स राजा । तया लीलाख्यया । कान्तया सहाकृत्रिमः प्रेमरसः यत्र तत् अकृत्रिमप्रेमरसं । वक्ष्यमाणेषु स्थानेषु वक्ष्यमाणैः क्रीडाविशेषैः । रेमे । तया किंरूपया । भूतलाप्सरसा । स कथम्भूतः । अनन्यवनितापतिः नान्यवनितायाः पतिः । तस्याम् एव रत इत्य् अर्थः
sa rājā | tayā līlākhyayā | kāntayā sahākṛtrimaḥ premarasaḥ yatra tat akṛtrimapremarasaṃ | vakṣyamāṇeṣu sthāneṣu vakṣyamāṇaiḥ krīḍāviśeṣaiḥ | reme | tayā kiṃrūpayā | bhūtalāpsarasā | sa kathambhūtaḥ | ananyavanitāpatiḥ nānyavanitāyāḥ patiḥ | tasyām eva rata ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्यानवनेषु विहितानि यानि गुल्मानि वेश्मानि । तेषु । पुष्पेति । पुष्पैः कृतानि यानि मण्डपतल्पानि । तेषु । मण्डपः जनाश्रयः । लतावलयसद्मसु लतामण्डलगृहेषु
udyānavaneṣu vihitāni yāni gulmāni veśmāni | teṣu | puṣpeti | puṣpaiḥ kṛtāni yāni maṇḍapatalpāni | teṣu | maṇḍapaḥ janāśrayaḥ | latāvalayasadmasu latāmaṇḍalagṛheṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्पैः रचिता याः अन्तःपुरशय्याः । तासु । पुष्पेति । पुष्पसम्भारेण पुष्पसमूहेन युक्ताः वीथ्यः मार्गाः । तासु । वसन्तेति । वसन्ते रचिताः उद्यानदोलाः । तासु
puṣpaiḥ racitā yāḥ antaḥpuraśayyāḥ | tāsu | puṣpeti | puṣpasambhāreṇa puṣpasamūhena yuktāḥ vīthyaḥ mārgāḥ | tāsu | vasanteti | vasante racitāḥ udyānadolāḥ | tāsu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षण्डाः समूहाः । सन्तानकाः द्रुमविशेषाः । कदम्बेति । कदम्बनिम्बतलेषु रचितानि यानि गेहानि । तेषु । पारिभद्रेति । पारिभद्राः वृक्षविशेषाः
ṣaṇḍāḥ samūhāḥ | santānakāḥ drumaviśeṣāḥ | kadambeti | kadambanimbataleṣu racitāni yāni gehāni | teṣu | pāribhadreti | pāribhadrāḥ vṛkṣaviśeṣāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैलकन्दरेषु स्थिताः ये कच्छाः । तेषु । वातायनेति । वातायनयुक्तानि च तानि पुराणि गृहोपरिगृहाणि । तेषु । सरिद् इति । सरित्तटानां ये कटप्राः समूहाः । तेषु । वारणेति । वारणोपरिकृतेषु सद्मसु
śailakandareṣu sthitāḥ ye kacchāḥ | teṣu | vātāyaneti | vātāyanayuktāni ca tāni purāṇi gṛhoparigṛhāṇi | teṣu | sarid iti | sarittaṭānāṃ ye kaṭaprāḥ samūhāḥ | teṣu | vāraṇeti | vāraṇoparikṛteṣu sadmasu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुषारहर्म्येषु शीतलगृहेषु । हेमेति । हेममन्दिरोपरिरोपिताः ये हेममन्दिरवृक्षाः । तेषु । मुक्तेति । मुक्तामाणिक्यैः रचिताः भित्तयः येषां गृहाणां । तेषु
tuṣāraharmyeṣu śītalagṛheṣu | hemeti | hemamandiropariropitāḥ ye hemamandiravṛkṣāḥ | teṣu | mukteti | muktāmāṇikyaiḥ racitāḥ bhittayaḥ yeṣāṃ gṛhāṇāṃ | teṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसन्ते पुष्पितानि यानि वनजालानि । तेषु । विकसद् इति कूजद् इति च विशेषणद्वयं वसन्तवनजालेष्व् इत्य् अस्यैव
