Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 1.7

इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे षष्ठः सर्गः ॥ १,६ ॥ तच् छ्रुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम् । मुहूर्तम् आसीन् निश्चेष्टः सदैन्यं चैवम् अब्रवीत् ॥मु १,७।१॥ [राम् इ १९, १] स्पष्टम्

iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe ṣaṣṭhaḥ sargaḥ || 1,6 || tac chrutvā rājaśārdūlo viśvāmitrasya bhāṣitam / muhūrtam āsīn niśceṣṭaḥ sadainyaṃ caivam abravīt //MU 1,7.1// [Rām I 19, 1] spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊनषोडशवर्षो ऽयं रामो राजीवलोचनः । न युद्धयोग्यताम् अस्य पश्यामि सह राक्षसैः ॥मु १,७।२॥ [राम् इ १९, २] स्पष्टम्

ūnaṣoḍaśavarṣo 'yaṃ rāmo rājīvalocanaḥ / na yuddhayogyatām asya paśyāmi saha rākṣasaiḥ //MU 1,7.2// [Rām I 19, 2] spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयम् अक्षौहिणी पूर्णा यस्याः पतिर् अहम् प्रभो । तया परिवृतो युद्धं दास्यामि पिशिताशिनाम् ॥मु १,७।३॥ [राम् इ १९, ३] पिशिताशिनां राक्षसानाम्

iyam akṣauhiṇī pūrṇā yasyāḥ patir aham prabho / tayā parivṛto yuddhaṃ dāsyāmi piśitāśinām //MU 1,7.3// [Rām I 19, 3] piśitāśināṃ rākṣasānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमे हि शूरा विक्रान्ता भृत्या अस्त्रविशारदाः । [राम् इ १९, ४अब्] अहं चैषां धनुष्पाणिर् गोप्ता समरमूर्धनि स्पष्टम्

ime hi śūrā vikrāntā bhṛtyā astraviśāradāḥ | [Rām I 19, 4ab] ahaṃ caiṣāṃ dhanuṣpāṇir goptā samaramūrdhani spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि यस्माद् । एते भृत्या भवन्ति । अहम् चैषां समरमूर्धनि गोप्तास्मि । अतः अहम् एभिः सह तवारीणां युद्धं ददामीति सम्बन्धः

hi yasmād | ete bhṛtyā bhavanti | aham caiṣāṃ samaramūrdhani goptāsmi | ataḥ aham ebhiḥ saha tavārīṇāṃ yuddhaṃ dadāmīti sambandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालो रामस् त्व् अनीकेषु न जानाति बलाबलम् । [राम् इ १९, ७अब्] अन्तःपुराद् ऋते दृष्टा नानेनान्या रणावनिः स्पष्टम्

bālo rāmas tv anīkeṣu na jānāti balābalam | [Rām I 19, 7ab] antaḥpurād ṛte dṛṣṭā nānenānyā raṇāvaniḥ spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष इति शेषः

eṣa iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरितः पाण्डुः

haritaḥ pāṇḍuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्तुम् भक्षितुम्

attum bhakṣitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःसहताम् उत्कृशतां । सोढुम् अशक्तत्वम्

niḥsahatām utkṛśatāṃ | soḍhum aśaktatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्तः अपि स्थिता अपि । संश्रयं स्थितिं । पुत्रस्नेहेन ते विस्मृतिं गच्छन्तीति भावः

santaḥ api sthitā api | saṃśrayaṃ sthitiṃ | putrasnehena te vismṛtiṃ gacchantīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राक्षसाः क्रूरकर्माणः कूटयुद्धविशारदाः । [राम् इ १९, ७एफ़्] रामस् तान् योधयत्व् इत्थम् उक्तिर् एवातिदुःसहा कूटयुद्धं छलयुद्धम् । उक्तिर् एवेति अनुष्ठानस्य का कथेति भा-वः

rākṣasāḥ krūrakarmāṇaḥ kūṭayuddhaviśāradāḥ | [Rām I 19, 7ef] rāmas tān yodhayatv ittham uktir evātiduḥsahā kūṭayuddhaṃ chalayuddham | uktir eveti anuṣṭhānasya kā katheti bhā-vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तम् अपि नोत्सहे । जीवितुं जीविताकाङ्क्षी न रामं नेतुम् अर्हसि ॥मु १,७।१८॥ [राम् इ १९, ८] नोत्सहे समर्थो न भवामि । जीवितुं जीवनक्रियाकर्तृताम् अनुभवितुम् । जीविताकाङ्क्षी मम जीविताकाङ्क्षीत्य् अर्थः

