समासमौ अर्थानर्थोत्पादकत्वात् समविषमौ । आत्मीयः उच्छास्त्रः । अन्यदीयः शास्त्रोक्तः इति । द्वौ पुरुषार्थौ हुडाव् इव युध्येते युद्धं कुरुतः । तत्रापि समः शास्त्रोक्तः । असमः उच्छास्त्र इति विभागः । तत्र तयोः द्वयोः पुरुषार्थयोः मध्ये । अतिबलो जयति । हुडः शृङ्गसहितो मृगविशेषः
samāsamau arthānarthotpādakatvāt samaviṣamau | ātmīyaḥ ucchāstraḥ | anyadīyaḥ śāstroktaḥ iti | dvau puruṣārthau huḍāv iva yudhyete yuddhaṃ kurutaḥ | tatrāpi samaḥ śāstroktaḥ | asamaḥ ucchāstra iti vibhāgaḥ | tatra tayoḥ dvayoḥ puruṣārthayoḥ madhye | atibalo jayati | huḍaḥ śṛṅgasahito mṛgaviśeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र पुरुषेण शास्त्रिताद् अपि पौरुषात् अनर्थः प्राप्यते तत्र अनर्थकम् अनर्थोत्पादकं स्वपौरुषम् अशास्त्रीयं पौरुषं । बलवज् ज्ञेयम् । तन्मध्ये प्रविष्टाद् बलवतः स्वपौरुषाद् एवासौ अनर्थ उत्पन्न इति ज्ञेयम् इति भावः । अर्थात् तु यत्र अनर्थः न प्राप्यते तत्र शास्त्रीयम् एव बलवज् ज्ञेयम् । द्वयोः पौरुषयोश् च सर्वत्र सन्धिर् अस्ति असहायस्यैककस्योत्थानासंभवात्
yatra puruṣeṇa śāstritād api pauruṣāt anarthaḥ prāpyate tatra anarthakam anarthotpādakaṃ svapauruṣam aśāstrīyaṃ pauruṣaṃ | balavaj jñeyam | tanmadhye praviṣṭād balavataḥ svapauruṣād evāsau anartha utpanna iti jñeyam iti bhāvaḥ | arthāt tu yatra anarthaḥ na prāpyate tatra śāstrīyam eva balavaj jñeyam | dvayoḥ pauruṣayoś ca sarvatra sandhir asti asahāyasyaikakasyotthānāsaṃbhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परं पौरुषम् शास्त्रोक्तं पौरुषम् । उद्युक्तः उद्योगयुक्तः । प्राक्तनं पौरुषम् वासनाख्यम् प्राक्तनम् । अपि शुभं शुभकार्य् एव । यतः शुभा वासनैव मोक्षदायिनी प्रोक्तेत्य् अशुभम् इत्य् उक्तम्
paraṃ pauruṣam śāstroktaṃ pauruṣam | udyuktaḥ udyogayuktaḥ | prāktanaṃ pauruṣam vāsanākhyam prāktanam | api śubhaṃ śubhakāry eva | yataḥ śubhā vāsanaiva mokṣadāyinī proktety aśubham ity uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षेण तु पौरुषस्यैव नियोजने सामर्थ्यं दृष्टम् इत्य् एतद् अभिप्रेत्य प्रत्यक्षाद् अधिका न सेत्य् उक्तम्
pratyakṣeṇa tu pauruṣasyaiva niyojane sāmarthyaṃ dṛṣṭam ity etad abhipretya pratyakṣād adhikā na sety uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वपौरुषं यतितव्यम् शास्त्रानुसारेण स्वविषयं प्रति यत्नयुक्तं कार्यं । यतितव्यम् इति णिच्युक्तः प्रयोगः
svapauruṣaṃ yatitavyam śāstrānusāreṇa svaviṣayaṃ prati yatnayuktaṃ kāryaṃ | yatitavyam iti ṇicyuktaḥ prayogaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूत्यै मुक्तिरूपायैश्वर्याय
bhūtyai muktirūpāyaiśvaryāya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारकुहरात् संसारश्वभ्रात् । हरिणा सिंहेन । अरिपञ्जरात् अरिभूतात् पञ्जरात्
saṃsārakuharāt saṃsāraśvabhrāt | hariṇā siṃhena | aripañjarāt aribhūtāt pañjarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यवेक्षेत कीदृशम् इति विमर्शविषयं कुर्यात्
pratyavekṣeta kīdṛśam iti vimarśaviṣayaṃ kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलिलं पापजनकम् । कोमलं आमुखे कोमलतया प्रतिभासमानम् । व्रणे रन्ध्रे
kalilaṃ pāpajanakam | komalaṃ āmukhe komalatayā pratibhāsamānam | vraṇe randhre
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभुजाभ्याम् इति पञ्चमी
svabhujābhyām iti pañcamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदृष्टा । श्रेष्ठा उत्तमा । दृष्टिः पौरुषाख्या दृष्टिः । यैः तेषाम्
adṛṣṭā | śreṣṭhā uttamā | dṛṣṭiḥ pauruṣākhyā dṛṣṭiḥ | yaiḥ teṣām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मज्ञानम् एव महान् अर्थः येषां तानि
ātmajñānam eva mahān arthaḥ yeṣāṃ tāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निजेहितैः स्वपौरुषैः । दुरीप्सितम् दुष्टकाङ्क्षितम्
