Madhva Anandatirtha: Anuvyakhyana 3.4

मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तो ऽभ्यसूयकाः । तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु

māmātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ / tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān / kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्

āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani / māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विविधो भूतसर्गो ऽत्र दैव आसुर एव च । विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस्तथाऽसुरः

dvividho bhūtasargo 'tra daiva āsura eva ca / viṣṇubhaktiparo daivo viparītastathā'suraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः । स्वाध्यायस्तत्त्ववेदित्वं विष्णुपूजारतिः स्मृतिः

devānāṃ paramo dharmaḥ sadā yajñādikāḥ kriyāḥ / svādhyāyastattvaveditvaṃ viṣṇupūjāratiḥ smṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैत्यानां बाहुषाऌइत्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया । नीतिशास्त्रप्रवेदित्वं शिवपूजारतिः स्मृतिः

daityānāṃ bāhuṣāḷitvaṃ mātsaryaṃ yuddhasatkriyā / nītiśāstrapraveditvaṃ śivapūjāratiḥ smṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णाश्रमाचारवत्त्वं स्वाध्यायो भक्तिरच्युते । शिवे सूर्ये तथा देव्यां स्वभावो मानुषः स्मृतः

varṇāśramācāravattvaṃ svādhyāyo bhaktiracyute / śive sūrye tathā devyāṃ svabhāvo mānuṣaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादिवैष्णवा एव देवतास्तु स्वभावतः । विपरीतास्ततो दैत्याः सदैवानादिकालतः

anādivaiṣṇavā eva devatāstu svabhāvataḥ / viparītāstato daityāḥ sadaivānādikālataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानुषा मिश्रमतयो विमिश्रगतयो ऽपि च । इत्यादिवाक्यसन्दर्भे ज्ञायते ऽनादियोग्यता

mānuṣā miśramatayo vimiśragatayo 'pi ca / ityādivākyasandarbhe jñāyate 'nādiyogyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यनादिर्विशेषो न साम्प्रतं कथमेव सः । अदृष्टादेव चादृष्टं स्वीकृतं सवर्वादिभिः

yadyanādirviśeṣo na sāmprataṃ kathameva saḥ / adṛṣṭādeva cādṛṣṭaṃ svīkṛtaṃ savarvādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकस्मिको विशेषश्चेददृष्टे क्वचिदिष्यते । सर्वत्राकस्मिकत्वं स्यान्नादृष्टापेक्षता भवेत् । अदृष्टाश्चेद् विशेषो ऽयमनादित्वं कुतो न तत्

ākasmiko viśeṣaścedadṛṣṭe kvacidiṣyate / sarvatrākasmikatvaṃ syānnādṛṣṭāpekṣatā bhavet / adṛṣṭāśced viśeṣo 'yamanāditvaṃ kuto na tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नचान्यभेदवद् विष्णौ भेदस्तद्दर्शिनामपि । दृश्यते प्रत्यभिज्ञैव बहुरूपेषु दृश्यते

nacānyabhedavad viṣṇau bhedastaddarśināmapi / dṛśyate pratyabhijñaiva bahurūpeṣu dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुत्वं च विशेषेण न भेदेन कथञ्चन । प्रत्यभिज्ञा च येषां न ते ऽपि तन्मुष्यदृष्टयः

bahutvaṃ ca viśeṣeṇa na bhedena kathañcana / pratyabhijñā ca yeṣāṃ na te 'pi tanmuṣyadṛṣṭayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदं नैव प्रपश्यन्ति भेदमन्येभ्य एव च । पश्यन्त्येवं हरिस्तेषां सन्दर्शयति नान्यथा

bhedaṃ naiva prapaśyanti bhedamanyebhya eva ca / paśyantyevaṃ haristeṣāṃ sandarśayati nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं बृहत्संहितायां वचनं न पुराणगम् । लोकदर्शनवाद्येव वेदरोधाय शक्नुयात्

evaṃ bṛhatsaṃhitāyāṃ vacanaṃ na purāṇagam / lokadarśanavādyeva vedarodhāya śaknuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरीक्षितदृष्टिश्च परीक्षापूर्वदर्शनम् । निषेद्धुं शक्नुवाद्येव वेदरोधाय शक्नुयात्

aparīkṣitadṛṣṭiśca parīkṣāpūrvadarśanam / niṣeddhuṃ śaknuvādyeva vedarodhāya śaknuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च निश्चितभेदस्य दर्शने ऽस्ति पुराणगम् । वाक्यं क्वचिद्धि सम्मुग्धदर्शनं तत्र गम्यते

na ca niścitabhedasya darśane 'sti purāṇagam / vākyaṃ kvaciddhi sammugdhadarśanaṃ tatra gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरीक्षितमेवात्र वेधादिकमधीशितुः । परीक्षादर्शने नैव दृश्यते केनचित् क्वचित्

aparīkṣitamevātra vedhādikamadhīśituḥ / parīkṣādarśane naiva dṛśyate kenacit kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्दोषमेव तं ब्रह्मा ददर्शाशेषरूपिणम् । निर्दोषमेव रुद्रो ऽद्राङ् निर्दोषं तं पुरन्दरः