viprayukto hi rāmeṇa muhūrtam api notsahe / jīvituṃ jīvitākāṅkṣī na rāmaṃ netum arhasi //MU 1,7.18// [Rām I 19, 8] notsahe samartho na bhavāmi | jīvituṃ jīvanakriyākartṛtām anubhavitum | jīvitākāṅkṣī mama jīvitākāṅkṣīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नववर्षसहस्राणि मम यातानि कौशिक । दुःखेनोत्पादितास् त्व् एते चत्वारः पुत्रका मया ॥मु १,७।१९॥ [राम् इ १९, १०] अनुकम्पिताः पुत्राः पुत्रकाः

navavarṣasahasrāṇi mama yātāni kauśika / duḥkhenotpāditās tv ete catvāraḥ putrakā mayā //MU 1,7.19// [Rām I 19, 10] anukampitāḥ putrāḥ putrakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्णाम् आत्मजानां हि प्रीतिर् अत्र हि मे परा । ज्येष्ठं धर्ममयं तस्मान् न रामं नेतुम् अर्हसि ॥मु १,७।२२॥ [राम् इ १९, ११] निर्धारणे षष्ठी

caturṇām ātmajānāṃ hi prītir atra hi me parā / jyeṣṭhaṃ dharmamayaṃ tasmān na rāmaṃ netum arhasi //MU 1,7.22// [Rām I 19, 11] nirdhāraṇe ṣaṣṭhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंवीर्या राक्षसास् ते तु कस्य पुत्राः कथं च ते । कियत्प्रमाणाः के चैते इति वर्णय मे स्फुटम् ॥मु १,७।२४॥ [राम् इ १९, १२] स्पष्टम्

kiṃvīryā rākṣasās te tu kasya putrāḥ kathaṃ ca te / kiyatpramāṇāḥ ke caite iti varṇaya me sphuṭam //MU 1,7.24// [Rām I 19, 12] spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं तेन प्रहर्तव्यं तेषां रामेण राक्षसाम् । । मामकैर् वा बलैर् ब्रह्मन् मया वा कूटयोधिनाम् ॥मु १,७।२५॥ [राम् इ १९, १३] रामस्याग्रे स्थितत्वाभावात् तेनेत्य् उक्तम्

kathaṃ tena prahartavyaṃ teṣāṃ rāmeṇa rākṣasām | / māmakair vā balair brahman mayā vā kūṭayodhinām //MU 1,7.25// [Rām I 19, 13] rāmasyāgre sthitatvābhāvāt tenety uktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् मे शंस भगवन् यथा तेषाम् मया रणे । स्थातव्यं दुष्टसत्त्वानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसाः ॥मु १,७।२६॥ [राम् इ १९, १४] स्पष्टम्

sarvam me śaṃsa bhagavan yathā teṣām mayā raṇe / sthātavyaṃ duṣṭasattvānāṃ vīryotsiktā hi rākṣasāḥ //MU 1,7.26// [Rām I 19, 14] spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रूयते हि महावीरो रावणो नाम राक्षसः । साक्षाद् वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुनेः ॥मु १,७।२७॥ [राम् इ १९, १७] स्पष्टम्

śrūyate hi mahāvīro rāvaṇo nāma rākṣasaḥ / sākṣād vaiśravaṇabhrātā putro viśravaso muneḥ //MU 1,7.27// [Rām I 19, 17] spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तु सः । ततः किम् इत्य् । अत्राह स चेत् तव मखे विघ्नं करोति किल दुर्मतिः । तत् सङ्ग्रामे न शक्ताः ऽस्मो वयं तस्य दुरात्मनः ॥मु १,७।२८॥ [राम् इ १९, १९च्द्] तत् तदा

astu saḥ | tataḥ kim ity | atrāha sa cet tava makhe vighnaṃ karoti kila durmatiḥ / tat saṅgrāme na śaktāḥ 'smo vayaṃ tasya durātmanaḥ //MU 1,7.28// [Rām I 19, 19cd] tat tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूरिवीर्यविभूतयः महद्वीर्यसम्पद्युक्ताः । भूतेष्व् इति निर्धारणे सप्-तमी

bhūrivīryavibhūtayaḥ mahadvīryasampadyuktāḥ | bhūteṣv iti nirdhāraṇe sap-tamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् प्रसादं धर्मज्ञ कुरु त्वं मम पुत्रके । मम चैवाल्पभाग्यस्य भवान् ह्य् असमदैवतम् ॥मु १,७।३१॥ [राम् इ १९, २०] अल्पभाग्यस्येति । अन्यथा त्वं रामं न याचितवान् इति भावः