vasante puṣpitāni yāni vanajālāni | teṣu | vikasad iti kūjad iti ca viśeṣaṇadvayaṃ vasantavanajāleṣv ity asyaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाना च तानि रत्नभूतानि तृणानि । तेषां । स्थलेषु कथम्भूतेषु । मृदुदीप्तिषु कमलेष्व् इत्य् अर्थः । निर्झरेति । निर्झरेषु कथम्भूतेषु । तरद् इति । तरन्तः उत्थितवन्तः ये ताराः उद्भटाः । शीकराः जलकणाः । तेषाम् आसारः धारासाराः । तं वर्षन्ति । तादृशेषु
nānā ca tāni ratnabhūtāni tṛṇāni | teṣāṃ | sthaleṣu kathambhūteṣu | mṛdudīptiṣu kamaleṣv ity arthaḥ | nirjhareti | nirjhareṣu kathambhūteṣu | tarad iti | tarantaḥ utthitavantaḥ ye tārāḥ udbhaṭāḥ | śīkarāḥ jalakaṇāḥ | teṣām āsāraḥ dhārāsārāḥ | taṃ varṣanti | tādṛśeṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैलानां हेममाणिक्योत्पत्तिस्थानभूतानि यानि शिलाफलहकानि । तेषु
śailānāṃ hemamāṇikyotpattisthānabhūtāni yāni śilāphalahakāni | teṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मेरासु फुल्लासु
smerāsu phullāsu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आख्यानैः वृत्तान्तकथनैः । अक्षरमुष्टिभिः क्रीडाविशेषैः
ākhyānaiḥ vṛttāntakathanaiḥ | akṣaramuṣṭibhiḥ krīḍāviśeṣaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाटकेषूक्ता या आख्यायिकाः । ताभिः । बिन्दुमतीभ्रमैः क्रीडाविशेषैः । देशेति । देशभाषाणां विभागैः विभागकरणैः । नगरेति । नगरचेष्टितैः ग्रामचेष्टितैश् चेति योज्यम्
nāṭakeṣūktā yā ākhyāyikāḥ | tābhiḥ | bindumatībhramaiḥ krīḍāviśeṣaiḥ | deśeti | deśabhāṣāṇāṃ vibhāgaiḥ vibhāgakaraṇaiḥ | nagareti | nagaraceṣṭitaiḥ grāmaceṣṭitaiś ceti yojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वलनैः परिवर्तनैः । नानेति । नानाभरणानां योजनैः अन्योऽन्यं संयोजनैः । लीलेति । लीलया विलोलानि यानि चलनानि गमनानि । तैः कथम्भूतैः । विचित्रेति । विचित्राणां नानाविधानां । रसानां शृङ्गारादीनां । भाजनैः पात्रैः
valanaiḥ parivartanaiḥ | nāneti | nānābharaṇānāṃ yojanaiḥ anyo'nyaṃ saṃyojanaiḥ | līleti | līlayā vilolāni yāni calanāni gamanāni | taiḥ kathambhūtaiḥ | vicitreti | vicitrāṇāṃ nānāvidhānāṃ | rasānāṃ śṛṅgārādīnāṃ | bhājanaiḥ pātraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चर्वणैः चर्वितैः । फुल्लेति । फुल्लपुष्पाश् च ताः लताः । तासां यानि कुञ्जानि । तेषु । देहगोपना शरीरगुप्तिकरणं । तदर्थं यानि खर्वणानि ह्रस्वीभवनानि । तैः
carvaṇaiḥ carvitaiḥ | phulleti | phullapuṣpāś ca tāḥ latāḥ | tāsāṃ yāni kuñjāni | teṣu | dehagopanā śarīraguptikaraṇaṃ | tadarthaṃ yāni kharvaṇāni hrasvībhavanāni | taiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समालम्भनं अङ्गरागकरणम् । अन्योऽन्येति । अन्योऽन्यं परस्परम् । आन्दोलनम् दोलाकम्पनं । तस्य क्रमैः
