धीरं च तत् पूर्णार्थेन मन्थरं निर्भरं च धीरपूर्णार्थमन्थरम्
dhīraṃ ca tat pūrṇārthena mantharaṃ nirbharaṃ ca dhīrapūrṇārthamantharam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·1·1.11
Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 1.11
भवतेति कुलगुरुं वसिष्ठम् प्रत्य् उक्तिः । किमर्थं कथयसीत्य् । अत्राह को लङ्घयतीति
bhavateti kulaguruṃ vasiṣṭham praty uktiḥ | kimarthaṃ kathayasīty | atrāha ko laṅghayatīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावच्छब्दो विप्रतिपत्त्यभाववाचकः
tāvacchabdo vipratipattyabhāvavācakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वविवेकः को ऽहम् इति विचारः
svavivekaḥ ko 'ham iti vicāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वत कष्टे । इदं सुखं किं नाम भवति । न भवतीत्य् अर्थः । इदं किं । संसारे संसृतिः संसरणं यस्य । सः तादृशः । यः अयं लोकः । मृतये यत् जायते । जननाय च यन् म्रियते
vata kaṣṭe | idaṃ sukhaṃ kiṃ nāma bhavati | na bhavatīty arthaḥ | idaṃ kiṃ | saṃsāre saṃsṛtiḥ saṃsaraṇaṃ yasya | saḥ tādṛśaḥ | yaḥ ayaṃ lokaḥ | mṛtaye yat jāyate | jananāya ca yan mriyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सचराचरचेष्टिताः चलनस्थितिरूपक्रियायुक्ताः । सर्वे एवेमे ऽनुभूयमानाः । भावाः स्थावरजङ्गमरूपाः पदार्थाः । आपदाम् पतयः आपद्युक्ताः भवन्ति । पूर्वश्लोकोक्तजननमरणरूपदुःखाश्रयत्वाद् इत्य् अर्थः । भावाः कथम्भूताः । स्वस्थिताः स्वस्मिन् स्थिताः । न तु परस्परं सम्बन्धयुक्ताः । पुनः कथम्भूताः । विभवभूमयः यथास्वं शक्तियुक्ताः
sacarācaraceṣṭitāḥ calanasthitirūpakriyāyuktāḥ | sarve eveme 'nubhūyamānāḥ | bhāvāḥ sthāvarajaṅgamarūpāḥ padārthāḥ | āpadām patayaḥ āpadyuktāḥ bhavanti | pūrvaślokoktajananamaraṇarūpaduḥkhāśrayatvād ity arthaḥ | bhāvāḥ kathambhūtāḥ | svasthitāḥ svasmin sthitāḥ | na tu parasparaṃ sambandhayuktāḥ | punaḥ kathambhūtāḥ | vibhavabhūmayaḥ yathāsvaṃ śaktiyuktāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयम् मम पुत्रादिः अयम् मम पित्रादिर् इति मनःकल्पितेन सङ्कल्पेनैव भावानाम् परस्परं सम्बन्धो ऽस्ति । न तु परमार्थत इति भावः
ayam mama putrādiḥ ayam mama pitrādir iti manaḥkalpitena saṅkalpenaiva bhāvānām parasparaṃ sambandho 'sti | na tu paramārthata iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आभोगि विस्तारयुक्तम् । मनसः असत्त्वम् असत्यभूतपदार्थानुसन्धानमात्ररूपत्वेन ज्ञेयम्
ābhogi vistārayuktam | manasaḥ asattvam asatyabhūtapadārthānusandhānamātrarūpatvena jñeyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असता एव । न तु सत्यभूतेन । मनसेति शेषः
asatā eva | na tu satyabhūtena | manaseti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शम्बरम् मायाम्
śambaram māyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेषु प्रपञ्चेषु मध्ये । सुदुर्भगाः अतिशयेन दुर्भगत्वाख्यगुणयुक्ताः । भोगा नाम किम् भवन्ति । आपातमात्ररमणीयत्वात् न किञ्चिद् अपि भवन्तीत्य् अर्थः । हिशब्दः अतःशब्दार्थे । हि अतः । वयम् एतेषु भोगेषु । बद्धभावनाः । मोहात् मुधैव संस्थिताः व्यर्थत्वात्
eteṣu prapañceṣu madhye | sudurbhagāḥ atiśayena durbhagatvākhyaguṇayuktāḥ | bhogā nāma kim bhavanti | āpātamātraramaṇīyatvāt na kiñcid api bhavantīty arthaḥ | hiśabdaḥ ataḥśabdārthe | hi ataḥ | vayam eteṣu bhogeṣu | baddhabhāvanāḥ | mohāt mudhaiva saṃsthitāḥ vyarthatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोहे भोगभावनाख्ये मोहे । बहुकालेन बहुकालं तावत्
mohe bhogabhāvanākhye mohe | bahukālena bahukālaṃ tāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किम् मे राज्येन किम् भोगैः को ऽहं किम् इदम् आगतम् । यन् मिथ्यैवास्तु तन् मिथ्या कस्य नाम किम् आगतम् ॥मु १,११।१५॥ [भ्ग् इ ३२च्द्] यत् मिथ्या भवति तत् मिथ्यैवास्तु इति सम्बन्धः
