Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·2·2.7
अल्पो यः आधिः जीवनोपायादिनिमित्ता चित्तपीडा । तेन वेधितम् ताडनायुक्तम् कृतम् । समादध्यात् चिन्मात्रतत्त्वे समाधानयुक्तं कुर्यात्
alpo yaḥ ādhiḥ jīvanopāyādinimittā cittapīḍā | tena vedhitam tāḍanāyuktam kṛtam | samādadhyāt cinmātratattve samādhānayuktaṃ kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवम् अनुद्योगरूपम् दैवम् । संपूर्णे अभिवाञ्छिते भोगमोक्षरूपे काङ्क्षिते यस्य सः
daivam anudyogarūpam daivam | saṃpūrṇe abhivāñchite bhogamokṣarūpe kāṅkṣite yasya saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मविद्विट्त्वं च तेषां भोगमोक्षरूपात्मककार्यनाशकत्वाज् ज्ञेयम्
ātmavidviṭtvaṃ ca teṣāṃ bhogamokṣarūpātmakakāryanāśakatvāj jñeyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एभ्यः संविदादिस्पन्देभ्यः
ebhyaḥ saṃvidādispandebhyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा येन प्रकारेण । संवेदनम् संविदः स्फुरणम् स्यात् । तथा तेन प्रकारेण । चेतः अन्तःस्पन्दम् संकल्पाख्याम् चेष्टाम् । ऋच्छति गच्छति । तथैव चित्तस्पन्दानुसारेण एव । कायः चलति हिताहितप्राप्तिपरिहाररूपां क्रियां प्रति चेष्टते । ततः तथैव कायचलनानुसारेणैव । फलभोक्तृता भवति । जीवस्येति शेषः
yathā yena prakāreṇa | saṃvedanam saṃvidaḥ sphuraṇam syāt | tathā tena prakāreṇa | cetaḥ antaḥspandam saṃkalpākhyām ceṣṭām | ṛcchati gacchati | tathaiva cittaspandānusāreṇa eva | kāyaḥ calati hitāhitaprāptiparihārarūpāṃ kriyāṃ prati ceṣṭate | tataḥ tathaiva kāyacalanānusāreṇaiva | phalabhoktṛtā bhavati | jīvasyeti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आबालं बालपर्यन्तम् । एतत् मदुक्तम् । फलितम् आहात इति
ābālaṃ bālaparyantam | etat maduktam | phalitam āhāta iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवेशस्य गुरुः देवेशगुरुः
deveśasya guruḥ deveśaguruḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवेन्द्रतुल्यताम् इन्द्रसाम्यम्
devendratulyatām indrasāmyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषेण दोषहेतुना । उच्छास्त्रितेनेति यावत्
doṣeṇa doṣahetunā | ucchāstriteneti yāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवृत्ताः रूपान्तरं गताः । भावाभावाद्याविष्टाः संपन्ना इति यावत्
vivṛttāḥ rūpāntaraṃ gatāḥ | bhāvābhāvādyāviṣṭāḥ saṃpannā iti yāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिभिः प्रकारैः सिद्धिता त्रिसिद्धिता । फलम् इति शेषः । स्वतः शास्त्रादि विना स्वप्रतिभामात्राद् एव । केचिद् धि शास्त्रात् सिद्धा भवन्ति । केचित् गुरुतः । केचित् स्वतः
tribhiḥ prakāraiḥ siddhitā trisiddhitā | phalam iti śeṣaḥ | svataḥ śāstrādi vinā svapratibhāmātrād eva | kecid dhi śāstrāt siddhā bhavanti | kecit gurutaḥ | kecit svataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशुभेषु भोगार्जनरूपेष्व् अशुभकार्येषु
aśubheṣu bhogārjanarūpeṣv aśubhakāryeṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्र हे शिष्य । स्थिताः । उपदेष्टृत्वेनेति शेषः
putra he śiṣya | sthitāḥ | upadeṣṭṛtveneti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एवं । निश्चयवान् भवेद् इति भावः
ity evaṃ | niścayavān bhaved iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखेन पेलवा उद्योगासहा । बुद्धिः येषां तेषु
duḥkhena pelavā udyogāsahā | buddhiḥ yeṣāṃ teṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्माभिः पौरुषः पुरुषसम्बन्धी क्रमः । पादचालनादिरूपं पौरुषम् इति यावत् । देशान्तरगमादिकात् फलतः फलात् । नित्यं प्रमाणं अर्थक्रियाकारि दृश्यते । फलतः कथंभूतात् । प्रत्यक्षं प्रत्यक्षप्रमाणं । प्रमुखं ग्राहकत्वेन प्रधानं यस्य । तादृशात् प्रत्यक्षदृष्टाद् इत्य् अर्थः । अतः पौरुषम् एव सफलं । न दैवम् इति भावः
