमः-शब्दः । उपसंहरति पीठेति अयं पीठ-महा-मनुर् उक्तः कथितः । कीदृशः ? सपर्यासु पूजासु पर्याप्तः समर्थः

tāraḥ praṇavaḥ | hṛdayaṃ namaḥ | bhagavān iti ca viṣṇur iti ca sarvānvitaḥ sarva-pada-sahitaḥ bhūtātmā sarva-bhūtātmeti | ete trayaḥ sa-vāsudevāḥ vāsudevena saha catvāraḥ pratyekaṃ ṅe 'ntāś caturthy-antāḥ kāryāḥ | sarvātma-yutaś ca saṃyogaḥ sarvātma-saṃyoga iti svarūpaṃ yogāvadhau yoga-śabdānte padma-padmeti svarūpaṃ ṅe-yutaḥ pīṭhātmā caturthy-antaḥ pīṭhātmā etasyānte natir namaḥ-śabdaḥ | upasaṃharati pīṭheti ayaṃ pīṭha-mahā-manur uktaḥ kathitaḥ | kīdṛśaḥ ? saparyāsu pūjāsu paryāptaḥ samarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करयोर् युगलम् अभिधास्यमान-मार्गात् । व्यापय्येत्य् आरभ्य विधिः समीरितः करे इत्य् अन्तं वक्ष्यमाण-प्रकारेण मन्त्र-वर्णैर् मन्त्रात्मकं मन्त्र-स्वरूपं विधाय कृत्वा आभ्यां कराभ्यां सकलं पूर्वोक्तं वक्ष्यमाणं च न्यास-पूजादिकं विदधीत कुर्यात् । मन्त्र-वर्ण-करण-क-कार-शोधने हेतुम् आह-परमम् इत्य् आदिना । यस्मात् तन्-मन्त्र-वर्णं हरेः कृष्णस्य परमं तेजः-स्वरूपम् इत्य् अर्थः । कीदृशं ? पुनः अनुत्तमं नास्त्य् उत्तमं यस्मात् तथेत्य् अर्थः । सकलं विदधीतेति परत्रापि काकाक्षि-गोलक-न्यायेन योजनीयम् । तथा च तद् हृदय-पङ्कज-स्थं हरेर् अनुत्तमं ज्योतिस् तेजः सकलं विदधीत षड्-अङ्ग-न्यासेन सावयवं कुर्याद् इति लघु-दीपिका-कारः

karayor yugalam abhidhāsyamāna-mārgāt | vyāpayyety ārabhya vidhiḥ samīritaḥ kare ity antaṃ vakṣyamāṇa-prakāreṇa mantra-varṇair mantrātmakaṃ mantra-svarūpaṃ vidhāya kṛtvā ābhyāṃ karābhyāṃ sakalaṃ pūrvoktaṃ vakṣyamāṇaṃ ca nyāsa-pūjādikaṃ vidadhīta kuryāt | mantra-varṇa-karaṇa-ka-kāra-śodhane hetum āha-paramam ity ādinā | yasmāt tan-mantra-varṇaṃ hareḥ kṛṣṇasya paramaṃ tejaḥ-svarūpam ity arthaḥ | kīdṛśaṃ ? punaḥ anuttamaṃ nāsty uttamaṃ yasmāt tathety arthaḥ | sakalaṃ vidadhīteti paratrāpi kākākṣi-golaka-nyāyena yojanīyam | tathā ca tad hṛdaya-paṅkaja-sthaṃ harer anuttamaṃ jyotis tejaḥ sakalaṃ vidadhīta ṣaḍ-aṅga-nyāsena sāvayavaṃ kuryād iti laghu-dīpikā-kāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.