Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·4·4.1
अथशब्दो मङ्गलमात्रप्रयोजनः । इदं वक्ष्यमाणम् । स्थितिप्रकरणं किम् । यत् ज्ञातं श्रवणमनननिदध्यासनविषये कृतं सत् । निर्वाणम् ब्रह्मणि आत्यन्तिकं लयं करोतीति तादृशम् । भवति
athaśabdo maṅgalamātraprayojanaḥ | idaṃ vakṣyamāṇam | sthitiprakaraṇaṃ kim | yat jñātaṃ śravaṇamanananidadhyāsanaviṣaye kṛtaṃ sat | nirvāṇam brahmaṇi ātyantikaṃ layaṃ karotīti tādṛśam | bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावत् त्वम् एवं विद्धि । अन्यत् स्वयम् एव ज्ञास्यसीति भावः । एवं कथम् इत्य् अपेक्षायाम् आह इदम् इति । जगद् इति । जगद् इति नामधेयेन स्थितम् । इदं दृश्यम् पुरःस्फुरत् । दृशिक्रियाविषयो भावजातम् । अहम् इत्यादि च भवति । कथम्भूतम् । अनाकारम् भ्रान्तिमात्रम् असन्मयं च
tāvat tvam evaṃ viddhi | anyat svayam eva jñāsyasīti bhāvaḥ | evaṃ katham ity apekṣāyām āha idam iti | jagad iti | jagad iti nāmadheyena sthitam | idaṃ dṛśyam puraḥsphurat | dṛśikriyāviṣayo bhāvajātam | aham ityādi ca bhavati | kathambhūtam | anākāram bhrāntimātram asanmayaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गगने चिदाकाशे । चित्रम् आलेख्यम् इव । उदितम् प्रादुर्भूतम् । कीदृक् चित्रम् । अकर्तृकम् कर्तृरहितम् । अनङ्गम् निःस्वरूपम् । पुनः किम् । स्वप्नदर्शनम् स्वप्नदर्शनस्वरूपम् । स्वप्नदर्शनम् कथम्भूतम् । अद्रष्टृकम् द्रष्टृरहितम् । सानुभवम् द्रष्ट्रनुभवविषयतां गतम् । अनिद्रम् निद्रादोषादृष्टम् । अत्रालौकिकत्वकथनेन विस्मयकारित्वे एव भरः कृतः
gagane cidākāśe | citram ālekhyam iva | uditam prādurbhūtam | kīdṛk citram | akartṛkam kartṛrahitam | anaṅgam niḥsvarūpam | punaḥ kim | svapnadarśanam svapnadarśanasvarūpam | svapnadarśanam kathambhūtam | adraṣṭṛkam draṣṭṛrahitam | sānubhavam draṣṭranubhavaviṣayatāṃ gatam | anidram nidrādoṣādṛṣṭam | atrālaukikatvakathanena vismayakāritve eva bharaḥ kṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भविष्यत्पुरस्य च नकिञ्चिद्रूपत्वं स्फुटम् एव । मर्कटस्यानलत्वेनाभासमानः अनलः मर्कटानलः । तस्य यः तापः । तस्याभा यस्य । तत् । मर्कटो हि कम् अपि फलविशेषम् अग्निभ्रमेण गृह्णाति । आस्थितम् स्थितियुक्तम्
bhaviṣyatpurasya ca nakiñcidrūpatvaṃ sphuṭam eva | markaṭasyānalatvenābhāsamānaḥ analaḥ markaṭānalaḥ | tasya yaḥ tāpaḥ | tasyābhā yasya | tat | markaṭo hi kam api phalaviśeṣam agnibhrameṇa gṛhṇāti | āsthitam sthitiyuktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सद्रूपम् चिन्मात्रसारत्वात् । निःशून्यम् नकिञ्चित्त्वात् । अम्बरे हि सौरं तेजः सद्रूपम् अपि निःशून्यम् इव भातीति तस्योपमानत्वेन ग्रहणम्
sadrūpam cinmātrasāratvāt | niḥśūnyam nakiñcittvāt | ambare hi sauraṃ tejaḥ sadrūpam api niḥśūnyam iva bhātīti tasyopamānatvena grahaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथायाः अनेन कथ्यमानायाः कथायाः । यः अर्थः । तस्य यत् प्रतिभानम् स्फुरणम् । तदात्म तत्स्वरूपम् । कथाः श्रवणकाले हि श्रोतुः तदर्थः पुरः इव प्रतिभाति । न क्वचित् स्थितम् विचारासहत्वात् । अस्ति च प्रतिभासमानत्वात्