asmābhiḥ pauruṣaḥ puruṣasambandhī kramaḥ | pādacālanādirūpaṃ pauruṣam iti yāvat | deśāntaragamādikāt phalataḥ phalāt | nityaṃ pramāṇaṃ arthakriyākāri dṛśyate | phalataḥ kathaṃbhūtāt | pratyakṣaṃ pratyakṣapramāṇaṃ | pramukhaṃ grāhakatvena pradhānaṃ yasya | tādṛśāt pratyakṣadṛṣṭād ity arthaḥ | ataḥ pauruṣam eva saphalaṃ | na daivam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूकतया दैवपरत्वरूपेण उद्योगराहित्येन
mūkatayā daivaparatvarūpeṇa udyogarāhityena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वत् तथा । तूष्णीं स्थितेन उद्योगरहितेन तिष्ठता
tadvat tathā | tūṣṇīṃ sthitena udyogarahitena tiṣṭhatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभेन पुरुषार्थेन शुभम् आसाद्यते फलम् । अशुभेनाशुभं राम यथेच्छसि तथा कुरु ॥मु २,७।२०॥स्पष्टम्
śubhena puruṣārthena śubham āsādyate phalam / aśubhenāśubhaṃ rāma yathecchasi tathā kuru //MU 2,7.20//spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्तिः प्राप्तेति कार्यं करोति इतिवत् प्रयोगः । असौ पुरुषार्थफलप्राप्तिः
prāptiḥ prāpteti kāryaṃ karoti itivat prayogaḥ | asau puruṣārthaphalaprāptiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र पुरुषे
tatra puruṣe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थप्रापकं यत् कार्यं । तत्र एकम् केवलं । प्रयत्नपरता
arthaprāpakaṃ yat kāryaṃ | tatra ekam kevalaṃ | prayatnaparatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्थप्राप्तौ अनर्थप्राप्त्यर्थं यत् कार्यम् । तत्र एकम् प्रयत्नपरता
anarthaprāptau anarthaprāptyarthaṃ yat kāryam | tatra ekam prayatnaparatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उन्नीयते निश्चीयते
unnīyate niścīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वकम् परमार्थम् निजं परमप्रयोजनम्
svakam paramārtham nijaṃ paramaprayojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सच्छास्त्रादिरूपः गुणः मत्या भवति । बुद्धिरहितस्य सच्छास्त्रादौ प्रवृत्त्यभावात् । मतिः सच्छास्त्रादिगुणात् भवति । ते सच्छास्त्रादिगुणमती । मिथः अन्योन्यं । अभ्यासात् वर्धेते वृद्धिं गच्छतः । काव् इव । सरोब्दाव् इव । यथा सरोब्दौ सरोमेघौ । कालतः मिथः वर्धेते तथेत्य् अर्थः । कदाचिद् धि सरः मेघवृष्टेन जलेन वर्धते । कदाचित् तु मेघः सरसः गृहीतेन जलेनेति
sacchāstrādirūpaḥ guṇaḥ matyā bhavati | buddhirahitasya sacchāstrādau pravṛttyabhāvāt | matiḥ sacchāstrādiguṇāt bhavati | te sacchāstrādiguṇamatī | mithaḥ anyonyaṃ | abhyāsāt vardhete vṛddhiṃ gacchataḥ | kāv iva | sarobdāv iva | yathā sarobdau saromeghau | kālataḥ mithaḥ vardhete tathety arthaḥ | kadācid dhi saraḥ meghavṛṣṭena jalena vardhate | kadācit tu meghaḥ sarasaḥ gṛhītena jaleneti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषयत्नेन पौरुषेणाभ्यस्तैः अनुशीलितैः । स्वः अर्थः मोक्षाख्यं निजं प्रयोजनम्
puruṣayatnena pauruṣeṇābhyastaiḥ anuśīlitaiḥ | svaḥ arthaḥ mokṣākhyaṃ nijaṃ prayojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगति कथंभूते । पुरुषकारः पौरुषं कारणं यस्य । तादृशे । चिन्मात्रपौरुषाद् एव हि जगद् उत्पन्नम् । प्रयत्नम् पौरुषम् । तरुसरीसृपाभिधानां दशां तर्वादिरूपताम् इत्य् अर्थः । तर्वादयो हि पौरुषराहित्येनैव दुःखम् अनुभवन्तीति तेषां ग्रहणं कृतम् । इति शिवम्
jagati kathaṃbhūte | puruṣakāraḥ pauruṣaṃ kāraṇaṃ yasya | tādṛśe | cinmātrapauruṣād eva hi jagad utpannam | prayatnam pauruṣam | tarusarīsṛpābhidhānāṃ daśāṃ tarvādirūpatām ity arthaḥ | tarvādayo hi pauruṣarāhityenaiva duḥkham anubhavantīti teṣāṃ grahaṇaṃ kṛtam | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.