samālambhanaṃ aṅgarāgakaraṇam | anyo'nyeti | anyo'nyaṃ parasparam | āndolanam dolākampanaṃ | tasya kramaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नौयानं च युग्यभूतैर् वाहनभूतैः । हस्त्यश्वदान्तोष्ट्रादिभिः । गमागमाश् च । तैः । दान्तो वलीवृन्दः । परस्परेति । परस्परम् अन्योऽन्यं । समुक्षणानि सेचनानि । तैः
nauyānaṃ ca yugyabhūtair vāhanabhūtaiḥ | hastyaśvadāntoṣṭrādibhiḥ | gamāgamāś ca | taiḥ | dānto valīvṛndaḥ | paraspareti | parasparam anyo'nyaṃ | samukṣaṇāni secanāni | taiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृत्ताद्या या उद्भटाः उद्रिक्ताः । वृत्तयः व्यापाराः । ताभिः
nṛttādyā yā udbhaṭāḥ udriktāḥ | vṛttayaḥ vyāpārāḥ | tābhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा तथा पूर्वोक्तैः नानाविधैः क्रीडाविशेषैः
tathā tathā pūrvoktaiḥ nānāvidhaiḥ krīḍāviśeṣaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य पद्माख्यस्य राज्ञः । प्रणयिनी पत्नी । सा लीलाख्या । बाला । एकदा एकस्मिन् दिने । चिन्तयाम् आस चिन्तां कृतवती । कथम्भूता । सुखसंवृद्धा । पुनः कथम्भूता । शुभेति । शुभसङ्कल्पेन वक्ष्यमाणेन प्रशस्तेन सङ्कल्पेन । शालिनी
tasya padmākhyasya rājñaḥ | praṇayinī patnī | sā līlākhyā | bālā | ekadā ekasmin dine | cintayām āsa cintāṃ kṛtavatī | kathambhūtā | sukhasaṃvṛddhā | punaḥ kathambhūtā | śubheti | śubhasaṅkalpena vakṣyamāṇena praśastena saṅkalpena | śālinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मम एसः भर्ता अजरामरः जरामरणाख्यदोषरहितः । कथं स्यात् केन हेतुना स्याद् इत्य् अन्वयः । प्राणेभ्यः जीवेभ्यः
mama esaḥ bhartā ajarāmaraḥ jarāmaraṇākhyadoṣarahitaḥ | kathaṃ syāt kena hetunā syād ity anvayaḥ | prāṇebhyaḥ jīvebhyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं कान्तानेन भर्त्रा सहाब्दशतानि कथं रमेय केनोपायेन वर्षशतानि क्रीडां कुर्याम् इत्य् अर्थः
ahaṃ kāntānena bhartrā sahābdaśatāni kathaṃ rameya kenopāyena varṣaśatāni krīḍāṃ kuryām ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत इत्य् अध्याहार्यम् । अतो ऽहं तथा तपोजपयमेहितैः करणभूतैः । अतो यत्नं करोमि । यथा रजनीशरुचिः चन्द्रप्रभा । राजाजरामरः स्यात्
ata ity adhyāhāryam | ato 'haṃ tathā tapojapayamehitaiḥ karaṇabhūtaiḥ | ato yatnaṃ karomi | yathā rajanīśaruciḥ candraprabhā | rājājarāmaraḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं ज्ञानवृद्धान् तपोवृद्धान् तथा विद्यावृद्धान् द्विजान् इति तावत् पृच्छामि इति । किम् इति । नृणां मरणं कथं न स्यात् केन हेतुना न स्यात्
ahaṃ jñānavṛddhān tapovṛddhān tathā vidyāvṛddhān dvijān iti tāvat pṛcchāmi iti | kim iti | nṛṇāṃ maraṇaṃ kathaṃ na syāt kena hetunā na syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सङ्कल्पानन्तरम् । आनाय्येत्य् अत्र । परिजनैर् इति शेषः । पुनः पुनर् इति इच्छोद्रेकद्योतनपरम्