nirdoṣameva taṃ brahmā dadarśāśeṣarūpiṇam / nirdoṣameva rudro 'drāṅ nirdoṣaṃ taṃ purandaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्दोषाण्यस्य रूपाणि दृष्टान्येवं सुरोत्तमैः । अन्ये सदोषाः सर्वे ऽपि निर्दोषो हरिरेकलः । इति बर्कुश्रुतेश्चैव सदोषं नास्य दर्शनम्

nirdoṣāṇyasya rūpāṇi dṛṣṭānyevaṃ surottamaiḥ / anye sadoṣāḥ sarve 'pi nirdoṣo harirekalaḥ / iti barkuśruteścaiva sadoṣaṃ nāsya darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्धो विद्धवद् विष्णुरजातो जातवन्मृषा । अबद्धो बद्धवच्चैव दर्शयत्यमितद्युतिः । इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव प्राह निर्दोषतां हरेः

aviddho viddhavad viṣṇurajāto jātavanmṛṣā / abaddho baddhavaccaiva darśayatyamitadyutiḥ / iti paiṅgiśrutiścaiva prāha nirdoṣatāṃ hareḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरीक्षितदृष्टयैव सदोषो दृश्यते हरिः । परीक्षादर्शने नैव दृश्यो दोषो हरेः क्वचित् । इति पैङ्गिश्रुतिश्चाह प्रमाणं हि परीक्षितम्

aparīkṣitadṛṣṭayaiva sadoṣo dṛśyate hariḥ / parīkṣādarśane naiva dṛśyo doṣo hareḥ kvacit / iti paiṅgiśrutiścāha pramāṇaṃ hi parīkṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न परीक्षानवस्था स्यात् साक्षिसिद्धे त्वसंशयात् । मानसे दर्शने दोषाः स्युर्नवै साक्षिदर्शने । सुदृढो निर्णयो यत्र ज्ञेयं तत् साक्षिदर्शनम्

na parīkṣānavasthā syāt sākṣisiddhe tvasaṃśayāt / mānase darśane doṣāḥ syurnavai sākṣidarśane / sudṛḍho nirṇayo yatra jñeyaṃ tat sākṣidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छा ज्ञानं सुखं दुःखभयाभयकृपादयः । साक्षिसिद्धा न कश्चिद्धि तत्र संशयवान् क्वचित् । यत् क्वचिद् व्यभिचारी स्याद् दर्शनं मानसं हि तत्

icchā jñānaṃ sukhaṃ duḥkhabhayābhayakṛpādayaḥ / sākṣisiddhā na kaściddhi tatra saṃśayavān kvacit / yat kvacid vyabhicārī syād darśanaṃ mānasaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनश्चक्षुर्दर्शनादेरपि यत्रैव साक्षिणा । प्रामाण्यं सुगृहीतं स्यात् तत् परीक्षितदर्शनम्

manaścakṣurdarśanāderapi yatraiva sākṣiṇā / prāmāṇyaṃ sugṛhītaṃ syāt tat parīkṣitadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ज्ञानदृष्टिमात्रेण प्रामाण्यं तस्य दृश्यते । नियमेन सुखाद्येषु प्रामाण्यं साक्षिगोचरम्

na jñānadṛṣṭimātreṇa prāmāṇyaṃ tasya dṛśyate / niyamena sukhādyeṣu prāmāṇyaṃ sākṣigocaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्रामाण्यं सदा साक्षी पश्यत्येव सुनिश्चयात् । ज्ञानस्य ग्राहकेणैव साक्षिणा मानतामितेः

svaprāmāṇyaṃ sadā sākṣī paśyatyeva suniścayāt / jñānasya grāhakeṇaiva sākṣiṇā mānatāmiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषाभावे प्रमाणत्वं दोषाभावस्य साक्षिणा । निश्चितत्वं क्वचिच्चैव स्वतः प्रामाण्यमिष्यते

doṣābhāve pramāṇatvaṃ doṣābhāvasya sākṣiṇā / niścitatvaṃ kvaciccaiva svataḥ prāmāṇyamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो न सर्वमानानां प्रामाण्यं निश्चितं भवेत् । साक्षिणा निश्चितं यत्र तत् प्रामाण्यस्वलक्षणम्

ato na sarvamānānāṃ prāmāṇyaṃ niścitaṃ bhavet / sākṣiṇā niścitaṃ yatra tat prāmāṇyasvalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि कश्चित् सुखाद्येषु संशयं कुरुते जनः । नचैवाखिलमानानि निश्चिनोत्यखिलो जनः

na hi kaścit sukhādyeṣu saṃśayaṃ kurute janaḥ / nacaivākhilamānāni niścinotyakhilo janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादनुभवारूढं किमर्थमुपलप्यते । दोषाभावादिकं चैव साक्षी सम्यक् प्रपश्यति

tasmādanubhavārūḍhaṃ kimarthamupalapyate / doṣābhāvādikaṃ caiva sākṣī samyak prapaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् परीक्षितमानेन न दोषो विष्णवि क्वचित् । अपरीक्षितदृष्टिस्तु कस्मिन्नर्थे न विद्यते