kathāyāḥ anena kathyamānāyāḥ kathāyāḥ | yaḥ arthaḥ | tasya yat pratibhānam sphuraṇam | tadātma tatsvarūpam | kathāḥ śravaṇakāle hi śrotuḥ tadarthaḥ puraḥ iva pratibhāti | na kvacit sthitam vicārāsahatvāt | asti ca pratibhāsamānatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निःसारम् पिण्डग्रहाभावात् । अतीवातिशयेनान्तःसारम् चिन्मात्रसारत्वात् । आकारभासुरम् नीलरूपयुक्ताकारभास्वरम्
niḥsāram piṇḍagrahābhāvāt | atīvātiśayenāntaḥsāram cinmātrasāratvāt | ākārabhāsuram nīlarūpayuktākārabhāsvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थनिष्ठम् रेतःस्रवाख्यार्थक्रियारतम् । अनर्थकम् प्रभाते ःदृश्यमानत्वात् वृथाभातम् । पुनः कथम्भूतम् । अरसम् आस्वादरहितम् अपि । सरसाकृति सरसा इवाकृतिः यस्य । तत् । किम् इव । उत्फुल्लं चित्रोद्यानम् आलेख्योद्यानम् । इव । तस्यापि अरसत्वे ःपि सरसाकृतित्वम् प्रसिद्धम्
arthaniṣṭham retaḥsravākhyārthakriyāratam | anarthakam prabhāte ḥdṛśyamānatvāt vṛthābhātam | punaḥ kathambhūtam | arasam āsvādarahitam api | sarasākṛti sarasā ivākṛtiḥ yasya | tat | kim iva | utphullaṃ citrodyānam ālekhyodyānam | iva | tasyāpi arasatve ḥpi sarasākṛtitvam prasiddham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्ये अचेत्यचिन्मात्राख्यायां शून्यभित्तौ । आकारितः आकारयुक्तः । आत्मा यस्य । तादृशम्
śūnye acetyacinmātrākhyāyāṃ śūnyabhittau | ākāritaḥ ākārayuktaḥ | ātmā yasya | tādṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततं व्याप्तम्
tataṃ vyāptam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्फारितेक्षणस्य दृश्यानि यानि अन्धकारचक्रकाणि । तद्वत् ततम् । अभिनयगम्यश् चायम् अर्थः
sphāritekṣaṇasya dṛśyāni yāni andhakāracakrakāṇi | tadvat tatam | abhinayagamyaś cāyam arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसात्मकम् इच्छास्वरूपं जलस्वरूपं च । सत्यरसं । सत्यस्य चिन्मात्रतत्त्वस्य । रसः यस्य । तत् । चिन्मात्रतत्त्वेनैव पुष्टिं गतम् इत्य् अर्थः
rasātmakam icchāsvarūpaṃ jalasvarūpaṃ ca | satyarasaṃ | satyasya cinmātratattvasya | rasaḥ yasya | tat | cinmātratattvenaiva puṣṭiṃ gatam ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केषाञ्चित् स्थूलबुद्धीनां तार्किकाणाम्
keṣāñcit sthūlabuddhīnāṃ tārkikāṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं संसारः किञ्चित् भूतमयः अस्तीति स्थितम् भासमानम् । एतैर् विशेषणैः समस्तः स्थितिप्रकरणार्थः सङ्गृह्योक्तः । स्थितिप्रकरणे एवंरूपाया जगत्स्थितेर् वक्तुम् इष्टत्वात्
ayaṃ saṃsāraḥ kiñcit bhūtamayaḥ astīti sthitam bhāsamānam | etair viśeṣaṇaiḥ samastaḥ sthitiprakaraṇārthaḥ saṅgṛhyoktaḥ | sthitiprakaraṇe evaṃrūpāyā jagatsthiter vaktum iṣṭatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति किम् एतद् एव किम् अस्ति अथ वा नेति । वद कथय