tasmāt prasādaṃ dharmajña kuru tvaṃ mama putrake / mama caivālpabhāgyasya bhavān hy asamadaivatam //MU 1,7.31// [Rām I 19, 20] alpabhāgyasyeti | anyathā tvaṃ rāmaṃ na yācitavān iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महावीर्यवतां वीर्यम् आदत्ते स सुधाभुजाम् । तेन सार्धं न शक्ता स्मस् संयुगे तस्य वावराः ॥मु १,७।३३॥ [राम् इ १९, २२अ-द्] आदत्ते गृह्णाति । प्रतिबध्नातीति यावत् । महावीर्यान् सुधाभुजो ऽप्य् असौ वीर्यरहितान् करोतीति भावः । अवरास् तदपेक्षया नीचाः । वाशब्दः पादपूरणार्थः

mahāvīryavatāṃ vīryam ādatte sa sudhābhujām / tena sārdhaṃ na śaktā smas saṃyuge tasya vāvarāḥ //MU 1,7.33// [Rām I 19, 22a-d] ādatte gṛhṇāti | pratibadhnātīti yāvat | mahāvīryān sudhābhujo 'py asau vīryarahitān karotīti bhāvaḥ | avarās tadapekṣayā nīcāḥ | vāśabdaḥ pādapūraṇārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपिशब्दः राघवस्य महासज्जनत्वं द्योतयति । वार्धकेनेव जर्जरः वार्धकजर्जरः

apiśabdaḥ rāghavasya mahāsajjanatvaṃ dyotayati | vārdhakeneva jarjaraḥ vārdhakajarjaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वा मधोः सुतं तं प्रसिद्धं । यज्ञघ्नं लवणं योद्धुं न शक्ताः स्मः इति व्यवहिताध्याहृतैः सह सम्बन्धः । लवणो ऽपि चेत् तव यज्ञविघ्नकारी अस्ति तम् अपि योद्धुं न शक्ताः स्म इति भावः । हे सुरप्रख्य । त्वं कथय । अहं पुत्रकं क्वेव कुत्रेव । मोक्ष्यामि । न मोक्ष्यामीति भावः

atha vā madhoḥ sutaṃ taṃ prasiddhaṃ | yajñaghnaṃ lavaṇaṃ yoddhuṃ na śaktāḥ smaḥ iti vyavahitādhyāhṛtaiḥ saha sambandhaḥ | lavaṇo 'pi cet tava yajñavighnakārī asti tam api yoddhuṃ na śaktāḥ sma iti bhāvaḥ | he suraprakhya | tvaṃ kathaya | ahaṃ putrakaṃ kveva kutreva | mokṣyāmi | na mokṣyāmīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पक्षान्तरे । त्वम् पुत्रामोक्षणं चेत् यदि । नेच्छसि । तद् अहं ते तव । विधेयः आयत्तः । एवास्मि । तदा अहम् एवागच्छामीत्य् अर्थः । अन्यथा सहजविचारे क्रियमाणे । अहम् आत्मनः शाश्वतं जयं न पश्यामि । न जानामीत्य् अर्थः

atha pakṣāntare | tvam putrāmokṣaṇaṃ cet yadi | necchasi | tad ahaṃ te tava | vidheyaḥ āyattaḥ | evāsmi | tadā aham evāgacchāmīty arthaḥ | anyathā sahajavicāre kriyamāṇe | aham ātmanaḥ śāśvataṃ jayaṃ na paśyāmi | na jānāmīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनिमतस्य संशये ऽनुष्ठानाननुष्ठानरूपे सन्देहे । मग्नः । अत एव भयाकुलः । महात्मा असौ दशरथः । इत्य् एवं । मृदुवचनं कोमलवचनम् । उक्त्वा । कणम् अपि स्तोकम् अपि । निश्चयं न अज्ञासीत् न ज्ञातवान् । असौ कथम्भूतः इव । प्रोद्वीचौ जलधौ समुह्यमान इव । जलधौ समुह्यमानो ऽपि कुत्र गच्छामीति निश्चयं न जानातीति शिवम्

munimatasya saṃśaye 'nuṣṭhānānanuṣṭhānarūpe sandehe | magnaḥ | ata eva bhayākulaḥ | mahātmā asau daśarathaḥ | ity evaṃ | mṛduvacanaṃ komalavacanam | uktvā | kaṇam api stokam api | niścayaṃ na ajñāsīt na jñātavān | asau kathambhūtaḥ iva | prodvīcau jaladhau samuhyamāna iva | jaladhau samuhyamāno 'pi kutra gacchāmīti niścayaṃ na jānātīti śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.