tat parīkṣitamānena na doṣo viṣṇavi kvacit / aparīkṣitadṛṣṭistu kasminnarthe na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् प्रत्यक्षविरुद्धार्थे नागमस्यापि मानता । उपजीव्यमक्षजं यत्र तदन्यत्र विपर्ययः

tat pratyakṣaviruddhārthe nāgamasyāpi mānatā / upajīvyamakṣajaṃ yatra tadanyatra viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लौकिके व्यवहारे ऽत्र प्रत्यक्षस्योपजीव्यता । अवतारादिदष्टौ स्यादागमस्योपजीव्यता

laukike vyavahāre 'tra pratyakṣasyopajīvyatā / avatārādidaṣṭau syādāgamasyopajīvyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगमेन हि विष्णुत्वं ज्ञात्वा दोषो ऽत्र कल्प्यते । न चेत् स्यात् दोषवानन्यः शास्त्रसिद्धं हि लक्षणम्

āgamena hi viṣṇutvaṃ jñātvā doṣo 'tra kalpyate / na cet syāt doṣavānanyaḥ śāstrasiddhaṃ hi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचिद् दोषवत्त्वं स्यादितिमात्रे ऽक्षजं भवेत् । न विष्णोर्देषवत्त्वे हि प्रत्यक्षं वर्तते स्वतः

kasyacid doṣavattvaṃ syāditimātre 'kṣajaṃ bhavet / na viṣṇordeṣavattve hi pratyakṣaṃ vartate svataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचित् पश्यन्ति दोषानित्यत्रापि स्यान्नचाक्षजम् । पौराणं वाक्यमेवात्र तच्छ्रुत्यैव विरुद्धयते

kecit paśyanti doṣānityatrāpi syānnacākṣajam / paurāṇaṃ vākyamevātra tacchrutyaiva viruddhayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुराणस्योपजीव्यश्च वेद एव नचापरः । तद्विरोधे कथं मानं तत् तत्र च भविष्यति

purāṇasyopajīvyaśca veda eva nacāparaḥ / tadvirodhe kathaṃ mānaṃ tat tatra ca bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरीक्षितदृष्टिश्च कथमेवाक्षजं भवेत् । यद्येवं देवदत्तादिभ्रमः किं नाक्षजं भवेत्

aparīkṣitadṛṣṭiśca kathamevākṣajaṃ bhavet / yadyevaṃ devadattādibhramaḥ kiṃ nākṣajaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावच्छक्ति परीक्षायामुपजीव्यस्य बाधने । दोषो नाशोधिते दोष उपजीव्यत्वमस्वलम्

yāvacchakti parīkṣāyāmupajīvyasya bādhane / doṣo nāśodhite doṣa upajīvyatvamasvalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रमे ऽप्यभ्रमभागो ऽस्ति तन्मात्रमुपजीव्य हि । बाधकज्ञानवृत्तिः स्यान्नचैवं सुपरीक्षिते । सर्वं तदुपजीव्यैव प्रमाणं वर्तते यतः

bhrame 'pyabhramabhāgo 'sti tanmātramupajīvya hi / bādhakajñānavṛttiḥ syānnacaivaṃ suparīkṣite / sarvaṃ tadupajīvyaiva pramāṇaṃ vartate yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं ब्रह्मेति तज्ज्ञेयं सर्वज्ञत्वादिलक्षणम् । विहाय यस्मात्कस्माच्चित् स्वरूपस्यैव चेद् यदि

kathaṃ brahmeti tajjñeyaṃ sarvajñatvādilakṣaṇam / vihāya yasmātkasmāccit svarūpasyaiva ced yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपजीव्यत्वमेतस्माद् व्यावृत्तं यावता भवेत् । तावतैवोपजीव्यत्वं स्वरपस्यैव न क्वचित्

upajīvyatvametasmād vyāvṛttaṃ yāvatā bhavet / tāvataivopajīvyatvaṃ svarapasyaiva na kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वलक्षणयुक्तं तु स्वरूपं यदि भण्यते । अस्तु नो नैव हानिः स्यात् स्वपक्षश्चायमञ्जसा

sarvalakṣaṇayuktaṃ tu svarūpaṃ yadi bhaṇyate / astu no naiva hāniḥ syāt svapakṣaścāyamañjasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मादन्वित एवार्थः शब्दानामपि सर्वशः । विशेषसामन्यतया स्वरूपमखिलं भवेत्

yasmādanvita evārthaḥ śabdānāmapi sarvaśaḥ / viśeṣasāmanyatayā svarūpamakhilaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरोवर्तित्वपूर्वाणि देवदत्तादिकभ्रमे । व्यावर्तयन्ति तद्रूपं चैत्रमात्रद् विनैव हि

purovartitvapūrvāṇi devadattādikabhrame / vyāvartayanti tadrūpaṃ caitramātrad vinaiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मणो निर्विशेषत्वाद् व्यावर्तयति किं पुनः । यस्मात्कस्माच्चिदप्यर्थात् तावच्चेत् सिद्धसाधनम्