iti kim etad eva kim asti atha vā neti | vada kathaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् पूर्वश्लोकोक्तरूपः । बोधः येषां । ते । तादृशाः
evam pūrvaślokoktarūpaḥ | bodhaḥ yeṣāṃ | te | tādṛśāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिशैशवात् अतिमौर्ख्यात्
atiśaiśavāt atimaurkhyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असम्बद्धं तत् किम् भवति । न किञ्चिद् अपीत्य् अर्थः । एतत् अवास्तवम् असम्बद्धं । कथम् भवति । स्पर्शे आमुखे इत्य् । एष विपरीतः बोधः वक्तुः श्रोतुश् च मौर्ख्यकृत् भवति । एतत् अनेन हेतुना असम्बद्धम् भवति इति वक्तुः वक्तव्यम् । अनेन हेतुना एतत् अवास्तवं न भवतीति श्रोतुः पर्यनुयोगः कार्यः । अन्यथा तयोः मौर्ख्यम् एवेति भावः
asambaddhaṃ tat kim bhavati | na kiñcid apīty arthaḥ | etat avāstavam asambaddhaṃ | katham bhavati | sparśe āmukhe ity | eṣa viparītaḥ bodhaḥ vaktuḥ śrotuś ca maurkhyakṛt bhavati | etat anena hetunā asambaddham bhavati iti vaktuḥ vaktavyam | anena hetunā etat avāstavaṃ na bhavatīti śrotuḥ paryanuyogaḥ kāryaḥ | anyathā tayoḥ maurkhyam eveti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत इत्य् अध्याहार्यम् । असत्प्रलापार्था असत्प्रलापस्येवार्थः यस्याः । सा । असत्प्रलापरूपेति यावत् । मूढा जडा । कथं केन हेतुना । हेत्वकथने ममापि मौर्ख्यापातः स्याद् इति भावः
ata ity adhyāhāryam | asatpralāpārthā asatpralāpasyevārthaḥ yasyāḥ | sā | asatpralāparūpeti yāvat | mūḍhā jaḍā | kathaṃ kena hetunā | hetvakathane mamāpi maurkhyāpātaḥ syād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्तादीन्द्रियगोचरः । अत एव दृश्यम् वटधानादि तथा धान्यादि बीजम् भवेत् । अत्र धानादिरूपे तथा धान्यादिरूपे बीजे । अङ्कुरोद्भवः युक्तम् भवति
cittādīndriyagocaraḥ | ata eva dṛśyam vaṭadhānādi tathā dhānyādi bījam bhavet | atra dhānādirūpe tathā dhānyādirūpe bīje | aṅkurodbhavaḥ yuktam bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनः षष्ठं येषाम् । तानि मनःषष्ठानि । तादृशानि च तानीन्द्रियाणि । तान्य् अतीतम् । स्वयम्भूः चिन्मात्रम्
manaḥ ṣaṣṭhaṃ yeṣām | tāni manaḥṣaṣṭhāni | tādṛśāni ca tānīndriyāṇi | tāny atītam | svayambhūḥ cinmātram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत् अपि यत् चिन्मात्राख्यं वस्तु । अतद्दृशाम् न तस्मिन् दृक् येषाम् । ते । तादृशाम् । चिन्मात्रज्ञानरहितानाम् इति यावत् । असद् एव भवति । अत्र हेतुम् आह । असदाभासम् इति । असद्वत् आभासः यस्य । तत् । तादृशम् । अत्रापि हेतुत्वेन विशेषणम् आह सूक्ष्मम् इति । सूक्ष्मत्वाद् असदाभासत्वम् । असदाभासत्वाद् असत्त्वम् इत्य् अर्थः । तत्र तस्मिन् चिन्मात्राख्ये वस्तुनि । बीजता कीदृशी भवति । न भवति । स्थूलस्यैव बीजत्वयोगाद् इत्य् अर्थः । बीजाभावे अङ्कुरः जगदाख्यः अङ्कुरः । कुतः भवति । नैव युक्त इत्य् अर्थः
