Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·1·1.24
करोति इति क्रियाकथनम् । अस्तीति सत्ताकथनं । कालो ऽत्र कृतान्तो ऽभिप्रेतः । तस्यैव दैवपर्यायत्वात्
karoti iti kriyākathanam | astīti sattākathanaṃ | kālo 'tra kṛtānto 'bhipretaḥ | tasyaiva daivaparyāyatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य दैवस्य । क्रियामात्रं विना । न रूपम् आलक्ष्यते । नापि कर्मणः समीहितं कर्मालम्बनं काङ्क्षितम् । आलक्ष्यते । किमर्थम् । अयं किञ्चित् करोतीति तेनेयम् भूतसन्ततिर् विधुरतां नीता
yasya daivasya | kriyāmātraṃ vinā | na rūpam ālakṣyate | nāpi karmaṇaḥ samīhitaṃ karmālambanaṃ kāṅkṣitam | ālakṣyate | kimartham | ayaṃ kiñcit karotīti teneyam bhūtasantatir vidhuratāṃ nītā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य दैवस्य
tasya daivasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कापालिकवपुः कापालिकतुल्यः
kāpālikavapuḥ kāpālikatulyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तौ कौ । शेषः गङ्गावाहश् च । अवीताभे शोभायुक्ते । संसार एव वक्षस् । तत्र
tau kau | śeṣaḥ gaṅgāvāhaś ca | avītābhe śobhāyukte | saṃsāra eva vakṣas | tatra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मम् ब्रह्मणः आसनभूतम् पद्मम् । ब्रह्माण्डस्य कर्णिकम् कर्निकाभूतं । तन्मध्यवर्तित्वात्
brāhmam brahmaṇaḥ āsanabhūtam padmam | brahmāṇḍasya karṇikam karnikābhūtaṃ | tanmadhyavartitvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अम्बरम् आकाशम् । अम्बरं वस्त्रम्
ambaram ākāśam | ambaraṃ vastram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरम्भैः यमनियमरूपैः । नर्तकस्य समीपे हि नर्तकी अपि नृत्यति
ārambhaiḥ yamaniyamarūpaiḥ | nartakasya samīpe hi nartakī api nṛtyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवानाम् यानि लोकान्तराणि । तेषाम् आवली अङ्गेषु चारुभूषणम् भवति । नभः कथम्भूतम् । आपातालम् पातालं तावत् । लम्बं व्यापकं । नृत्यन्त्याश् च कवरी लम्बा भवति
devānām yāni lokāntarāṇi | teṣām āvalī aṅgeṣu cārubhūṣaṇam bhavati | nabhaḥ kathambhūtam | āpātālam pātālaṃ tāvat | lambaṃ vyāpakaṃ | nṛtyantyāś ca kavarī lambā bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मञ्जीरमाला किङ्किणीमाला
mañjīramālā kiṅkiṇīmālā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यामे यमसम्बन्धिनि । वदनपट्टके मुखपट्टके । ऽर्थात् यमशासनपट्टरूपके मुखे । चित्रगुप्तेन चित्रितं चित्रगुप्तकर्तृकं चित्रितं । चित्रगुप्तलिखिता लिपिर् इति यावत् । कस्तूरिकातिलकम् भवति । कथम्भूतं । क्रियासख्या क्रियाशक्तिरूपया सख्या । उपकल्पितम् चित्रगुप्तम् आविश्य रचितम् । सखी हि सख्यास् तिलकं करोति