brahmaṇo nirviśeṣatvād vyāvartayati kiṃ punaḥ / yasmātkasmāccidapyarthāt tāvaccet siddhasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्मात्रत्वं च नैवेष्यमविशेषत्ववादिनः । तावन्मात्रं यदीष्यं स्यात् सर्वज्ञत्वं कुतो न तत्

cinmātratvaṃ ca naiveṣyamaviśeṣatvavādinaḥ / tāvanmātraṃ yadīṣyaṃ syāt sarvajñatvaṃ kuto na tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्मात्राभेदसाध्ये ऽपि सिद्धं तत् प्रतिवादिनः । स्वाभेदाङ्गीकृतेरेव चित्त्वं स्वस्यापि यन्मतम्

cinmātrābhedasādhye 'pi siddhaṃ tat prativādinaḥ / svābhedāṅgīkṛtereva cittvaṃ svasyāpi yanmatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वापेक्षतया सर्वज्ञत्वमित्येव तन्नहि । इति चेच्चेतनत्वं च ज्ञत्वं न ज्ञेयवर्जितम्

sarvāpekṣatayā sarvajñatvamityeva tannahi / iti ceccetanatvaṃ ca jñatvaṃ na jñeyavarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वज्ञेयत्वं च नैवासौ मन्यते सविशेषतः । स्वशब्दो ऽपि परापेक्षस्तस्माद् व्यावृत्तिरेव हि । स्वशब्दार्थ इति प्रोक्तः स्वरूपं नाम किं न चेत्

svajñeyatvaṃ ca naivāsau manyate saviśeṣataḥ / svaśabdo 'pi parāpekṣastasmād vyāvṛttireva hi / svaśabdārtha iti proktaḥ svarūpaṃ nāma kiṃ na cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपशब्देन पूर्णत्वात् तच्च सामान्यतावचः । न स्वरूपाभिधायि स्याद् वैयर्थ्यं स्वरवस्य यत्

rūpaśabdena pūrṇatvāt tacca sāmānyatāvacaḥ / na svarūpābhidhāyi syād vaiyarthyaṃ svaravasya yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतनस्य स्वभावो हि चैतन्यमिति गीयते । तस्माद् विशेषबाहुल्यं चैतन्यस्य विशेषतः

cetanasya svabhāvo hi caitanyamiti gīyate / tasmād viśeṣabāhulyaṃ caitanyasya viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ज्ञेयज्ञातृहीनं हि ज्ञानं नाम क्वचिद् भवेत् । ज्ञेयज्ञानविहीनश्च ज्ञ इत्यत्र च न प्रमा

na jñeyajñātṛhīnaṃ hi jñānaṃ nāma kvacid bhavet / jñeyajñānavihīnaśca jña ityatra ca na pramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातृज्ञेयविहीनं च ज्ञानं चेद् भोक्तृभोज्यतः । हीनं भोजनमेव स्यात् ताडनं कर्तृताड्यतः

jñātṛjñeyavihīnaṃ ca jñānaṃ ced bhoktṛbhojyataḥ / hīnaṃ bhojanameva syāt tāḍanaṃ kartṛtāḍyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यत्वात् तादृशं च स्यादिति चेन्नित्यवागपि । वाच्यवक्तृविहीना स्यान्नहि सा चैव तादृशी

nityatvāt tādṛśaṃ ca syāditi cennityavāgapi / vācyavaktṛvihīnā syānnahi sā caiva tādṛśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रष्टारो वेदवाचो हि सन्ति वाच्यानि चाञ्जसा । नित्यो द्रष्टा च वाच्यश्च भगवानेव च स्वयम्

draṣṭāro vedavāco hi santi vācyāni cāñjasā / nityo draṣṭā ca vācyaśca bhagavāneva ca svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि वक्तृविहीना च वाच्यहीनापि वाक् क्वचित् । ज्ञातृज्ञेयविहीनं च ज्ञानमेवं न तद् भवेत्

na hi vaktṛvihīnā ca vācyahīnāpi vāk kvacit / jñātṛjñeyavihīnaṃ ca jñānamevaṃ na tad bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि नित्यो ऽपि वक्तास्ति वाक्यवाच्यविवर्जितः । ज्ञानज्ञेयविहीनश्च ज्ञो ऽप्येवं नैव विद्यते

na hi nityo 'pi vaktāsti vākyavācyavivarjitaḥ / jñānajñeyavihīnaśca jño 'pyevaṃ naiva vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्च सर्वविलोपश्च केन मानेन गम्यते । सर्वेण सह तद् वाक्यामर्थश्च यदि गृह्यते । तदभावेन सर्वस्य नापलापो भवेत् तदा

kiñca sarvavilopaśca kena mānena gamyate / sarveṇa saha tad vākyāmarthaśca yadi gṛhyate / tadabhāvena sarvasya nāpalāpo bhavet tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न गृह्यते चेद् तन्न्यायादपलापो न हि क्वचित् । उपपत्तिविहीनस्य वाक्यस्यार्थो न गम्यते