sat api yat cinmātrākhyaṃ vastu | ataddṛśām na tasmin dṛk yeṣām | te | tādṛśām | cinmātrajñānarahitānām iti yāvat | asad eva bhavati | atra hetum āha | asadābhāsam iti | asadvat ābhāsaḥ yasya | tat | tādṛśam | atrāpi hetutvena viśeṣaṇam āha sūkṣmam iti | sūkṣmatvād asadābhāsatvam | asadābhāsatvād asattvam ity arthaḥ | tatra tasmin cinmātrākhye vastuni | bījatā kīdṛśī bhavati | na bhavati | sthūlasyaiva bījatvayogād ity arthaḥ | bījābhāve aṅkuraḥ jagadākhyaḥ aṅkuraḥ | kutaḥ bhavati | naiva yukta ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गगनाङ्गात् स्वच्छत्वं जाड्याख्यमालिन्यरहितत्वात् ज्ञेयम्
gaganāṅgāt svacchatvaṃ jāḍyākhyamālinyarahitatvāt jñeyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् चिन्मात्रम् । बाह्यान्तःकरणातीतत्वात् नकिञ्चिद् भवति । तत्र तस्मिन् । अवस्तुनि नकिञ्चिद्रूपे चिन्मात्रे । इन्द्रियगम्यत्वेन किञ्चिद्रूपं वस्तु जगदाख्यं वस्तु । कथम् आस्ते । तथापि चेत् अस्ति तत्र विद्यमानं कथं न दृश्यते । तर्हि विद्यमानत्वम् एवास्य युक्तं स्याद् इति भावः । ननु जगतः विद्यमानत्वं कथं नास्ति इति चेत् । विचारासहत्वान् नास्तीति ब्रूमः । यो हि विचारं सहते तस्यैव विद्यमानत्वम् । यथा रज्जुसर्पापेक्षया रज्जोः
yat cinmātram | bāhyāntaḥkaraṇātītatvāt nakiñcid bhavati | tatra tasmin | avastuni nakiñcidrūpe cinmātre | indriyagamyatvena kiñcidrūpaṃ vastu jagadākhyaṃ vastu | katham āste | tathāpi cet asti tatra vidyamānaṃ kathaṃ na dṛśyate | tarhi vidyamānatvam evāsya yuktaṃ syād iti bhāvaḥ | nanu jagataḥ vidyamānatvaṃ kathaṃ nāsti iti cet | vicārāsahatvān nāstīti brūmaḥ | yo hi vicāraṃ sahate tasyaiva vidyamānatvam | yathā rajjusarpāpekṣayā rajjoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वश्लोकव्याख्ययैव गतार्थो ःयं श्लोकः
pūrvaślokavyākhyayaiva gatārtho ḥyaṃ ślokaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चित् किम् अपि । प्रतिपक्षे कथम् आस्ते । प्रतिपक्षे अवस्थानं कस्यापि न युक्तम् इति भावः । विशेषेणैतद् एव दर्शयति च्छायेत्यादि
kiñcit kim api | pratipakṣe katham āste | pratipakṣe avasthānaṃ kasyāpi na yuktam iti bhāvaḥ | viśeṣeṇaitad eva darśayati cchāyetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टान्तानि विशेषतयोक्त्वा दार्ष्टान्तिकम् अपि तत्तयैव कथयति कुतः किञ्चिद् इति । किञ्चित् इन्द्रियगम्यत्वात् किञ्चिद्रूपं जगत् । अनाकृतौ इन्द्रियागम्यत्वेनाकाररहिते चिन्मात्रे । कुतः न युक्तम् एतद् इति भावः । नन्व् एकत्वे न बीजाङ्कुरत्वम् अनयोर् अस्तीत्य् अत्राह तदतद् इति । तदतद्रूपयोः अत्यन्तभिन्नयोः