atha saṅkalpānantaram | ānāyyety atra | parijanair iti śeṣaḥ | punaḥ punar iti icchodrekadyotanaparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धसिद्धयः । सिद्धानां सिद्धियुक्तानां । सिद्धयः । तु व्यतिरेके
siddhasiddhayaḥ | siddhānāṃ siddhiyuktānāṃ | siddhayaḥ | tu vyatireke
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्रज्ञयैव । न तु तदुक्तानुसारेण
svaprajñayaiva | na tu taduktānusāreṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भर्तृमृतिदुःखादर्शनाद् इति भावः
bhartṛmṛtiduḥkhādarśanād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षसहस्रेणेति पदम् आशीर्द्योतकम् । अथ यदि भर्तादौ वर्षसहस्रान्ते म्रियते तत् तदा । तथा तम् उपायं । करिष्ये येन जीवः भर्तृजीवः । गेहात् न यास्यति
varṣasahasreṇeti padam āśīrdyotakam | atha yadi bhartādau varṣasahasrānte mriyate tat tadā | tathā tam upāyaṃ | kariṣye yena jīvaḥ bhartṛjīvaḥ | gehāt na yāsyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं तद्भ्रमात् । भर्तावलोकते माम् इति भ्रमात् । नित्यं सदा । यथासुखं निवर्त्स्यामि । कथम्भूताहं । अस्मिन् भर्तृजीवे निजे स्वकीये । शुद्धान्तमण्डपे मया साधितेनोपायेन स्थिते सति । भर्त्रावलोकिता वीक्षिता
ahaṃ tadbhramāt | bhartāvalokate mām iti bhramāt | nityaṃ sadā | yathāsukhaṃ nivartsyāmi | kathambhūtāhaṃ | asmin bhartṛjīve nije svakīye | śuddhāntamaṇḍape mayā sādhitenopāyena sthite sati | bhartrāvalokitā vīkṣitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्यैव । न तु श्वः । एतदर्थं भर्तृजीवस्य स्वगेहान् निर्गमाभावार्थम् । ज्ञप्तिं देवीं स्वप्रतिभां देवीं । आ तोषं प्रसादपर्यन्तम् । ननु ज्ञप्त्याराधनतया कुतः श्रुतम् । ज्ञप्तिप्रसादाद् एवेति ब्रूमः । सर्वत्र ज्ञप्तिप्रसादस्यैव कारणत्वात् । अग्रे वक्ष्यमाणः ज्ञप्त्युपदेशश् च स्वप्रतिभाकृतः ज्ञेयः । यतः यत् यत् लीलया कृतं श्रुतं वा तत् स्वप्रतिभयैव । यद् अपि गुर्वादिमुखेन श्रूयते तद् अपि स्वप्रतिभयैव । सर्वत्र स्वप्रतिभायाः स्थितत्वात्
adyaiva | na tu śvaḥ | etadarthaṃ bhartṛjīvasya svagehān nirgamābhāvārtham | jñaptiṃ devīṃ svapratibhāṃ devīṃ | ā toṣaṃ prasādaparyantam | nanu jñaptyārādhanatayā kutaḥ śrutam | jñaptiprasādād eveti brūmaḥ | sarvatra jñaptiprasādasyaiva kāraṇatvāt | agre vakṣyamāṇaḥ jñaptyupadeśaś ca svapratibhākṛtaḥ jñeyaḥ | yataḥ yat yat līlayā kṛtaṃ śrutaṃ vā tat svapratibhayaiva | yad api gurvādimukhena śrūyate tad api svapratibhayaiva | sarvatra svapratibhāyāḥ sthitatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नियमम् आस्थिताश्रिता । तं विना तपसो व्यर्थत्वात्