na gṛhyate ced tannyāyādapalāpo na hi kvacit / upapattivihīnasya vākyasyārtho na gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपक्रमादिलिङ्गानां बलीयो ह्युत्तरोत्तरम् । श्रुत्यादौ पूर्वपूर्वं च ब्रह्मतर्कविनिर्णयात्

upakramādiliṅgānāṃ balīyo hyuttarottaram / śrutyādau pūrvapūrvaṃ ca brahmatarkavinirṇayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षमुपपत्तिश्च बहवश्चागमा यदा । विरुद्धयन्ते नचार्थो ऽस्ति यत्र लिङ्गविरोधिता

pratyakṣamupapattiśca bahavaścāgamā yadā / viruddhayante nacārtho 'sti yatra liṅgavirodhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एवार्थः कथं ग्राह्य उपपन्ने ऽविरोधिनी । मुख्यार्थे विद्यमाने तु क्व सावर्ज्ञ्यं निषिद्धयते

sa evārthaḥ kathaṃ grāhya upapanne 'virodhinī / mukhyārthe vidyamāne tu kva sāvarjñyaṃ niṣiddhayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः सर्वगुणैर्युक्तं ब्रह्माङ्गीकायर्मेव हि । अपलापो ऽपि सर्वस्य न कथञ्चन युज्यते

ataḥ sarvaguṇairyuktaṃ brahmāṅgīkāyarmeva hi / apalāpo 'pi sarvasya na kathañcana yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादियोग्यता चोक्ता तेन ग्राह्यैव सर्वथा । मुक्तानां तारतम्यं च मानैरुक्तैर्न चाल्यते

anādiyogyatā coktā tena grāhyaiva sarvathā / muktānāṃ tāratamyaṃ ca mānairuktairna cālyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानिनो ऽपि यतो नित्यं कुर्वन्ति शुभमेव हि । तारतम्यं तु मुक्तौ च तेनैवाध्यवसीयते

jñānino 'pi yato nityaṃ kurvanti śubhameva hi / tāratamyaṃ tu muktau ca tenaivādhyavasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारतम्यं न चेन्मुक्तौ कुतः कुर्युः शुभं पुनः । कृच्छ्रेणापि तपो ज्ञानं कर्माप्येते चरन्ति हि

tāratamyaṃ na cenmuktau kutaḥ kuryuḥ śubhaṃ punaḥ / kṛcchreṇāpi tapo jñānaṃ karmāpyete caranti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिभ्यति स्माशुभान्नित्यं सकामाश्च शुभे सदा । न च स्वभाव एवायं भयपूर्वप्रवृत्तितः । कृच्छ्रेणाचरणाच्चैव शुभस्यैव पुनः पुनः

bibhyati smāśubhānnityaṃ sakāmāśca śubhe sadā / na ca svabhāva evāyaṃ bhayapūrvapravṛttitaḥ / kṛcchreṇācaraṇāccaiva śubhasyaiva punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तादृशो ऽपि स्वभावश्चेदज्ञस्यापि भवेत् तथा । फलवत्त्वे प्रमाणं चेत् तत्र ज्ञस्य समं हि तत्

tādṛśo 'pi svabhāvaścedajñasyāpi bhavet tathā / phalavattve pramāṇaṃ cet tatra jñasya samaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते । निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम्

niṣkāmaṃ jñānapūrvaṃ ca nivṛttamiha cocyate / nivṛttaṃ sevamānastu brahmābhyeti sanātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुभेनानन्दवृद्धि स्याद्घ्रासश्चैवाशुभेन हि । ज्ञानिनो ऽपि यतस्तेन कर्तव्यं शुभमेव तैः

śubhenānandavṛddhi syādghrāsaścaivāśubhena hi / jñānino 'pi yatastena kartavyaṃ śubhameva taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपास्ते स य आत्मानं क्षीयते नास्य कर्म ह । अस्माद्धयेवात्मनो यद्यत् कामयेत् सृजते च तत्

upāste sa ya ātmānaṃ kṣīyate nāsya karma ha / asmāddhayevātmano yadyat kāmayet sṛjate ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्वान् बहुकर्मापि ह्यन्तवत् फलमाप्नुयात् । यदेव विद्यया कुर्यात् तदेव ह्यतिवीर्यवत् । इत्यादिवाक्यसामर्थ्यात् तारतम्यं विमुक्तिगम्

avidvān bahukarmāpi hyantavat phalamāpnuyāt / yadeva vidyayā kuryāt tadeva hyativīryavat / ityādivākyasāmarthyāt tāratamyaṃ vimuktigam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नचात्रोपासकस्यैव फलमक्षयमुच्यते । न हि ज्ञानं विना क्वापि फलस्याक्षयता भवेत् । ज्ञानद्वारेण चेत् तस्य नास्मत्पक्षप्रतीपता

nacātropāsakasyaiva phalamakṣayamucyate / na hi jñānaṃ vinā kvāpi phalasyākṣayatā bhavet / jñānadvāreṇa cet tasya nāsmatpakṣapratīpatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानोत्तरस्यैवमपि ह्यक्षयत्वं नचान्यथा । पूर्वभाविशुभानां हि ज्ञानेनैव कृतार्थता