nijehitaiḥ svapauruṣaiḥ | durīpsitam duṣṭakāṅkṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौरुषम् अनन्तं अन्तरहितं । न च भवति । किं तु नियतम् एव भवति । पौरुषं कर्तृ । यत्नम् न अभिवाञ्छते न स्वोत्पादकत्वेन काङ्क्षते । यत्नेन स्वस्य नियमं न लङ्घयति इति यावत् । पुरुषो महतापि यत्नेन स्वस्मिन् नियतं पौरुषं न लङ्घयितुं शक्नोतीति भावः । एतद् दृष्टान्तेन सुगमं करोति । न यत्नेनेति
pauruṣam anantaṃ antarahitaṃ | na ca bhavati | kiṃ tu niyatam eva bhavati | pauruṣaṃ kartṛ | yatnam na abhivāñchate na svotpādakatvena kāṅkṣate | yatnena svasya niyamaṃ na laṅghayati iti yāvat | puruṣo mahatāpi yatnena svasmin niyataṃ pauruṣaṃ na laṅghayituṃ śaknotīti bhāvaḥ | etad dṛṣṭāntena sugamaṃ karoti | na yatneneti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः स्वपौरुषाविषये आकाशगमनादौ न यतितव्यम् इति भावः
ataḥ svapauruṣāviṣaye ākāśagamanādau na yatitavyam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथा शास्त्रार्थसत्सङ्गसमाचाराणाम् अभावे
anyathā śāstrārthasatsaṅgasamācārāṇām abhāve
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौरुषस्य स्वरूपम् दैवम् व्यवहरन् दैवम् इति नाम्ना व्यवहरन् । न तु परमार्थतो दैवम् इति जानन्न् इति यावत्
pauruṣasya svarūpam daivam vyavaharan daivam iti nāmnā vyavaharan | na tu paramārthato daivam iti jānann iti yāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वो ऽर्थः मोक्षाख्यः काङ्क्षितो ऽर्थः । पुरुषेणेति शेषः । हिशब्दः निश्चये । तैः प्रसिद्धैः गुणैर् इति करणे तृतीया । यत्नेनेति तु हेतौ
svo 'rthaḥ mokṣākhyaḥ kāṅkṣito 'rthaḥ | puruṣeṇeti śeṣaḥ | hiśabdaḥ niścaye | taiḥ prasiddhaiḥ guṇair iti karaṇe tṛtīyā | yatneneti tu hetau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतम् श्रुतम् अनुष्ठितम् । सर्वम् दैवात् उत्थम् अस्ति । इति ये मन्यन्ते । ते कुबुद्धयः हताः नष्टाः
kṛtam śrutam anuṣṭhitam | sarvam daivāt uttham asti | iti ye manyante | te kubuddhayaḥ hatāḥ naṣṭāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नरपशुभिः अज्ञानिभिः । निर्धनैः दरिद्रैः । तस्माद् धनकाङ्क्षिभिः मोक्षकाङ्क्षिभिर् वा पौरुषम् एव कार्यम् इति भावः
narapaśubhiḥ ajñānibhiḥ | nirdhanaiḥ daridraiḥ | tasmād dhanakāṅkṣibhiḥ mokṣakāṅkṣibhir vā pauruṣam eva kāryam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविरतं कल्पिता या केलिः । तया लोले बाल्ये । बालभावे गते सति । पुरुषः पौगण्डस्यावस्थाविशेषस्य मण्डनभूतं यत् वयः । ततः प्रभृति यौवनात् प्रभृति इति यावत् । प्रयत्नात् यत्नेन । स्वगुणदोषविचारणानि कुर्यात् । कैः कृत्वा । सत्सङ्गमैः साधुसङ्गमैः । सत्सङ्गमाभावे हि स्वगुणदोषविचारणम् अशक्यक्रियम् एव । पुरुषः कथंभूतः । पदपदार्थविबुद्धबुद्धिः । पदपदार्थयोः विबुद्धा बुद्धिः यस्य । तादृशः । पदपदार्थज्ञ इत्य् अर्थः
avirataṃ kalpitā yā keliḥ | tayā lole bālye | bālabhāve gate sati | puruṣaḥ paugaṇḍasyāvasthāviśeṣasya maṇḍanabhūtaṃ yat vayaḥ | tataḥ prabhṛti yauvanāt prabhṛti iti yāvat | prayatnāt yatnena | svaguṇadoṣavicāraṇāni kuryāt | kaiḥ kṛtvā | satsaṅgamaiḥ sādhusaṅgamaiḥ | satsaṅgamābhāve hi svaguṇadoṣavicāraṇam aśakyakriyam eva | puruṣaḥ kathaṃbhūtaḥ | padapadārthavibuddhabuddhiḥ | padapadārthayoḥ vibuddhā buddhiḥ yasya | tādṛśaḥ | padapadārthajña ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुनौ वसिष्ठे । इति एवम् । उक्तवति सति । दिवसः जगाम अवसानं गतः । यतः इनः सूर्यः । अस्तं जगाम । सभा दाशरथी सभा । कृतनमस्करणा कृतमुनिनमस्कारा सती । सायन्तनाय विधये सायं सन्ध्यार्थं । स्नातुं जगाम । सा सभा श्यामाक्षये रात्रिक्षये । रविकरैः सूर्यकरैः । सह आजगाम च । इति शिवम्
munau vasiṣṭhe | iti evam | uktavati sati | divasaḥ jagāma avasānaṃ gataḥ | yataḥ inaḥ sūryaḥ | astaṃ jagāma | sabhā dāśarathī sabhā | kṛtanamaskaraṇā kṛtamuninamaskārā satī | sāyantanāya vidhaye sāyaṃ sandhyārthaṃ | snātuṃ jagāma | sā sabhā śyāmākṣaye rātrikṣaye | ravikaraiḥ sūryakaraiḥ | saha ājagāma ca | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.