दक्षिणो विचक्षणः पुरुषः दक्षया दक्षिण-नाड्या मारुतं वायुं रेचयेत् त्यजेत् तथा वामया वाम-नाड्या त्यक्त-वायुं पूरयेद् मध्यया सुषुम्णया नाड्या मारुतं वायुं धारयेद् इत्य् उक्त-प्रकारेण रेचकादि-त्रयं रेचक-पूरक-कुम्भकाख्य-त्रितयम् ईरितं कथितं रेचकादिष्व् अवधि कालम् आह-कलाद् अन्तेति । कलाः षोडश, दन्ता द्वात्रिंशद्, विद्याः चतुःषष्ठि-रूपा एतत्-सङ्ख्याक-मात्रात्मकम् इत्य् अर्थः । अत्र भैरव-त्रिपाठिनो यत्र मन्त्र-गणनया प्राणायामः । तत्र कुम्भक-काल एवोक्तः श्वासाभ्यास-क्रमेण प्राणायाम-सङ्ख्यया मन्त्र-जपः कार्यो निर्गम-प्राणायामे तु रेचकादि-गणना कार्येत्य् आहुः । मात्र-शब्देन च वामाङ्गुष्ठे कनिष्ठाद्य्-अङ्गुलीनां प्रत्येकं पर्व-त्रय-स्पर्श-कालः कथ्यते वाम-हस्तेन वाम-जानु-मण्डलस्य प्रादक्षिण्येन स्पर्श-कालश् च । यद् अत्र रुद्रोपाध्यायैर् उक्तं यद्यप्य् अत्र रेचकं प्रथमम् उक्तं तद्-अनन्तरं पूरकं तथापि प्रथमं पूरकम् अनन्तरं कुम्भकं ज्ञेयं यतो गृहीत-घृतस्य त्यागो भवति । यत् पुनर् व्यत्यासेन कथनं तद्-गोपनाय एवं कला-दन्तेत्याद्य् अपि व्यत्यासेन बोद्धव्यम् । इड्योत्कर्षयेद् वायुम् इत्य् आदि शारदा-दर्शनात् । एवं च गृहीत-चतुर्-गुणेन धारणं तद्-अर्धेन त्याग इत्य् अपि दर्शितं भवतीति, तन् न प्रपञ्च-सारानुसारिणो ग्रन्थस्यास्य शारदानुयायित्वात् प्रपञ्च-सारे रेचकादित्वस्यैवोक्तत्वात् पूरकादित्वस्याष्टाङ्गयोगान्तर्भूत-प्राणायाम-विषयत्वात् । यद् उक्तं गृहीतस्य त्यागो भवति तत्रोच्यते स्वाभाविक-वायु-धारणस्यात्रापि सत्त्वाद् अन्यथा शरीर-पातापत्तेः । यद् उक्तं व्यत्यासेन गोपनार्थं कथनम् इति तद् अयुक्तम् । मन्त्र-भिन्नस्यानुष्ठान-भागस्य ऋजु-मार्गेणैव वक्तुं युक्तत्वात् । यद् उक्तं गृहीत-चतुर्गुणेनैव धारणं तद्-अर्धेन त्याग इति तद् अप्य् अयुक्तं प्रमाणाभावात् । दक्षिणामूर्ति-संहितायाम् अङ्गुली-नियमो ऽपि प्राणायामे कथितो, यथा- कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर् यन् नासापुट-धारणम् । प्राणायामः स विज्ञेयस् तर्जनी-मध्यमे विना ॥ इति
dakṣiṇo vicakṣaṇaḥ puruṣaḥ dakṣayā dakṣiṇa-nāḍyā mārutaṃ vāyuṃ recayet tyajet tathā vāmayā vāma-nāḍyā tyakta-vāyuṃ pūrayed madhyayā suṣumṇayā nāḍyā mārutaṃ vāyuṃ dhārayed ity ukta-prakāreṇa recakādi-trayaṃ recaka-pūraka-kumbhakākhya-tritayam īritaṃ kathitaṃ recakādiṣv avadhi kālam āha-kalād anteti | kalāḥ ṣoḍaśa, dantā dvātriṃśad, vidyāḥ catuḥṣaṣṭhi-rūpā etat-saṅkhyāka-mātrātmakam ity arthaḥ | atra bhairava-tripāṭhino yatra mantra-gaṇanayā prāṇāyāmaḥ | tatra kumbhaka-kāla evoktaḥ śvāsābhyāsa-krameṇa prāṇāyāma-saṅkhyayā mantra-japaḥ kāryo nirgama-prāṇāyāme tu recakādi-gaṇanā kāryety āhuḥ | mātra-śabdena ca vāmāṅguṣṭhe kaniṣṭhādy-aṅgulīnāṃ pratyekaṃ parva-traya-sparśa-kālaḥ kathyate vāma-hastena vāma-jānu-maṇḍalasya prādakṣiṇyena sparśa-kālaś ca | yad atra rudropādhyāyair uktaṃ yadyapy atra recakaṃ prathamam uktaṃ tad-anantaraṃ pūrakaṃ tathāpi prathamaṃ pūrakam anantaraṃ kumbhakaṃ jñeyaṃ yato gṛhīta-ghṛtasya tyāgo bhavati | yat punar vyatyāsena kathanaṃ tad-gopanāya evaṃ kalā-dantetyādy api vyatyāsena boddhavyam | iḍyotkarṣayed vāyum ity ādi śāradā-darśanāt | evaṃ ca gṛhīta-catur-guṇena dhāraṇaṃ tad-ardhena tyāga ity api darśitaṃ bhavatīti, tan na prapañca-sārānusāriṇo granthasyāsya śāradānuyāyitvāt prapañca-sāre recakāditvasyaivoktatvāt pūrakāditvasyāṣṭāṅgayogāntarbhūta-prāṇāyāma-viṣayatvāt | yad uktaṃ gṛhītasya tyāgo bhavati tatrocyate svābhāvika-vāyu-dhāraṇasyātrāpi sattvād anyathā śarīra-pātāpatteḥ | yad uktaṃ vyatyāsena gopanārthaṃ kathanam iti tad ayuktam | mantra-bhinnasyānuṣṭhāna-bhāgasya ṛju-mārgeṇaiva vaktuṃ yuktatvāt | yad uktaṃ gṛhīta-caturguṇenaiva dhāraṇaṃ tad-ardhena tyāga iti tad apy ayuktaṃ pramāṇābhāvāt | dakṣiṇāmūrti-saṃhitāyām aṅgulī-niyamo 'pi prāṇāyāme kathito, yathā- kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhair yan nāsāpuṭa-dhāraṇam | prāṇāyāmaḥ sa vijñeyas tarjanī-madhyame vinā || iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.