jñānottarasyaivamapi hyakṣayatvaṃ nacānyathā / pūrvabhāviśubhānāṃ hi jñānenaiva kṛtārthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रारब्धानां तु भोगेन तज्ज्ञानोत्तरकर्मणाम् । मुक्तावनुप्रवेशः स्यादन्यथा तत्कृतिर्नहि

prārabdhānāṃ tu bhogena tajjñānottarakarmaṇām / muktāvanupraveśaḥ syādanyathā tatkṛtirnahi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानात् पूर्वाणि सर्वाणि शुभानि ज्ञानसिद्धये । अकाम्यानि निषिद्धानि ज्ञानरोधाय भुक्तये

jñānāt pūrvāṇi sarvāṇi śubhāni jñānasiddhaye / akāmyāni niṣiddhāni jñānarodhāya bhuktaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योग्यताया बलाद् यच्च शुभबाहुल्यमादितः । ज्ञानबाहुल्यमेवैतत् कुर्यान्नान्यस्य कारणम्

yogyatāyā balād yacca śubhabāhulyamāditaḥ / jñānabāhulyamevaitat kuryānnānyasya kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानस्य भक्तिभागत्वाद् भक्तिर्ज्ञानमितीर्यते । ज्ञानस्यैव विशेषो यद् भक्तिरित्यभिधीयते

jñānasya bhaktibhāgatvād bhaktirjñānamitīryate / jñānasyaiva viśeṣo yad bhaktirityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षत्वापरोक्षत्वे विशेषौ ज्ञानगौ यथा । स्नेहयोगो ऽपि तद्वत् स्याद् विशेषो ज्ञानगोचरः

parokṣatvāparokṣatve viśeṣau jñānagau yathā / snehayogo 'pi tadvat syād viśeṣo jñānagocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्याभिप्रायतः प्रायो ज्ञानमेव विमुक्तये । वदन्ति श्रुतयः सो ऽयं विशेषो ऽपि ह्युदीर्यते

ityābhiprāyataḥ prāyo jñānameva vimuktaye / vadanti śrutayaḥ so 'yaṃ viśeṣo 'pi hyudīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्तिर्ज्ञानमिति क्वापि न हि द्वेषयुता दृशिः । पुरुषार्थाय भवति सर्वश्रुतिविरोधतः

bhaktirjñānamiti kvāpi na hi dveṣayutā dṛśiḥ / puruṣārthāya bhavati sarvaśrutivirodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतनस्य द्वयं भोग्यं संसारो मुक्तिरेव च । संसारस्त्रिविधस्तत्र स्वर्गो मध्यमधस्तथा

cetanasya dvayaṃ bhogyaṃ saṃsāro muktireva ca / saṃsārastrividhastatra svargo madhyamadhastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्तिश्च द्विविधा तत्र सुखं नित्यं तथापरम् । नित्यदुःखमिति ज्ञेयं साधनं संसृतावपि । काम्यं कर्म निषिद्धं च साज्ञानमिति निश्चयः

muktiśca dvividhā tatra sukhaṃ nityaṃ tathāparam / nityaduḥkhamiti jñeyaṃ sādhanaṃ saṃsṛtāvapi / kāmyaṃ karma niṣiddhaṃ ca sājñānamiti niścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वेषो भक्तिश्च मुक्तौ तु मुक्तिद्वयविधायकम् । इति पैङ्गिश्रुतेर्द्वेषो नैव सन्मुक्तिकारणम्

dveṣo bhaktiśca muktau tu muktidvayavidhāyakam / iti paiṅgiśruterdveṣo naiva sanmuktikāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असन्मुक्तेः कारणं च मुक्तावित्यत्र केशवः । मुक्तिशब्दोदितो मोक्षं स्वभक्तानां करोति यत्

asanmukteḥ kāraṇaṃ ca muktāvityatra keśavaḥ / muktiśabdodito mokṣaṃ svabhaktānāṃ karoti yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वेषतो ऽपि विमुक्तिश्चेन्महातात्पर्यरोधनम् । भक्तया प्रसन्नतो देवान्मुक्तिरित्येव तद्गुणान् । वदन्ति श्रुतयः सर्वाः पुराणान्यागमा अपि

dveṣato 'pi vimuktiścenmahātātparyarodhanam / bhaktayā prasannato devānmuktirityeva tadguṇān / vadanti śrutayaḥ sarvāḥ purāṇānyāgamā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि द्वेषेण मुक्तिः स्याद् वक्तव्यो दोषसञ्चयः । स्मर्तव्यो भगवान् नित्यमित्यर्थेनैव हि क्वचित् । द्वेषादिव गुणानाह पुराणे क्रुद्धवाक्यवत्

yadi dveṣeṇa muktiḥ syād vaktavyo doṣasañcayaḥ / smartavyo bhagavān nityamityarthenaiva hi kvacit / dveṣādiva guṇānāha purāṇe kruddhavākyavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा क्रुद्धः पिता पुत्रं मरेत्याक्षेपपूर्वकम् । प्रोक्तस्यान्यस्य कृत्यर्थं वदत्येवं पुराणगम्