dṛṣṭāntāni viśeṣatayoktvā dārṣṭāntikam api tattayaiva kathayati kutaḥ kiñcid iti | kiñcit indriyagamyatvāt kiñcidrūpaṃ jagat | anākṛtau indriyāgamyatvenākārarahite cinmātre | kutaḥ na yuktam etad iti bhāvaḥ | nanv ekatve na bījāṅkuratvam anayor astīty atrāha tadatad iti | tadatadrūpayoḥ atyantabhinnayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशान्तरे च अस्मिन् देशे अन्यस्मिन् देशे च । नरान्तरे च त्वयि अन्येषु नरेषु च । कालस्याप्य् एतद् उपलक्षणम् । तेन कालान्तरे चेत्य् अपि ज्ञेयं । तेनायम् अर्थः । बुद्ध्यादीनां सर्वेन्द्रियशक्तीनां चादृश्यं यत् वस्तु । देशान्तरे नरान्तरे च तत्तद्विधबुद्धिबोधे । तत्तद्विधाः तत्तत्प्रकाराः । याः बुद्धयः । तासां यः बोधः । तत्र । नास्ति । तद्विषयो नास्तीति यावत् । पण्डितैः तत् नकिञ्चिद् इत्य् एव उच्यते कथ्यते
deśāntare ca asmin deśe anyasmin deśe ca | narāntare ca tvayi anyeṣu nareṣu ca | kālasyāpy etad upalakṣaṇam | tena kālāntare cety api jñeyaṃ | tenāyam arthaḥ | buddhyādīnāṃ sarvendriyaśaktīnāṃ cādṛśyaṃ yat vastu | deśāntare narāntare ca tattadvidhabuddhibodhe | tattadvidhāḥ tattatprakārāḥ | yāḥ buddhayaḥ | tāsāṃ yaḥ bodhaḥ | tatra | nāsti | tadviṣayo nāstīti yāvat | paṇḍitaiḥ tat nakiñcid ity eva ucyate kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् नकिञ्चिद् इति नामार्हं वस्तु । कार्यस्य कारणताम् प्रयातम् भवति । इति यः वक्ति । तस्य विमूढबोधः भवति । नासौ तज्ज्ञ इति भावः । सहकारिकारणाभावेन तस्य कारणतां निवारयति तत्कार्यम् इति । स्वैः निजैः । सर्वस्य नकिञ्चिद्रूपचिन्मात्रस्वरूपत्वेन सहकारिकारणसत्ता नास्तीति भावः
tat nakiñcid iti nāmārhaṃ vastu | kāryasya kāraṇatām prayātam bhavati | iti yaḥ vakti | tasya vimūḍhabodhaḥ bhavati | nāsau tajjña iti bhāvaḥ | sahakārikāraṇābhāvena tasya kāraṇatāṃ nivārayati tatkāryam iti | svaiḥ nijaiḥ | sarvasya nakiñcidrūpacinmātrasvarūpatvena sahakārikāraṇasattā nāstīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन सिद्धं सिद्धान्तं सर्गान्तश्लोकेन कथयति दुर्बुद्धिभिः कारणकार्यभावं सङ्कल्पितं दूरतरे व्युदस्य । यद् एव तत् सत्यम् अनादिमध्यं जगत् तद् एव स्थितम् इत्य् अवेहि ॥मु ४,१।३४॥दुर्बुद्धिभिः कुबुद्धियुक्तैः । सङ्कल्पितं स्वसङ्कल्पेनोल्लिखितम् । न तु परमार्थसन्तं कार्यकारणभावं जगद्ब्रह्मविषयं कार्यकारणभावम् । व्युदस्य परित्यज्य । त्वम् इति अवेहि सत्यतया निश्चिनु इति । किम् इति । अनादिमध्यम् आदिमध्ययोर् अपि साक्षित्वेन स्थितत्वात् आदिमध्यरहितम् । यत् एव । तत् प्रसिद्धम् । सत्यम् सत्यभूतम् चिन्मात्राख्यं वस्तु अस्ति । तद् एव न तु तत्कार्यम् । जगत् अस्ति । इति शिवम्
etena siddhaṃ siddhāntaṃ sargāntaślokena kathayati durbuddhibhiḥ kāraṇakāryabhāvaṃ saṅkalpitaṃ dūratare vyudasya / yad eva tat satyam anādimadhyaṃ jagat tad eva sthitam ity avehi //MU 4,1.34//durbuddhibhiḥ kubuddhiyuktaiḥ | saṅkalpitaṃ svasaṅkalpenollikhitam | na tu paramārthasantaṃ kāryakāraṇabhāvaṃ jagadbrahmaviṣayaṃ kāryakāraṇabhāvam | vyudasya parityajya | tvam iti avehi satyatayā niścinu iti | kim iti | anādimadhyam ādimadhyayor api sākṣitvena sthitatvāt ādimadhyarahitam | yat eva | tat prasiddham | satyam satyabhūtam cinmātrākhyaṃ vastu asti | tad eva na tu tatkāryam | jagat asti | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.