niyamam āsthitāśritā | taṃ vinā tapaso vyarthatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिरात्रस्य त्रिरात्रस्येति वीप्सायां द्वित्वम्
trirātrasya trirātrasyeti vīpsāyāṃ dvitvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नानादिषु नित्यम् उद्युक्तं चेष्टायुक्तं । शरीरं यस्याः । सा । सर्वेति । आस्तिक्यः आस्तिकयोग्यः । क्लेशः तपोरूपः
snānādiṣu nityam udyuktaṃ ceṣṭāyuktaṃ | śarīraṃ yasyāḥ | sā | sarveti | āstikyaḥ āstikayogyaḥ | kleśaḥ taporūpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरिज्ञाता । तस्या लीलायाः । त्रयम् एतत् तपः करोतीत्य् एवंरूपा स्थितिर् । येन । सः
aparijñātā | tasyā līlāyāḥ | trayam etat tapaḥ karotīty evaṃrūpā sthitir | yena | saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनारतेति । अनारतं तपसि निष्ठा यत्र । तत् । क्रियाविशेषणम् एतत् । कष्टचेष्टया रात्रित्रयानन्तरं पारणादिरूपया दुःखदया चेष्टया
anārateti | anārataṃ tapasi niṣṭhā yatra | tat | kriyāviśeṣaṇam etat | kaṣṭaceṣṭayā rātritrayānantaraṃ pāraṇādirūpayā duḥkhadayā ceṣṭayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ नियमानन्तरम् । वागीशी ज्ञप्तिः । गौरी शुद्धस्वरूपा । वागीशीत्वम् अस्याः वाचां मूलकारणत्वेन ज्ञेयं । प्रतिमाम् इता शिलादिप्रतिमाम् आश्रिता । स्वया प्रतिभया प्रतिमायाम् आभासेन तस्याः दर्शनं दत्तवान् इति भावः
atha niyamānantaram | vāgīśī jñaptiḥ | gaurī śuddhasvarūpā | vāgīśītvam asyāḥ vācāṃ mūlakāraṇatvena jñeyaṃ | pratimām itā śilādipratimām āśritā | svayā pratibhayā pratimāyām ābhāsena tasyāḥ darśanaṃ dattavān iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरन्तरेणाच्छिन्नेन
nirantareṇācchinnena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शशिप्रभायाः दाहदोषनिवारकत्वं रविप्रभायाः चान्धकारनिवर्तकत्वं प्रसिद्धम् एव
śaśiprabhāyāḥ dāhadoṣanivārakatvaṃ raviprabhāyāḥ cāndhakāranivartakatvaṃ prasiddham eva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृपणां दीनां । शुभम् इति वरद्वयविशेषणम्
kṛpaṇāṃ dīnāṃ | śubham iti varadvayaviśeṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरद्वयमध्ये एकम् इदं वरं देहि । किम् इत्य् अपेक्षायाम् आह विदेहेति । विदेहस्य मृतस्य । मा यासीत् मा गच्छतु
varadvayamadhye ekam idaṃ varaṃ dehi | kim ity apekṣāyām āha videheti | videhasya mṛtasya | mā yāsīt mā gacchatu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयम् इदं देहि । किम् इत्य् अपेक्षायाम् आह त्वाम् इति । हे देवि । अहं त्वां यदा दर्शनाय प्रार्थये तदा त्वं वरार्थेन वरानुरोधेन । दर्शनं देहि
dvitīyam idaṃ dehi | kim ity apekṣāyām āha tvām iti | he devi | ahaṃ tvāṃ yadā darśanāya prārthaye tadā tvaṃ varārthena varānurodhena | darśanaṃ dehi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.