yathā kruddhaḥ pitā putraṃ maretyākṣepapūrvakam / proktasyānyasya kṛtyarthaṃ vadatyevaṃ purāṇagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यं श्रुतिविरोधेन स्वविरोधेन चाञ्जसा । बह्वागमविरोधाच्च न द्वेषान्मुक्तिवाचकम्

vākyaṃ śrutivirodhena svavirodhena cāñjasā / bahvāgamavirodhācca na dveṣānmuktivācakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमो द्वेषेण संयान्ति भक्तया मुक्तिं तथैव च । विष्णौ विष्णुप्रसादेन विलोमत्वेन चाञ्जसा । इति षाड्गुण्यवचनमप्युक्तार्थनियामकम्

tamo dveṣeṇa saṃyānti bhaktayā muktiṃ tathaiva ca / viṣṇau viṣṇuprasādena vilomatvena cāñjasā / iti ṣāḍguṇyavacanamapyuktārthaniyāmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महातात्पर्यरोधे च कथं वाक्यं प्रमाणताम् । याति सर्वार्थरूपं हि महातात्पर्यमिष्यते

mahātātparyarodhe ca kathaṃ vākyaṃ pramāṇatām / yāti sarvārtharūpaṃ hi mahātātparyamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाचकत्वं हि तात्पर्यं यदर्था अखिला रवाः । सो ऽर्थः कथं परित्याज्य एकशब्दस्य संशये । अतो विज्ञानभक्तिभ्यां पुरुषार्थः परो भवेत्

vācakatvaṃ hi tātparyaṃ yadarthā akhilā ravāḥ / so 'rthaḥ kathaṃ parityājya ekaśabdasya saṃśaye / ato vijñānabhaktibhyāṃ puruṣārthaḥ paro bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः

yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau / tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्त्या ज्ञानं ततो भक्तिस्ततो दृष्टिस्ततश्च सा । ततो मुक्तिस्ततो भक्तिः सैव स्यात् सुखरूपिणी

bhaktyā jñānaṃ tato bhaktistato dṛṣṭistataśca sā / tato muktistato bhaktiḥ saiva syāt sukharūpiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्तया प्रसन्नो भगवान् दद्याज्ज्ञानमनाकुलम् । तयैव दर्शनं यातः प्रदद्यान्मुक्तिमेतया

bhaktayā prasanno bhagavān dadyājjñānamanākulam / tayaiva darśanaṃ yātaḥ pradadyānmuktimetayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन नचेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं प्रदद्यान्मुक्तिमेतया

nāhaṃ vedairna tapasā na dānena nacejyayā / śakya evaṃvidho draṣṭuṃ pradadyānmuktimetayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्तया त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधो ऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्युं च परन्तप

bhaktayā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho 'rjuna / jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣyuṃ ca parantapa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिवाक्यतश्चैव सो ऽयमुक्तार्थ ईयते । न च प्रसादमाप्नोति द्वेषाद् भक्त्या तमाप्नुयात् । इति दृष्टानुसारित्वमप्यस्मिन्नर्थ ईयते

ityādivākyataścaiva so 'yamuktārtha īyate / na ca prasādamāpnoti dveṣād bhaktyā tamāpnuyāt / iti dṛṣṭānusāritvamapyasminnartha īyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये पृथग् विहिता विष्णोर्गुणा वेदेन सादरम् । त एव दृष्टवैलोम्यादङ्गीकार्या नचापरम्

ye pṛthag vihitā viṣṇorguṇā vedena sādaram / ta eva dṛṣṭavailomyādaṅgīkāryā nacāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यद् दृष्टानुसारेण वासुदेवे ऽपि गृह्यते । दोषाभावाश्च ये वेदैरुदिता अविहाय तान्

anyad dṛṣṭānusāreṇa vāsudeve 'pi gṛhyate / doṣābhāvāśca ye vedairuditā avihāya tān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्ता अपिच ग्राह्या महातात्पर्यशक्तितः । एवं बृहत्संहितावाक् सिद्धान्तो हि तदीरितः

anuktā apica grāhyā mahātātparyaśaktitaḥ / evaṃ bṛhatsaṃhitāvāk siddhānto hi tadīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारतम्येन तद्भक्तेष्वपि भक्तिर्विनिश्चयात् । कर्तव्यैषापि तद्भक्तिर्लोकवेदानुसारतः

tāratamyena tadbhakteṣvapi bhaktirviniścayāt / kartavyaiṣāpi tadbhaktirlokavedānusārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो हि भक्तः प्रधाने स्यात् तदीयेष्वपि भक्तिमान् । दृश्यते ऽसौ नियमतो विपरीतो विपर्यये

yo hi bhaktaḥ pradhāne syāt tadīyeṣvapi bhaktimān / dṛśyate 'sau niyamato viparīto viparyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यभिचारो यदि क्वापि भक्तिह्रासो ऽत्र कल्प्यते । भक्तिदोषो ह्यसौ यन्न तद्भक्तेष्वपि भक्तिमान्