kim me rājyena kim bhogaiḥ ko 'haṃ kim idam āgatam / yan mithyaivāstu tan mithyā kasya nāma kim āgatam //MU 1,11.15// [BhG I 32cd] yat mithyā bhavati tat mithyaivāstu iti sambandhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किम् इति कथम् इत्य् अस्यार्थे
kim iti katham ity asyārthe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावेषु इति शेषः । भावैर् इति इत्थम्भावे तृतीया । विवर्तन्ते रूपान्तरं गच्छन्ति
bhāveṣu iti śeṣaḥ | bhāvair iti itthambhāve tṛtīyā | vivartante rūpāntaraṃ gacchanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कीचकवेणवो हि व्यर्थं ध्वनन्ति
kīcakaveṇavo hi vyarthaṃ dhvananti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारदुःखान्य् एव पाषाणाः । तैः नीरन्ध्रं हृदयं यस्य । सः तादृशः
saṃsāraduḥkhāny eva pāṣāṇāḥ | taiḥ nīrandhraṃ hṛdayaṃ yasya | saḥ tādṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्या व्यर्थाश् च ताः । सन्मुखवृत्तयः सन्मुखव्यापाराः ताः । एकान्तेषु विवेकैकपर एवास्मीति भावः
śūnyā vyarthāś ca tāḥ | sanmukhavṛttayaḥ sanmukhavyāpārāḥ tāḥ | ekānteṣu vivekaikapara evāsmīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थितिं जगदाख्यां स्थितिम् । अहं क इव । सुभग इव । यथा सुभगः दारिद्र्येण मुह्यति । तथेत्य् अर्थः । अतः संसारचिन्तया दूरे । सा दूरे भवत्व् इत्य् अर्थः
sthitiṃ jagadākhyāṃ sthitim | ahaṃ ka iva | subhaga iva | yathā subhagaḥ dāridryeṇa muhyati | tathety arthaḥ | ataḥ saṃsāracintayā dūre | sā dūre bhavatv ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोहयन्ति अविवेकयुक्ततां कुर्वन्ति । ऐश्वर्यमदग्रस्ता हि पूर्वापरविचारशून्या एव भवन्ति । विप्रलम्भपराः वञ्चनपराः
mohayanti avivekayuktatāṃ kurvanti | aiśvaryamadagrastā hi pūrvāparavicāraśūnyā eva bhavanti | vipralambhaparāḥ vañcanaparāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिन्तानिचयेनार्जनाद्यर्थम् प्रयुक्तेन चिन्तासमूहेन । वक्राणि कुटिलानि । उग्रापदां हि बहुकलत्राणि गृहाणि दुःखायैव भवन्ति
cintānicayenārjanādyartham prayuktena cintāsamūhena | vakrāṇi kuṭilāni | ugrāpadāṃ hi bahukalatrāṇi gṛhāṇi duḥkhāyaiva bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविधा याः दोषदशाः । तासाम् परिचिन्तनैः । कथम्भूतैः । सततं भङ्गुराणि यानि कारणानि भोगरूपाणि कारणानि । तैः कल्पितैः स्वविषयतया प्रकटीकृतैः
vividhā yāḥ doṣadaśāḥ | tāsām paricintanaiḥ | kathambhūtaiḥ | satataṃ bhaṅgurāṇi yāni kāraṇāni bhogarūpāṇi kāraṇāni | taiḥ kalpitaiḥ svaviṣayatayā prakaṭīkṛtaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खलाः अत्यन्तदुःखकारित्वात् दुर्जनसदृशास् । तथा सुचतुराः अतिचातुर्ययुक्ताः । विषयहठचौराः । निशि लक्षणया अविद्यारूपायां रात्रौ । निशिता तीक्ष्णा या मोहैकमिहिका । तया गतालोके दूरे गतविचाराख्यप्रकाशे । लोके अस्मिन् संसारे । काले काले सर्वेषु कालेषु । दिशि दिशि सर्वासु दिक्षु । प्रोद्युक्ताः प्रकृष्टोद्योगभाजः । अत एव विवेकस्य सम्यग्विचारस्य । यद् एकं हरणं केवलं हरणं । तत्र प्रवृत्ताः भवन्ति । हे विबुधाः यूयं । वदताद्य अस्मिन् समये । तेषां विषयहठचौराणां रणे के सुभटाः शक्ताः भवन्ति । न के ऽपीति भावः । इति शिवम्
khalāḥ atyantaduḥkhakāritvāt durjanasadṛśās | tathā sucaturāḥ aticāturyayuktāḥ | viṣayahaṭhacaurāḥ | niśi lakṣaṇayā avidyārūpāyāṃ rātrau | niśitā tīkṣṇā yā mohaikamihikā | tayā gatāloke dūre gatavicārākhyaprakāśe | loke asmin saṃsāre | kāle kāle sarveṣu kāleṣu | diśi diśi sarvāsu dikṣu | prodyuktāḥ prakṛṣṭodyogabhājaḥ | ata eva vivekasya samyagvicārasya | yad ekaṃ haraṇaṃ kevalaṃ haraṇaṃ | tatra pravṛttāḥ bhavanti | he vibudhāḥ yūyaṃ | vadatādya asmin samaye | teṣāṃ viṣayahaṭhacaurāṇāṃ raṇe ke subhaṭāḥ śaktāḥ bhavanti | na ke 'pīti bhāvaḥ | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.