yāme yamasambandhini | vadanapaṭṭake mukhapaṭṭake | 'rthāt yamaśāsanapaṭṭarūpake mukhe | citraguptena citritaṃ citraguptakartṛkaṃ citritaṃ | citraguptalikhitā lipir iti yāvat | kastūrikātilakam bhavati | kathambhūtaṃ | kriyāsakhyā kriyāśaktirūpayā sakhyā | upakalpitam citraguptam āviśya racitam | sakhī hi sakhyās tilakaṃ karoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काली कालशक्तिः । तस्या रूपम् उपस्थाय आश्रित्य । पूर्ववृत्तापेक्षया पुनर् इति प्रयोगः
kālī kālaśaktiḥ | tasyā rūpam upasthāya āśritya | pūrvavṛttāpekṣayā punar iti prayogaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुलकम् । शुष्का शोषणधर्मयुक्ता । प्रकृतत्वात् इयं नियतिः । आत्मना घनासितम् अत्यन्तकृष्णम् । आत्मानम् अपि भाययति भयाविष्टं करोति । अन्येषां तु का कथेति भावः । आत्मानम् कथम्भूतम् । शरीरस्य ये खट्वाङ्गभङ्गाः अर्थात् खट्वाङ्गभङ्गरूपाः अवयवाः । तैः आपूरिताम्बरम् । शरीरखट्वाङ्गैः कथम्भूतैः । पश्चाद् इत्यादि । पश्चात्प्रलम्बः अत एव विभ्रान्तः भ्रमन् । कौमारः कुमारसम्बन्धी । रथबर्ही येषां । तैः । भाङ्काराः वातकृताः ज्ञेयाः । लम्बश् चासौ लोलश् च यः शरच्चन्द्रस् । तेन वितीर्णाः दत्ताः । कृता इति यावत् । हरवत् मूर्धजाः येषां । तैः । यथा हरस्य केशाः चन्द्रकलया भासिताः भवन्ति । तथास्याः पूर्णेन शरच्चन्द्रेणेति भावः । उच्चरच्चारुमन्दारा विलसच्चारुमन्दारा । या गौरीकवरी । सा एव चामरं येषां । तैः । उत्ताण्डवः चासौ अचलाकारः । भैरवः महाभैरवः । स एवादरतुम्बकः आदरविषयः वाद्यभाण्डविशेषः येषां । तैः । रणन्ति सहस्ररन्ध्राणि नेत्ररूपाणि रन्ध्रसहस्राणि यस्य । तादृशः यः इन्द्रदेहः । स एव भिक्षाकपालकं येषां । तैः । तथा कृष्णैः । इदं च स्थूलदृष्ट्यर्थम् बाह्यध्यानम् उक्तम् । सूक्ष्मदृष्टीन् प्रति तु भङ्ग्या कुमारादिष्व् अपि नियतिस्पर्शः उक्तः
kulakam | śuṣkā śoṣaṇadharmayuktā | prakṛtatvāt iyaṃ niyatiḥ | ātmanā ghanāsitam atyantakṛṣṇam | ātmānam api bhāyayati bhayāviṣṭaṃ karoti | anyeṣāṃ tu kā katheti bhāvaḥ | ātmānam kathambhūtam | śarīrasya ye khaṭvāṅgabhaṅgāḥ arthāt khaṭvāṅgabhaṅgarūpāḥ avayavāḥ | taiḥ āpūritāmbaram | śarīrakhaṭvāṅgaiḥ kathambhūtaiḥ | paścād ityādi | paścātpralambaḥ ata eva vibhrāntaḥ bhraman | kaumāraḥ kumārasambandhī | rathabarhī yeṣāṃ | taiḥ | bhāṅkārāḥ vātakṛtāḥ jñeyāḥ | lambaś cāsau lolaś ca yaḥ śaraccandras | tena vitīrṇāḥ dattāḥ | kṛtā iti yāvat | haravat mūrdhajāḥ yeṣāṃ | taiḥ | yathā harasya keśāḥ candrakalayā bhāsitāḥ bhavanti | tathāsyāḥ pūrṇena śaraccandreṇeti bhāvaḥ | uccaraccārumandārā vilasaccārumandārā | yā gaurīkavarī | sā eva cāmaraṃ yeṣāṃ | taiḥ | uttāṇḍavaḥ cāsau acalākāraḥ | bhairavaḥ mahābhairavaḥ | sa evādaratumbakaḥ ādaraviṣayaḥ vādyabhāṇḍaviśeṣaḥ yeṣāṃ | taiḥ | raṇanti sahasrarandhrāṇi netrarūpāṇi randhrasahasrāṇi yasya | tādṛśaḥ yaḥ indradehaḥ | sa eva bhikṣākapālakaṃ yeṣāṃ | taiḥ | tathā kṛṣṇaiḥ | idaṃ ca sthūladṛṣṭyartham bāhyadhyānam uktam | sūkṣmadṛṣṭīn prati tu bhaṅgyā kumārādiṣv api niyatisparśaḥ uktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वरूपस्य विराजो । यत् शिरश्चक्रं । तद् एव चारुपुष्करमाला । तया