vyabhicāro yadi kvāpi bhaktihrāso 'tra kalpyate / bhaktidoṣo hyasau yanna tadbhakteṣvapi bhaktimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारतम्येन तेष्वद्धा भक्तिर्दृष्टानुसारतः । विष्णुप्रसादानुसारात् कार्या दोषस्तदन्यथा

tāratamyena teṣvaddhā bhaktirdṛṣṭānusārataḥ / viṣṇuprasādānusārāt kāryā doṣastadanyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्रीत्यनुसृतौ प्रीतिर्लोके ऽप्यद्धैव दृश्यते । तारतम्यपरिज्ञानमप्येतेनैव साधनम्

svaprītyanusṛtau prītirloke 'pyaddhaiva dṛśyate / tāratamyaparijñānamapyetenaiva sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मीविरिञ्चवाणीशगिरिजेन्द्राङ्गिरस्सुताः । सूर्यादयश्च क्रमशो भगवत्प्रीतिगोचराः

lakṣmīviriñcavāṇīśagirijendrāṅgirassutāḥ / sūryādayaśca kramaśo bhagavatprītigocarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु भक्तिः क्रमेणैव कार्या नित्यं मुमुक्षुभिः । सर्वे ऽपि गुरवश्चैते पुरुषस्य सदैव हि

teṣu bhaktiḥ krameṇaiva kāryā nityaṃ mumukṣubhiḥ / sarve 'pi guravaścaite puruṣasya sadaiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् पूज्याश्च नम्याश्च ध्येयाश्च परितो हरिम् । इति षाड्गुण्यवचनादप्येषो ऽर्थो ऽवसीयते

tasmāt pūjyāśca namyāśca dhyeyāśca parito harim / iti ṣāḍguṇyavacanādapyeṣo 'rtho 'vasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिभक्तिः क्रमेणैव तदीयेषु हरिस्मृतिः । हरिस्तुतिस्तत्स्मृतिश्च तत्स्तुतिर्हरिपूजनम्

haribhaktiḥ krameṇaiva tadīyeṣu harismṛtiḥ / haristutistatsmṛtiśca tatstutirharipūjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पूजाविहितत्याग इति मुक्तेः क्रमेण हि । नियमात् साधनान्येव नित्यसाध्यानि चाखिलैः

tatpūjāvihitatyāga iti mukteḥ krameṇa hi / niyamāt sādhanānyeva nityasādhyāni cākhilaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रवृत्तवचनं साधनस्य विनिर्णये । प्रवृत्ते पञ्चरात्रे हि साधनस्यातिनिश्चयः

iti pravṛttavacanaṃ sādhanasya vinirṇaye / pravṛtte pañcarātre hi sādhanasyātiniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिद्वेषो न शुभद ;सद्द्वेषत्वाद् यथा गुरोः । क्रमाद् भक्तिर्हरिप्रीतिकारणं तत्प्रियौपगा । भक्तिर्यतो यथा स्वस्मिन्नित्याद्या युक्तिरत्र च

haridveṣo na śubhada ;saddveṣatvād yathā guroḥ / kramād bhaktirhariprītikāraṇaṃ tatpriyaupagā / bhaktiryato yathā svasminnityādyā yuktiratra ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राधान्यतारतम्यानुसारिणी भक्तिरुत्तमा । प्रीतिदैव हरेर्यस्माद् भक्तिः सा स्वोपगा यथा

prādhānyatāratamyānusāriṇī bhaktiruttamā / prītidaiva hareryasmād bhaktiḥ sā svopagā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वा ज्ञानकर्मादिफलं चैषु क्रमोपगम् । स्वातन्त्र्यतारतम्येन फलं हि फलिनां भवेत्

iti vā jñānakarmādiphalaṃ caiṣu kramopagam / svātantryatāratamyena phalaṃ hi phalināṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशुभं त्वशुभे ऽप्येषां स्वातन्त्र्यात् प्रीतितो हरेः । आज्ञया चान्यगं नैव भोगाय भवति क्वचित्

aśubhaṃ tvaśubhe 'pyeṣāṃ svātantryāt prītito hareḥ / ājñayā cānyagaṃ naiva bhogāya bhavati kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुण्यमेवामुमापानोति न देवान् पापमाप्नुयात् । इत्यादिश्रुतयो मानमुक्ते ऽर्थे युक्तयो ऽपराः

puṇyamevāmumāpānoti na devān pāpamāpnuyāt / ityādiśrutayo mānamukte 'rthe yuktayo 'parāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपासनाधर्मफलं यतो देहान्तरे स्थितिः । वासुदेवाज्ञया चैव पूर्वकर्मानुसारतः

upāsanādharmaphalaṃ yato dehāntare sthitiḥ / vāsudevājñayā caiva pūrvakarmānusārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेरयन्ति हि ते जीवान् पुण्यपापेषु नित्यशः । अरागद्वेषतश्चैव कथं दोषानवाप्नुयुः

prerayanti hi te jīvān puṇyapāpeṣu nityaśaḥ / arāgadveṣataścaiva kathaṃ doṣānavāpnuyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.