viśvarūpasya virājo | yat śiraścakraṃ | tad eva cārupuṣkaramālā | tayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
डमरवः वाद्यभाण्डविशेषाः । उड्डामराः उद्भटाः । तुम्बुरेति गन्धर्वनाम
ḍamaravaḥ vādyabhāṇḍaviśeṣāḥ | uḍḍāmarāḥ udbhaṭāḥ | tumbureti gandharvanāma
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ते कल्पान्ते । चन्द्रमण्डलम् एव हासः । तद्युक्तस्य । चन्द्रकाणि [॥।] । ताभिः चारु यत् । व्योमैव पिञ्छं । तद् अवचूलं शिरोभूषणं यस्य । तादृशस्य । मुद्रिका श्वेतः कर्णाभरणविशेषः
ante kalpānte | candramaṇḍalam eva hāsaḥ | tadyuktasya | candrakāṇi [...] | tābhiḥ cāru yat | vyomaiva piñchaṃ | tad avacūlaṃ śirobhūṣaṇaṃ yasya | tādṛśasya | mudrikā śvetaḥ karṇābharaṇaviśeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गण्डमण्डले गण्डभित्तौ । कटिस्था मेखला कटिमेखला
gaṇḍamaṇḍale gaṇḍabhittau | kaṭisthā mekhalā kaṭimekhalā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्युद्वलय एव वर्णिका भूषणविशेषः यस्यास् । तादृशी विद्युद्वलयवर्णिका
vidyudvalaya eva varṇikā bhūṣaṇaviśeṣaḥ yasyās | tādṛśī vidyudvalayavarṇikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारबन्धनार्थम् । आ समन्ताद् । दीर्घे । अस्य समनन्तरोक्तस्य । दैवापरपर्यायस्य कृतान्तस्य
saṃsārabandhanārtham | ā samantād | dīrghe | asya samanantaroktasya | daivāparaparyāyasya kṛtāntasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवेन उल्लसन्तः । सजीवा इति यावत् । मकराः यासां । ताः । कङ्कणेष्व् अपि मकरिकाः भवन्ति । किं तु निर्जीवाः
jīvena ullasantaḥ | sajīvā iti yāvat | makarāḥ yāsāṃ | tāḥ | kaṅkaṇeṣv api makarikāḥ bhavanti | kiṃ tu nirjīvāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवहाराणाम् महावर्ताः पुनः पुनर् आगमनानि यस्यां । सा । तादृशी सुखदुःखपरम्परा तस्य रोमाली राजते । कथम्भूता । रजःपूर्णा रजोगुणभरिता । तथा तमःश्यामा तमोगुणमलिना । रोमाली अपि आवर्तयुक्ता रजःपूर्णा तमःश्यामा च भवति
vyavahārāṇām mahāvartāḥ punaḥ punar āgamanāni yasyāṃ | sā | tādṛśī sukhaduḥkhaparamparā tasya romālī rājate | kathambhūtā | rajaḥpūrṇā rajoguṇabharitā | tathā tamaḥśyāmā tamoguṇamalinā | romālī api āvartayuktā rajaḥpūrṇā tamaḥśyāmā ca bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृष्ट्या सह नियत्या सह । पुनः सर्गारम्भे । इमां जगद्रूपाम्
sṛṣṭyā saha niyatyā saha | punaḥ sargārambhe | imāṃ jagadrūpām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चलाचलाम् अत्यन्तचलाम् । इति शिवम्
calācalām atyantacalām | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.